Ocena brak

ŻMICHOWSKA NARCYZA, pseud. Gabryella

Autor /larina Dodano /08.04.2012

ŻMICHOWSKA NARCYZA, pseud. Gabryella, ur. 4 III 1819 w Warszawie, zm. 24 XII 1876 tamże, powieściopisarka, poetka, pedagog. Najmłodsza z licznego rodzeństwa w ubogiej rodzinie ziemiańskiej, wcześnie osierocona, wychowywała się u krewnych, od 1826 na pensji Z. Wilczyńskiej w Warszawie. Zgodnie z kierunkiem ukończ. 1833 tzw. Instytutu Guwernantek objęła 1838 posadę u K. i A. Zamoyskich, z którymi wyjechała do Francji; demokr. postawa Ż., ukształtowana wówczas pod wpływem brata, Erazma, emigranta, działacza Gromad Ludu Pol. i TDP, doprowadziła do zerwania z chlebodawcami i powrotu 1839 do kraju, gdzie 1841-43 była nauczycielką w domu S. i A. Kisielnickich. Wiersz Szczęście poety, ogł. 1841 w Pierwiosnku (tu debiut 1839), wyrażający romant. antynomię „poety i świata", przyniósł młodej poetce znaczny rozgłos i otworzył przed nią salony warsz. oraz redakcje czasopism. Zamieściła kilka utworów w „Pielgrzymie", pociągnięta indywidualnością E. Ziemięckiej, rychło jednak odsunęła się od niej i zbliżyła do kręgu skupionego wokół —> „Przeglądu Nauk."; była jedną z inicjatorek i organizatorek ruchu kobiet nazwanych przez Ż. później —> entuzjastkami. W 1844—45 przebywała w Wielkopolsce, gdzie obracała się w tym samym środowisku ideowym (E. Dembowski, H. Kamieński, B. i J. Moraczewscy, L. Siemieński, R. Zmorski i in.); wydała w Poznaniu 1845 tom poezji i prozy Wolne chwile Gabryelli (tu m. in. poematy Fantazja, Maina i Koś-ciej).

Z przemyśleń i dyskusji tych lat wyrosła pierwsza powieść i najwybitniejszy utwór Ż., ogł. 1846 w „Przeglądzie Nauk." —> Poganka. Tamże ukazała się rok później —> Książka pamiątek, pisana na zlecenie tzw. spisku rzemieślników - zawiązanej z inspiracji TDP, kierowanej przez H. Krajewskiego organizacji spiskowej, w której pracach Ż. uczestniczyła od powrotu do Królestwa: pełniła funkcję kurierki, zakładała koła w Lubelskiem, prowadziła działalność oświat, i agitacyjną wśród rzemieślników warsz. (od 1846 mieszkała w Warszawie), 1848 należała do władz. 24 X 1849 w wyniku wykrycia spisku pisarkę aresztowano i wywieziono do więzienia lub., gdzie przebywała do lutego 1852; w czasie śledztwa wykazała niezłomność charakteru, czego świadectwem są zachowane pisemne zeznania. Na okres lub. - w więzieniu i u rodziny podczas przymusowego pobytu w mieście do lata 1855 -przypada ostateczne zerwanie burzliwej przyjaźni z P. Zbyszewską, ekscentryczną bogatą ziemianką, która dostarczyła rysów kilku postaciom z powieści Ż., oraz próby wyjścia z kryzysu wewn. przez nawrót do katolicyzmu (kilka wierszy rel. powst. w więzieniu), a nast. zbliżenie do towianizmu. Aczkolwiek już po kilku latach stosunek Ż. do A. Towiańskiego nabrał charakteru kryt., przejęła z jego poglądów przekonanie o konieczności moralnego odrodzenia świata w duchu chrystianizmu.

Powróciwszy do Warszawy, zajęła się pracą pedag.; na czoło powst. bądź ukończ, ówcześnie utworów lit. (m. in. 1857 -prozą - List nie wiem, czyj, i nie wiem, do kogo w „Bibl. Warsz." i Adeodat w t. 1 Wieńca), w których znalazł odbicie pesymizm wywołany stagnacją życia nar., wysuwa się Biała Róża (ogł., wraz z dydakt. opowiadaniem Stary dwór w Świerszczowej, jako Nieznane pisma bezimiennej autorki w t. 4 Pism Gabryelli 1861), powieść o dużych walorach poznawczych w zakresie obserwacji psychologicznej. W przededniu powstania styczniowego Z., przeciwna walce zbrojnej, jako skazanej na niepowodzenie, przebywała w kręgu „białych"; przyjaźniła się z E. Jurgensem i K. Ruprechtem. Manifestacje patriot., dopóki nie pociągały za sobą krwawych ofiar, witała z radością, wybuch powstania - z przerażeniem; po jego upadku spieszyła z pomocą uwięzionym i skazanym.

W 1863-74 mieszkała u rodziny na wsi. Skłaniała się po klęsce ku ideologii pozytywist., w której duchu pragnęła odtąd wychowywać młodzież; ciekawiły ją nauki ścisłe, czytała Darwina, E. Renana, H.T. Buckle'a, H. Taine'a. Wcześnie jednak zajęła stanowisko kryt. wobec pozytywist. powieści tendencyjnej w imię realizmu zabarwionego wpływami naturalist., dając temu wyraz w utworze —> Czy to powieść? (powst. 1875-76), poprzedzonym programowym wstępem. Obok tej powieści w ostatnich latach życia Ż., zatrutych postępującą chorobą, powstała edycja Dzieł K. Hoffmanowej (t. 1-121875-77; pióra wydawcy obszerne komentarze oraz wstępy w t.1 i 8 i życiorys w t. 6), która wywołała ostrą krytykę kół zachowawczych; śmierć zastała Ż. nad przygotowywaną antologią poezji pol. XIX w. (wyd. 1882 pt. Kwiaty rodzinne). Była też Z. autorką podręczników i prac dydakt.-pedagog. oraz tłumaczką t. 6 i 9 Dziejów Anglii T. Macaulaya. Przez całe życie prowadziła bogatą, wielostronną korespondencję, bezcenny dokument epoki i własnej biografii. Ż. jest bohaterką powieści dla młodzieży J. Papi Gabriela (1906).

Pisma, wyd. i wstąp P. Chmielowski, t. 1-5, W. 1885-86; Wybór powieści, oprac, i wstęp M. Olszaniecka, t.1—2, W. 1953; Listy, oprac. M. Romankówna, t. 1-3, Wr. 1957-67; Wspomnienia (tu m. in. Dziennik, ogł. przez W. Marrene-Morzkowską w „Świcie" 1886, Memoary i lub. zeznania), w: N.Ż., J. Baranowska Ścieżki przez życie, oprac, taż, Wr. 1961. OLP III 2 (M. Woźniakiewicz-Dziadosz); M. STĘPIEŃ N.Ż., W. 1968 Ludzie Żywi 16; M. WOŹNIAKIEWICZ-DZIADOSZ Między buntem a rezygnacją. O powieściach N.Ż., W. 1978.

Podobne prace

Do góry