Ocena brak

ZAMEK KANIOWSKI. Powieść, powieść poetycka S. Goszczyńskiego

Autor /andzi Dodano /06.04.2012

ZAMEK KANIOWSKI. Powieść, powieść poetycka S. Goszczyńskiego, powst. 1826-27, fragm. ogł. w „Dzienniku Warsz." 1827-28, całość wyd. w Warszawie 1828. Temat zaczerpnął poeta z „tradycji o koliszczyźnie", tj. z krążących po Ukrainie przekazów lud. o powstaniu hajdamackim 1768; wykorzystał w nowy sposób folklor ukr., wprowadzając lud. wyobrażenia o wzajemnych związkach świata ziemskiego i pozaziemskiego, ludzi i przyrody. W przedstawieniu bohatera, w kompozycji utworu odbił się wpływ eur. literatury romant. (Byron); podjęcie tematu rewolucji było wynikiem doświadczeń i przemyśleń konspiratora i agitatora politycznego. Akcja Z.k. zawęźlona jest wokół losów Kozaka Nebaby, który przyłącza się do zbuntowanego oddziału atamana Szwaczka, szukając możliwości zemsty nad rządcą kaniowskiego zamku za zabranie mu podstępem ukochanej Orliki; ostrą przymówką do gnuśności i słynnym oskarżeniem panów (cz. 2, ustęp 9: „Komu rózgami ojciec zasieczony...") pociąga za sobą część oddziału. W podpalonym przez Szwaczkę zamku ginie Orlika, zabiwszy uprzednio męża, a Nebaba, po przegranej bitwie z pol. wojskiem, kona na palu na zgliszczach Kaniowa. Nebaba wyposażony został w rysy atamana kozackiego, zarazem zaś w cechy typowe dla bajronicznego bohatera - buntownika, którego sumienie obciąża świadomość popełnionej zbrodni (uwiedzenie i próba zamordowania obłąkanej Kseni, która jak uosobienie fatum prześladuje kochanka do śmierci). W utworze występuje podwójna motywacja wydarzeń: społ. geneza rewolucji splata się z fatalistyczną wykładnią losów człowieka, skazanego na zło, które jest siłą aktywną, stale zagrażającą światu, ujawniając się w indywidualnym działaniu oraz w zbiorowym akcie buntu i kary. Infernalnemu obrazowi świata służy „estetyka okropności'': akcja toczy się wśród krwi, pożogi, gwałtów, morderstw, rozpasania ludzi, żywiołów i mocy piekielnych.

Utwór, którym Goszczyński, wg określenia Mickiewicza w prelekcjach paryskich (kurs III, wykład 5), „jak gdyby podłożył ogień pod starodawny gmach'' poezji słow., wzbudził zgorszenie i oburzenie wśród klasyków i zwolenników sielskiego modelu literatury nar.; odczytany wnikliwie przez krytykę romant., zwł. M. Mochnackiego (Artykuł, do którego był powodem „Z.k." Goszczyńskiego, „Gaz. Pol." 1829, i —> 0 literaturze polskiej w wieku XIX), zyskał wśród współczesnych wysoką ocenę. Wraz z Marią Malczewskiego i Konradem Wallenrodem należy do najwybitniejszych pol. powieści poet.; jest też ważnym etapem w rozwoju twórczości Goszczyńskiego i jednym z pierwszych w Polsce utworów o rewolucji. Został przełożony na niem., franc., ros., czes. i włoski.

Wyd. M. Grabowska i M. Janion, wstęp M. Janion, W. 1958 Bibl. Szkolna. R. PRZYBYLSKI Świat jako machina piekielna, w: Studia z teorii i historii poezji (zbiór.), S. H, Wr. 1970.

Podobne prace

Do góry