Ocena brak

ŹWIERCIADŁO albo Kstałt, dzieło zawierające zespół utworów M. Reja

Autor /larina Dodano /08.04.2012

ŹWIERCIADŁO albo Kstałt, w którym każdy stan snadnie się może swym sprawam jako we źwierciedle przypatrzyć, dzieło zawierające zespół utworów M. Reja, wyd. w okazałym tomie in folio przez M. Wirzbiętę, w Krakowie 1568. Zgodnie z tytułem Ź. należy do licznej rodziny traktatów renesansowych zw. zwierciadłami (—> parenetyczna literatura), co odnosi się przede wszystkim do zawartego w tomie Żywota człowieka poczciwego, stanowiącego gł. część Ź. Żywot ukazuje w trzech księgach: młodość, wiek męski i starość bezim. bohatera, typowego pol. szlachcica-ziemianina. Na końcu ks. trzeciej Rej zapowiedział: „Zamykając ty księgi tu będzie Przemowa krótka", i po Żywocie umieścił traktat Spólne narzekanie wszej Korony na porządną niedbałość naszę, poprzedzony Przemową krótką, do tychże ksiąg należącą, do krześcijań-skiego człowieka każdego, tak że w rezultacie Żywot trzeba traktować jako rozprawę nie w trzech, lecz w czterech księgach. Tom Ź. zawiera ponadto jeszcze traktat Zbroja pewna każdego rycerza krześcijańskiego, przedzielony od Żywota trzema cyklami wierszy, z tyt. Apoftegmata, to jest Krótkie a roztropne powieści..., oraz Przemowę krótką do poczciwego Polaka stanu rycerskiego, całość zamyka zaś liryczne Żegnanie ze światem. Na końcu tomu znajduje się dodany do niego wierszowany Żywot i sprawy... Mikołaja Reja z Nagłowic, pióra —> A. Trzecieskiego. W rezultacie więc Ź. jest mechanicznym zestawem rzeczy różnych formalnie, tematycznie, a zarazem chyba i chronologicznie; widocznie autor, przeczuwając rychłą śmierć, wysłał do drukarni rękopisy, które miał od dawna i które chciał przekazać potomności.

W składance tej na plan pierwszy wybija się Żywot człowieka poczciwego, biografia o charakterze niemal powieściowym, urozmaicona wycieczkami niestrudzonego moralisty, który niejednokrotnie bierze górę nad gawędziarzem i bystrym obserwatorem życia i obyczajów szlach. na wsi polskiej. Pominięcie w utworze wszystkiego, co dzieje się poza opłotkami wiejskimi, przydaje wagi sprawom codziennego bytowania. Żywot przenika atmosfera renesansowej afirmacji świata i jego spraw, wyrażonej znakomitą prozą, niejednokrotnie sięgającą wyżyn prawdziwej poezji. Do spraw polit. jednak autor powraca we Spólnym narzekaniu, traktacie utrzymanym w tonie posępnych proroctw na temat przyszłości Polski, a także w Przemowie krótkiej do poczciwego Polaka, gdzie raz jeszcze występuje problematyka Krótkiej rozprawy. Dzięki temu testament lit. Reja, jakim było Ź., zademonstrował nie tylko postawę pisarza rozmiłowanego w sielankowej urodzie i życia wiejskiego, czy szlachcica surowo, lecz po ojcowsku traktującego chłopów, ale również publicysty zainteresowanego całością życia państw., zatroskanego o jego przyszłość.

Wyd. w podobiźnie J. Czubek i J. Łoś, Kr. 1905; wyd. kryt. oprac. J. Czubek i J. Łoś, wstęp I. Chrzanowski, Kr. 1914; Żywot człowieka poczciwego, oprać, i wstęp J. Krzyżanowski, Wr. 1956 BN I 152. I. CHRZANOWSKI, „Ź". Reja przed sądem potomności, w: O literaturze polskiej, W. 1971 (prwdr. 1914).

Podobne prace

Do góry