Ocena brak

Żydowska sztuka

Autor /Kwiryna Dodano /13.11.2012

Tradycyjna sz.ż. jest ściśle
związana z religią judaizmu; jej początki sięgają czasów
staroż. Izraela (kon. II tysiącl. p.n.e.). Specyfika
sz.ż. polega na łączeniu pierwiastków nar. i wiary
monoteistycznej.

Dzieła i przedmioty artyst. pozostawały
w służbie rytuału, podlegając normom kultu na
co dzień i od święta. W odróżnieniu od sztuki powstającej
w Izraelu, sz.ż. rozwijała się w diasporze, tj.
wśród Żydów rozproszonych po świecie, po przegranych
wojnach z Rzymem (66-70 i 132-135).

Rozwój
sz.ż. na obczyźnie określała asymilacja z formami
stylowymi danej epoki i kraju przy utrzymaniu
odrębności jej nieprzedstawiającego charakteru wynikającego
z interpretacji drugiego przykazania Dekalogu;
stąd drugorzędne znaczenie malarstwa i rzeźby.

W sz.ż. gł. rolę odgrywa architektura sakralna (—>
synagoga) i rzemiosło artyst., zwł. wyroby ze srebra
i mosiądzu, rzadziej innych materiałów o ściśle użytkowej
funkcji kultowej (—> balsaminka, -» batym, —>
chanukowa lampka, —¥ jad, —> kaara, —> keter, —> menora,
—> rimon, —> szofar, —> tass), tkaniny (-> chuppa,
—> kaporet, —» parochet, —> tałes) i hafty (—> atara).
Nieomal wyłączną formą ornamentu był symbol,
ornament geom. (np. plecionka, tarcza Dawida), rośl.
(np. winorośl, palma, róża), zoomorf. (np. jeleń, lew,
orzeł) lub o motywach sakralnych (menora, tablice
Dekalogu).

Rozwijała się iluminacja książkowa (miniatury
w świętych księgach Hagada, —» megilla), a
także malarstwo ścienne dekorujące wnętrza synagog,
przede wszystkim ornament., rzadziej figur.,
nawiązujące gł. do tematów bibl.

Rzeźba wykonywa na była gł. techniką rytu lub płaskiego reliefu - nagrobna
na kam. —> macewach lub ozdobna, synagogalna
gł. jako -> beithamidraszowy ornament. Na
wysokim poziomie stało też introligatorstwo, typografia,
grafika książkowa i oklicznościowa. Sredniow.
zabytki sz.ż. w Europie reprezentują gł. murowane
synagogi, m.in. w Wormacji, Ratyzbonie, Toledo, Pradze,
a także Krakowie.

W nowoż. architekturze sakralnej
Żydów poi. wykrystalizowały się charakterystyczne
przestrzenne typy synagog: drewn. przekrytej
kopułą pozorną i murowanej obronnej. W wyniku
asymilacji środowisk żyd. od ok. poł. XIX w. rola tradycyjnej
sz.ż. stopniowo uległa zmniejszeniu, zaś
żyd. artyści przyswajali style, gatunki (np. —> portret)
i typy budowli funkcjonujące we współcz. sztuce eur.

W okresie systemów totalitarnych (hitleryzmu i stalinizmu)
uległa zniszczeniu ogromna większość dzieł sz.ż.
w Europie, zarówno w synagogach, jak zbiorach publ.
i prywatnych. Stosunkowo najlepiej i najliczniej zachowały
się niektóre żyd. cmentarze, —> kirkuty.

Wyrazem
pamięci o nieistniejących już miejscach życia, kultury
i sztuki żyd. są tworzone w wielu krajach, m.in. w Polsce,
"miejsca pamięci" (głazy, tablice itp.) o formach nawiązujących
do tradycyjnej symboliki żydowskiej.

Podobne prace

Do góry