Ocena brak

ŻEROMSKI STEFAN, pseud. Maurycy Zych, Józef Katerla

Autor /larina Dodano /08.04.2012

ŻEROMSKI STEFAN, pseud. Maurycy Zych, Józef Katerla, ur. 14 X 1864 w Strawczynie (Kieleckie), zm. 20 XI 1925 w Warszawie, powieściopisarz, nowelista, dramaturg, publicysta. Pochodził ze zubożałej rodziny szlach. o żywych tradycjach patriotycznych. Ojciec Ż. dzierżawił folwarki, na dłużej osiedlił się w Ciekotach, u stóp Gór Świętokrzyskich, i tam upłynęło dzieciństwo pisarza. W 1874 został on uczniem Kieleckiego Miejskiego Gimnazjum. Rodziców stracił wcześnie. W starszych klasach utrzymywał się z korepetycji. Jego pierwszym utworom pisanym w latach szkolnych patronował polonista, —> A.G. Bem. Trudna sytuacja materialna, częste choroby (gruźlica), żywe ambicje pisarskie nie sprzyjały systematycznej nauce. Nie uzyskując matury, jesienią 1886 wyjechał Ż. do Warszawy i wstąpił do Szkoły Weterynaryjnej (uczelnia ta nie wymagała matury). Krótki epizod studiów (przerwanych 1888 z braku środków finansowych) miał doniosłe znaczenie w życiu pisarza. Pogłębił się jego bunt nar. i radykalizm społ., m. in. dzięki nawiązaniu kontaktów z czasopismem —> ,,Głos''. W powołaniu pisarskim utwierdził się Ż. w okresie nast., kiedy pracował jako guwerner w różnych dworach szlacheckich. Wzbogacił swoje doświadczenia społ. obserwacjami życia ziemiańskiego i zetknięciem z niedolą ludu. W 1890 objął pracę korepetytora w —> Nałęczowie. W 1892 odbył pierwsze krótkie podróże zagr. (Wiedeń, Zurych, Rapperswil, Monachium, Praga). W t.r. wyjechał pierwszy raz do —> Zakopanego, jesienią poślubił wdowę, Oktawię z Radziwiłłowiczów Rod-kiewiczową i wyjechał z nią do Szwajcarii, gdzie objął posadę zastępcy bibliotekarza w —> Muzeum Nar. Pol. w Rapperswilu. Poznał wówczas głębiej radykalną myśl pol. czasów W. Emigracji, której echa wracały do końca w jego dziełach. W Zurychu zetknął się z młodą emigracją socjalist., poznał wielu działaczy społ. i polit., m. in. G. Narutowicza, J. Marchlewskiego, E. Abramowskiego. Rosnąca sława lit. długo nie przyniosła mu stabilizacji życiowej. Po powrocie, 1897-1903, pracował w Bibliotece Ordynacji Zamoyskich w Warszawie. Co roku wyjeżdżał do Zakopanego dla poratowania zdrowia, 1902 - do Włoch. Dopiero jednak 1904 - po wydaniu Popiołów - mógł oddać się wyłącznie pracy pisarskiej. W t.r. zamieszkali Żeromscy z ur. 1899 synem Adamem w Zakopanem. W1905 -w związku z ożywieniem polit. i wzrostem nadziei na wyzwolenie nar. - wrócił Ż. do Nałęczowa, gdzie wraz z grupą miejscowej inteligencji o nastawieniu demokr. i socjalist. prowadził działalność społ.-patriot. (był m. in. inicjatorem założenia Uniw. Ludowego, wygłaszał odczyty, organizował kursy dokształcające dla uczniów szkoły rzemieślniczej, był honorowym przewodniczącym Tow. Oświatowego „Światło", w domu Żeromskich prowadzono ochronkę i tajną szkołę). W 1907 współdziałał w założeniu Tow. Biblioteki Publ. w Warszawie. W tym czasie wyjeżdżał do Włoch (1907 - Mediolan, Florencja, Rzym, Wenecja, Neapol, Capri, gdzie zetknął się m. in. z M. Gorkim). W końcu 1908 pod naciskiem władz policyjnych opuścił Królestwo, rok spędził w Zakopanem i Krakowie, występując w tym czasie jako świadek w słynnym procesie S. Brzozowskiego i wypowiadając się za jego niewinnością. W końcu 1909 wyjechał z rodziną do Paryża na 3 lata. Po powrocie osiedlił się w Zakopanem, gdzie brał czynny udział w życiu kult., sprzyjał ruchowi niepodległościowemu. Wiosną 1913 wyjechał do Florencji w związku z założeniem nowej rodziny. Z małżeństwa Ż. z Anną Zawadzką, malarką, przyszła na świat 1913 córka Monika. Wybuch wojny świat, zastał Ż. w Wyżnych Hagach (na pd. stokach Tatr), skąd udał się do Krakowa i zgłosiwszy się do Legionów, próbował bezskutecznie przedostać się na front. Po ewakuacji Krakowa wrócił do Zakopanego. Brał udział w pracach Naczelnego Komitetu Zakopiańskiego (filia NKN). Wrogi stosunek do państw centralnych doprowadził go do odsunięcia się od obozu J. Piłsudskiego. W okresie 30 X-16 XI 1918 stał na czele, .Rzeczypospolitej Zakopiańskiej" jako prezydent. T.r. przeżył tragedię - chorobę i śmierć syna w „Chacie" nałęczowskiej (30 VII 1918). Jesienią 1919 osiedlił się w Warszawie, biorąc czynny udział w życiu lit. odrodzonej Polski (inicjator projektu Akad. Literatury, 1920 prezes Zw. Zaw. Literatów Pol., założyciel Straży Piśmiennictwa Pol. i pol. Pen Clubu 1922, uczestniczył w akcji plebiscytowej na Mazurach (wespół z J. Kasprowiczem i W. Kozickim), był jednym z gł. założycieli Tow. Przyjaciół Pomorza (1920). Kupił dom w Konstancinie pod Warszawą, później otrzymał mieszkanie w oficynie Zamku Królewskiego. Latem 1921-24 przebywał nad Bałtykiem. Syn ziemi kieleckiej, jej gorący miłośnik, wrażliwy na górską urodę Tatr, stał się w ostatnich l. życia piewcą pol. Wybrzeża i morza. Wysuwany na kandydata do nagrody Nobla na r. 1924, utracił tę szansę m. in. wskutek wpływów opinii niem., wrogiej wobec pisarza po ukazaniu się —> Wiatru od morza (1922). W 1924 za dzieło to otrzymał pierwszą polską państw, nagrodę literacką. Do końca życia łączył działalność lit. z organizacyjno-społeczną. Wiecie 1925 stan zdrowia pisarza gwałtownie się pogorszył. Jego śmierci towarzyszyło przekonanie, iż odszedł największy pol. pisarz współczesny. Wyrazem wielkiego żalu były liczne pożegnalne utwory poet., m. in. W. Broniewskiego, M. Brauna, M. Jastruna, L. Kruczkowskiego, J. Lechonia, L. H. Morstina, M. Pawlikowskiej, A. Słonimskiego, L. Staffa, J. Tuwima, K. Wierzyńskięgo, J. Wittlina. Pogrzeb Ż. 23 XI 1925 stał się wielką manifestacją narodową. Pochowany został na cmentarzu ewangelicko-reformowanym w Warszawie. W 1928 w „Chacie" w Nałęczowie otwarto Muzeum S.Ż. oraz wzniesiono pomnik proj. S. Witkiewicza, w wyk. A. Żurawskiego, we Włocławku 1964 - pomnik proj. M. Wnuka, w Iławie 1966 pomnik proj. Kalmus-Kubickiej.

Pierwsze publikowane utwory Ż. to wiersze z czasów szkolnych (tłum. wiersza Lermontowa Pragnienie w „Tygodniku Mód i Powieści" 1882, wiersz Piosenka rolnika w „Przyjacielu Dzieci'' t.r.). Ogłaszał też w prasie korespondencje i opowiadania. W 1882 zaczął pisać —> Dzienniki, które prowadził do 1891. Opublikowane po raz pierwszy 1953-56, stały się ważnym wydarzeniem literackim. Są one jakby autobiogr. powieścią Ż., w której zaznaczyły się już najważniejsze motywy i właściwości całej jego twórczości. Od początku działalności pisarskiej cechowała Ż. niezwykła chłonność intelektualna i wielka intensywność przeżycia. W 1895 ukazał się pierwszy zbiór Ż. Opowiadania (Zapomnienie, —> Doktór Piotr, Cokolwiek się zdarzy..., Ananke, Zmierzch, Złe przeczucie, Po Sedanie, Pokusa, —> Siłaczka, Oko za oko, Niedziela, Z dziennika) oraz w t.r. tom —> Rozdzióbią nas kruki, wrony... (oprócz noweli tyt.: Mogiła, Źródło, W sidłach niedoli, Poganin, Do swego Boga), wyd. ze względu na łagodniejszą cenzurę w Krakowie pod pseud. Maurycy Zych. Oba zbiorki spotkały się z żywym przyjęciem czytelników i krytyki, powitane jako głos pokolenia, wyrażający jego niepokoje moralno-społeczne. Wyrosły one z żywego odczucia krzywdy społ., ukazanej na przykładzie życia wsi pol. - z jednej strony dworu ziemiańskiego, z drugiej - niezawinionej ciemnoty i niedoli biedoty wiejskiej. Inny motyw opowiadań Z. to problem obowiązku społ., imperatywu moralnego, wyrażony w kreacji bohaterów, którzy podejmują walkę ze złem, wyrzekając się osobistego szczęścia. Te problemy społ. i moralne splatają się ze sprawą walki o niepodległość. Piewca bohaterstwa pol. powstań, dostrzegał przyczyny ich niepowodzeń w zapóźnieniu rozwoju społ. i egoizmie klas posiadających. W1897 Ż. opublikował w „Głosie" powieść Promień, której bohater podejmuje samotnie walkę z zacofaniem prowincjonalnego miasta (tu zapewne echa kieleckich doświadczeń i obserwacji pisarza). Wysłany w t. r. na konkurs „Kuriera Warsz." dramat Grzech nie uzyskał uznania jury, jedynie akt I ukazał się w książce zbiór. Prawda (1899) pośw. A. Świętochowskiemu. Utwór pozostał w rkpsie, zaginęła znaczna część aktu V (ogł. 1950 w Pismach S IV t,3). W 1898 ukazały się Utwory powieściowe (Na pokładzie, 0 żołnierzu tułaczu, Tabu, Cienie, Kara, Legenda o bracie leśnym, Promień). Syntezą wczesnej twórczości Ż. jest powieść —> Syzyfowe prace (wyd. także w Krakowie pod tym samym pseud. 1897). Jest w niej i realist. obraz szkoły w zaborze ros. i  przykłady niedoli chłopskiej oraz obcości między ludem a szlachtą. Jest to „powieść o dorastaniu" (wg W. Borowego), o niepokojach światopoglądowych młodości, o rodzeniu się buntu nar. i świadomości społ. w młodym pokoleniu, o przyjaźni i pierwszej miłości.

Nowy okres twórczości Ż. rozpoczyna powieść —> Ludzie bezdomni (1899 z datą 1900), obok Wesela najgłośniejsze dzieło lit. pocz. XX w. Powieść, przyjęta gorąco przez współczesnych, wyrażała protest przeciwko stosunkom społ., które skazują na „bezdomność" ludzi najlepszych. W Ludziach bezdomnych stworzył Ż. nowy typ powieści społecznej. Osadzając ją głęboko w realiach pol. życia u schyłku XIX w., przeobrażał tu już tradycyjną strukturę prozy narracyjnej, osią kompozycyjną utworu czynił dyskusję ideową. Drugim fundamentem sławy i znaczenia Ż. w literaturze i życiu pol. stała się wielka powieść hist. z końca XVIII i pocz. XIX w. —> Popioły (1904), rozpoczynająca nowy etap rozwoju pol. powieści hist.', który znalazł swoje apogeum w Trylogiii Krzyżakach Sienkiewicza; rozbił tu Ż. narrację licznymi epizodami lirycznymi, wprowadził elementy eseju filozoficzno-moralnego. Epickie obrazy, wątki fabularne przeplatają się z dygresjami, rozważaniami nad sensem ludzkiej egzystencji, znaczeniem czynu, niezgodnością celów i środków działania. Z zamierzonej kontynuacji epopei hist. pozostał jedynie fragment —> Wszystko i nic (1919). Ludzie bezdomni i Popioływyznacza ją gł. tendencje późniejszego pisarstwa Ż. Problem tragizmu losu ludzkiego rozdartego w walce dobra i zła, ideału etycznego i biologicznej pełni życia przedstawił Ż. w legendzie Aryman mści się (1904). Współczesność i historia przykuwały jego uwagę z równą siłą. Jako pisarz hist. podejmował Ż. tematy, które pozwalały mu głębiej wniknąć w sprawy narodu. W legendzie Powieść O Udałym Walgierzu („Chimera" 1905) ukazał czasy tworzenia się państwa pol. i powiązał tę sprawę z przeobrażeniami moralnymi bohatera. Opisom walk o niepodległość towarzyszyło odważne penetrowanie różnych zjawisk współczesności, szczególnie zacofania społ. i kulturalnego. Czynił to zarówno w nowelach i powieściach, jak i w oryginalnej publicystyce łączącej elementy pamfletu i liryzmu. W 1905 w lapidarnej noweli —> Echa leśne wrócił do powstania styczniowego i w tym że okresie napisał Sen o szpadzie (1905), Nagi bruk (1906), Nokturn (1907), Słowo o bandosie (1908), gdzie przerzucał jakby pomost między dawną walką o niedpoległość a współcz. rewolucją społeczną. Wspomnienia powstania styczniowego znalazły najpełniejszy wyraz w —> Wiernej rzece (1912), najpiękniejszej książce pol. o r. 1863, „klechdzie" o bohaterstwie i ziemi ojczystej.

Stosunek Ż. do rewolucji był złożony. Wyrastał z głębokiej solidarności ze światem ludzkiego cierpienia i zrozumienia hist. roli klasy robotn., a jednak budziła ona w pisarzu także i lęk. Klęska rewolucji 1905-07 wywołała u Ż. depresję moralną i nowy obrachunek z podstawowymi problemami życia polskiego. Wyrazem tych bolesnych doświadczeń stały się Dzieje grzechu (1908) - powieść społ.-obycz. o filiacjach naturalist., wstrząsające świadectwo triumfu zła nie tylko w stosunkach między ludźmi, ale i w samej naturze człowieka. Brak w powieści wprawdzie bezpośrednich aluzji do rewolucji, jednak jej głęboki pesymizm wywodzi się z przemyśleń pisarza po upadku nadziei, jakie wiązał z 1905 r. Tę samą atmosferę rozczarowania trzeba odczytać w —> Dumie o hetmanie (1908), przedstawiającej klęskę cecorską w obrazach pełnych patosu i ekspresji. Dramat gi Róża (1909) jest jednym z najpełniejszych obrazów rewolucji 1905 w literaturze polskiej . Problem losu narodu oraz jednostek, które siłą poświęcenia mają przynieść narodowi niepodległość, a klasom uciemiężonym życie godne człowieka, jest problem naczelnym całej twórczości Ż. Tak jest i w tragedii Sułkowski (1910) i w wielkich powieściach współcz.: —> Urodzie żyda (1912) i trylogii —> Walka z szatanem (1916-19), w której wystąpiły wpływy ideologii syndykalizmu w duchu J. Sorela. Ostatni okres twórczości Ż. w Polsce niepodległej przyniósł bogaty plon publicyst. (Początek świata pracy 1919, Organizacja inteligencji zawodowej 1919, Inter arma 1920, Snobizm i postęp 1923, Sprawa Kasy Mianowskiego 1924), poematy prozą (Wisła 1918, Międzymorze 1924), przejmującą książkę O Adamie Żeromskim wspomnienie... (1919). W tymże czasie powstał panoramiczny obraz dziejów pol. walk o dostęp do morza Wiatr od morza, oraz opowiadania Pomyłki (1923) i dramaty Ponad śnieg bielszym się stanę (1921), Turoń (1923), oraz Uciekła mi przepióreczka (1924) - utwór, który wszedł do żelaznego repertuaru pol. sceny, wysnuty z marzenia o wielkiej przebudowie społ.-oświat, kraju. Ukoronowaniem ostatniego okresu twórczości jest —> Przedwiośnie (1924), powieść, która ze względu na śmiały rozrachunek z zawiedzionymi w Polsce niepodległej nadziejami społ. wywołała namiętne spory. W 1925 wydał Z. poemat prozą Puszcza jodłowa, pożegnanie z krajem lat dzieciństwa i młodości, oraz tom publicystyki Bicze z piasku. Od 1922 ukazywało się nakł. J. Mortkowi-cza pierwsze wydanie zbiór, dzieł pisarza (t. 1-23, do 1930), oraz wydanie nast. „w dziesiątą rocznicę odrodzenia państwa polskiego" (t. 1-32 W.-Kr. 1928-1929). Osobno W. Borowy wydał tom Elegie i inne pisma literackie i społeczne (1928), rozproszone i nie druk. utwory z różnych lat.

Pisarstwo Ż. żyje w tradycjach kultury pol. zarówno jako przykład literatury podejmującej odważnie najbardziej żywotne problemy losu nar., jak i świadectwo śmiałych poszukiwań artystyczno-poznawczych, wnikających z nienasyconą ciekawością w świat wewn. doświadczeń jednostki. Najgłębsze zaangażowanie Ż. w sprawy pol. zespalało się w jego dziele z ambicjami artyst. w całość niepodzielną.

Pisma, t. 1-26 (t. 24 i 25 nie wyd.), red. S. Pigoń, W. 1947-56; Dzieła, red. S. Pigoń, wstęp H. Markiewicz, S. I-V, W. 1956-57,1963-70; Wybór opowiadań, oprac. A. Hutnikiewicz, Wr. 1971 BN I 203. OLP V 3 (A. Hutnikiewicz); I. MATUSZEWSKI S.Ż., w: O twórczości i twórcach, W. 1965 (prwdr. 1900-1916); S. PIOŁUN-NOYSZEW-SKI S.Ż., Dom, dzieciństwo i młodość, W. 1928; S. ADAMCZEWSKI Serce nienasycone, Poz. 1930, wyd. 2 zmień, pt Sztuka pisarska Ż., Kr. 1949; K. WYKA Główne etapy twórczości Ż, w: Szkice literackie i artystyczne, t. i, Kr. 1956 (prwdr 1950); S.Ż. (zbiór.), W. 1951; A. HUTNIKIEWICZ Ż. i naturalizm, Tor. 1956; H. MARKIEWICZ Prus i Ż, W. 1954, wyd. 2 rozsz. W. 1964; S. KAWYN Edward Abramowski i jego idee w twórczości Ż, Zesz. Nauk. UL 13 (1959); A. HUTNIKIEWICZ S.Ż, W. 1960, wyd. 7 W. 1973; W. BOROWY O Ż. Rozprawy i szkice, W. 1960; wyd. 2 W. 1964; S.Ż. Kalendarz życia i twórczości, oprac. S. Kasztelowicz, S. Eile, Kr. 1961, wyd. 2 uzup. Kr. 1976; Wspomnienia o S.Ż., oprac. S. Eile, W. 1961: S.Ż., oprac, i wstęp J.Z. Jakubowski, W. 1964 Bibl. „Polonistyki"; J.Z. JAKUBOWSKI Nowe spotkanie z Ż. Studia-szkice-polemiki, W. 1967, wyd. 2. rozsz. W. 1975; tenże S.Ż, W. 1970, wyd. 2 1975 Małe Portrety Lit.; J. KUCHARSKI Twórczość S.Ż. w latach 1882-1893, Gd. 1974; Z.J. ADAMCZYK Ż. Z dziejów recepcji twórczości 1895-1964, W. 1975; J. KĄDZIELA Młodość S.Ż. wyd. 2 W. 1979 (wyd. 1 1976); H. MARKIEWICZ W kręgu Ż., W. 1977; S.Ż. - w pięćdziesiątą rocznicę śmierci. Studia i szkice, red. Z. Goliński, W. 1977; J. KULCZYCKA-SALONI Pozytywizm i Ż, W. 1977; Ż. i Reymont (zbiór.), W. 1978.

Podobne prace

Do góry