Ocena brak

ZABŁOCKI FRANCISZEK

Autor /Elwirka Dodano /05.04.2012

ZABŁOCKI FRANCISZEK, ur. 2 I 1752, zm. 10 IX 1821 w Końskowoli pod Puławami, komediopisarz, poeta. Pochodził ze zubożałej rodziny szlach.; edukacji w kolegium pijarskim w Międzyrzecu Koreckim nie ukończył. Debiutował w druku ok. 1769 odą do A. Górskiego, na którego dworze jakiś czas przebywał. Po I rozbiorze osiadł w Warszawie, gdzie od 1774 pracował jako urzędnik KEN. Mimo pewnych kontaktów z królem, który w okresie najbujniejszej twórczości dramatycznej Z. widział w nim realizatora własnego programu teatr., i magnatami (poparcie A.K. Czartoryskiego i A. Naruszewicza, pokwitowane wczesnymi wierszami okolicznościowymi, powiązania z I. Potockim przed Sejmem W.) pozostawał na uboczu „wielkiego świata", żyjąc w kręgu formującej się ówcześnie inteligencji. W żywym intelektualnie środowisku stołecznym podejmował różnorodne prace lit.: tłumaczył z łac. (m.in. niektóre pieśni Horacego w t. 2 zbiór. wyd. Naruszewicza 1775) i franc. (m.in. na zlecenie KEN), pisał wiersze okolicznościowe, sielanki, ody, listy poet., bajki. Utwory oryginalne i przekł. zamieszczał 1774-77 w „Zabawach Przyjemnych i Pożytecznych". Wczesna twórczość, w której wyróżnia się satyra Duma ubogiego literata i poemat mitol. Cztery żywioły („Zabawy" 1775 i 1777) oraz wyd. os. 1780 oda do I. Krasickiego, ujawnia już charakterystyczne cechy pisarstwa Z.: umiejętność budowania nastroju, swobodę w manipulowaniu dialogiem, bogate słownictwo, obejmujące zarówno obszar języka potocznego, jak i lit., upodobanie do zwrotów o silnej ekspresji znaczeniowej bądź emocjonalnej, potoczystość wiersza, a także poszukiwanie źródeł komizmu w przejawach masowej kultury szlach.; rzadkie są natomiast wypowiedzi o charakterze osobistym, intymnym.

Lata 1780-88 to w biografii Z. okres najintensywniejszej aktywności twórczej, pośw. całkowicie (z wyjątkiem satyry Oddalenie się z Warszawy literata, powst. 1781, ogł. „Nowy Pam. Warsz." 1802) teatrowi. Zgodnie z teorią przekł. dzieł dram. wyłożoną przez —>  A.K. Czartoryskiego i powsz. ówcześnie w całej Europie praktyką teatralną Z. wpisywał w gotowe fabuły, zaczerpnięte przede wszystkim z franc. literatury komediowej, własne obserwacje obycz., psychol., filoz., polityczne. Napisał ponad 50 komedii (niektóre znamy jedynie z tyt. lub fragm.), które - rozpatrywane jako całość - stanowią jedyną w swoim rodzaju kolekcję ludzkich charakterów, typów, zachowań, kondycji, przywar, masek, konwencji. Korzystał z wszystkich obiegowych wzorów komediowych: ze specyficznego repertuaru paryskiego Theatre Italien, który nadawał klasycyst. szlif tradycyjnym stereotypom komedii dell'arte, z komedii i fars Moliera (w mniejszej mierze) i jego następców, z modnych w XVIII w. komedii sentyment, i nowatorskich dram. mieszcz. (D. Diderota, M.J. Sedaine'a), jak również z opery komicznej; tragedia natomiast pozostała poza sferą jego zainteresowań. Z. przerabiał po mistrzowsku: błahym i schematycznym utworom dawał wdzięk, werwę, żywość, nasycał je aktualną treścią, celną obserwacją, dowcipem najzupełniej rodzimego chowu. Królującą na scenie narodowej prozę zastąpił wierszem, o wybitnych walorach literackich i scenicznych.

Data debiutu teatralnego Z. nie jest ustalona; 1780 wydał drukiem 3 utwory: komedię Dwojakie głupstwo, operę komiczną Balik gospodarski (wyst. 1781?) i Oćca dobrego Diderota (wyst. 1782). Uznanie (wyrażone otrzymanym od króla medalem Merentibus) przyniosła mu antysarmacka komedia Zabobonnik (wyd. i wyst. 1781); t.r. ogłosił drukiem i wystawił swoje arcydzieło, Fircyka w zalotach. W 1781-83 powstały nadto farsy: Doktor lubelski (wyst. i wyd. 1781), Gdyracz (wyd. 1781) i Doktor z musu (wg Moliera; wyst. i wyd. 1782), sentyment, komedie Filozof żonaty (wyst. i wyd. 1781) i Dziewczyna sędzią (wyd. 1781, wyst. 1783), komedioopera Żółta szlafmyca (wyd. i wyst. 1783), a przede wszystkim Amfitrio (wg Moliera; wyst. 1782, wyd. 1783), w którym zawarł całe swoje doświadczenie poet., najbardziej lit. z komedii Z., ujawniająca zasadnicze przesunięcie w myśleniu poety o świecie i teatrze, wskazująca na przejście od werystycznego przedstawiania świata w krainę umowności, aluzyjności i metafory. Następnie ukazały się na scenie m.in. komedie Sarmatyzm (wyst. 1785, wyd. 1820) i Gamrat (wyst. 1785, ogł. 1830 w Dziełach pt. Mężowie poprawieni przez swoje żony) karykaturalny obraz szlach. prowincji, przeróbki głośnych sztuk franc.: komedii łzawej P.C.N. de La Chaussee Małżonkowie pojednani (wyst. 1785, ogł. w Dziełach 1830), dramy Sedaine'a Człowiek dobrze myślący (wyst. 1786, nie wyd.), Wesela Figara (pt. Figaro) P. A.C. de Beaumarchais'go (wyst. 1787, nie wyd.); styl komedii dell'arte reprezentował Arlekin Mahomet (wyst. 1786, nie wyd.), —> Król w Kraju Rozkoszy (wyst. 1787, ogł. 1960) nawiązywał do tradycji karnawałowej.

Po 1788 kontakty Z. z teatrem przybrały charakter sporadyczny, wzrosło natomiast jego zaangażowanie w życie publ.; w pracach oświat, (nie przerwanych i w poprzednim okresie) brał istotny udział jako od 1788 faktyczny sekretarz Tow. do Ksiąg Elementarnych (czł. od 1783), po utworzeniu 1791 Straży Praw regent kancelarii jej Wydz. Edukacyjnego; podczas Sejmu W. wspierał poczynania stronnictwa patriot. piórem satyryka i pamflecisty; 1794 był funkcjonariuszem władz powstańczych (brał też udział w obronie Pragi), m.in. jako sekretarz Wydz. Instrukcji Rady Najwyższej Nar. sprawował kontrolę nad ruchem wydawn. i (wraz z F.K. Dmochowskim) sporządzał manifesty w sprawie nar. edukacji. Nie zbadana dotychczas twórczość Z. jako autora okolicznościowej poezji polit. 1788-92 stanowi przedmiot dyskusji badaczy, różniących się znacznie w atrybutach autorskich poszczególnych utworów  i całych zespołów tej poezji, z natury rzeczy bezim. (często celowo mylącej tropy), we współcz. kodeksach rękopiśmiennych niejednokrotnie opatrzonej nazw., które informować mogą raczej o krążących domysłach niż stanowić argument dla poprawnego wnioskowania o autorstwie; w przypadku Z. trudności te pomnożone są dodatkowo bałamuctwami XIX-wiecznych wydawców, nie wyłączając edytorów wydań zbiór.: F.S. Dmochowskiego (Dzieła t. 1-6 1829-30), P. Chmielowskiego (Dzieła t.1-2 1877), a zwł. B. Erzepkiego (Pisma 1903). Przypisuje się Z. m.in. wiersze Pamięć Suchorzewskiego w potomności (1790), Do fiakrów (ogł. 1839), satyrę Joannes Sarcasmus (ogł. 1818 pod nazw. S. Trembeckiego); gł. spór toczy się wokół bloku tzw. paszkwilów antyhetmańskich, wymierzonych przeciw F.K. Branickiemu, które R. Kaleta przysądza Z., gdy tymczasem J.W. Gomulicki i E. Rabowicz uważają zagadkę identyfikacji „Anonima Paszkwilanta" za nie rozstrzygniętą, przy czym dopuszczają również możliwość istnienia kilku autorów.

Po 1795 Z. porzucił twórczość lit.; przyjąwszy w Rzymie świecenia kapłańskie, był od 1798 proboszczem w Górze, od 1800 w Końskowoli. Podczas gdy w Warszawie i Wilnie jego dorobek stanowił przedmiot sporów, poeta zachowywał milczenie. Na parę lat przed śmiercią, uległszy namowom Czartoryskiego, przygotował do druku i złożył w bibliotece puławskiej kilka nie publikowanych komedii, m.in. ostatnie swoje dzieło scen., Pasterza szalonego (nie wyst., ogł. w Dziełach 1830), w którym dał wyraz zwątpieniu w społ. wartość literatury; ocalałe autografy świadczą, że pisarz zachował do końca życia nie tylko jasność umysłu, ale i zdolności twórcze.

Znaczenie Z. dla rozwoju teatru pol. jest ogromne: podniósł on na poziom eur. komedię, naczelny gatunek pol. dramaturgii oświeceniowej, przyswajając jej zdobycze współcz. dramatu świat., wzbogacając środki i techniki scen. wyrazu i dostarczając sprawnego narzędzia w postaci wysoce ukształtowanego wiersza. Wartość lit. i teatr, jego twórczości pozwoliła nie tylko utrzymać się na scenie Fircykowi w zalotach, ale i odkryć dla niej, zwł. w naszych czasach, in. utwory Z.; po 1945 wystawiono ponad 10 sztuk, interesuje się też Z. teatr telewizji. Nie doczekał się natomiast jego dorobek ani poprawnej edycji (w przyg.), z wyjątkiem os. wyd. kilku komedii, ani próby całościowego opracowania.

L. BERNACKI Źródła niektórych komedii F.Z., w: Teatr, dramat i muzyka za Stanisława Augusta, t. 2, Lw. 1925 (prwdr. 1907); W. HAHN Tomasz Corneille i F.Z., W sprawie źródeł komedii F.Z., „Pam. Lit." 1911; tenże Komedie F.Z. na scenach polskich, „Łódź Teatr." 1947/48 nr 3 (tamże uzup.); W. BOROWY Z, w: O poezji polskiej w wieku XVIII, wyd. 2 W. 1978 (prwdr. 1948); Z. RASZEWSKI Teatr Narodowy w latach 1779-1789, w: Teatr Narodowy w dobie oświecenia (zbiór.), Wr. 1967; R. KALETA Twórczość satyryczna F.Z., w: Oświeceni i sentymentalni, Wr. 1971 (rozsz. wersja art., z którym polemizował J.W. Gomulicki w Roczn. Lit. 1963); W. WOŹNOWSKI Pamtlet obyczajowy w czasach Stanisława Augusta, Wr. 1973.

Podobne prace

Do góry