Ocena brak

XX WIEK - Postmodernizm

Autor /Halszka Dodano /04.04.2013

W wyniku poszukiwań jednego wspólnego terminu określającego sztukę trzech ostatnich dziesięcioleci XX wieku zaczęto powszechnie używać nazwy „postmodernizm". Ustalenie uniwersalnej definicji postmoderniz­mu jest sprawą bardzo kłopotliwą. Nie jest to termin nazywający jakiś jeden konkretny styl, technikę czy metodę tworzenia, lecz określający nowe tendencje we współczesnej kulturze, filozofii nauki, życiu społecz­nym i politycznym. W węższym kontekście określenie to dotyczy epoki kulturowo-cywilizacyjnej, zapoczątkowanej w latach siedemdziesiątych XX wieku. Dosłowne odczytanie terminu każe rozumieć postmodernizm jako „coś po modernizmie", ale tak jak trudno precyzyjnie określić modernizm w sztuce i kulturze, tak też niełatwo wskazać obowiązujący powszechnie dogmat wtórnego zjawiska, jakim jest postmodernizm. Post­modernizm jest przede wszystkim sposobem myślenia, a nie gotowym zespołem metod twórczych. Nazywany „fenomenem świeżej daty" pozwala na wykorzystywanie całej skali środków technicznych i wyrazowych, co w sferze sztuki oznacza zaprzestanie dyskusji nad jakimkolwiek jedno­znacznym i powszechnie obowiązującym rozstrzygnięciem. Wybór kon­wencji artystycznych przez twórcę zależy od preferowanego przez niego poglądu na sztukę, a także od oczekiwań ze strony odbiorców. W związku ze swą niedookreślonością postmodernizm jest zjawiskiem bardzo dyna­micznym i otwartym na przyszłość.

Postmodernizm w muzyce charakteryzuje się najogólniej nawiązaniem do muzyki minionych epok, do historycznych stylów. Oznacza to rezyg­nację z awangardowego kultu nowości. Postmodernistyczna koncepcja dopuszcza różnorodność, tj. zarówno kontynuację idei awangardowych, jak i uwzględnianie dorobku poprzednich pokoleń. Tradycję przywołuje się poprzez skojarzenia, aluzje, cytaty, umieszczanie tradycyjnych ele­mentów w nowych kontekstach, często przez pryzmat ironii, także z wykorzystaniem collage'u (fr. collage 'sklejanie'), czyli techniki łączenia w utworze muzycznym różnych materiałów, zjawisk i elementów nie­spójnych estetycznie, na wzór techniki stosowanej w sztukach plastycz­nych. Prowadzi to do odstąpienia od przyjmowania jednej, określonej postawy wobec tradycji — dogmatycznej afirmacji lub całkowitej negacji. Muzyczna twórczość postmodernistyczna jest sztuką mieszania stylów

— polistylistyką, w ramach której możliwy staje się pluralizm i hete-rogeniczność zjawisk, poglądów i dążeń twórczych kompozytorów.

Postmodernizm wymaga od kompozytora umiejętności pogodzenia środków „tradycyjnych" z jego własną, indywidualną stylistyką, od słu­chacza — rozpoznawania różnych stylistyk oraz reagowania na kontekst, w jakim zostały użyte.

U schyłku lat sześćdziesiątych XX wieku pojawiła się w twórczości amerykańskiej tzw. minimal musie ('muzyka minimalistyczna') jako przejaw najważniejszego wówczas nurtu w całej sztuce amerykańskiej, określanego jako minimal art ('sztuka minimalistyczna'). Minimal musie interpretowana jest jako przejaw reakcji na serializm oraz jako rezultat zainteresowania tradycją muzyczną i filozofią Wschodu. Z punktu wi­dzenia metod komponowania minimal musie polega na daleko idącym ograniczeniu poszczególnych elementów muzyki lub materiału muzycz­nego bądź też na wariacyjnych powtórzeniach krótkich i prostych mo­tywów (tzw. repetitive musie 'muzyka repetycyjna'). Muzykę minimali­styczna tworzyli m.in. Terry Riley (ur. 1935), Steve Reich (ur. 1936), Philip Glass (ur. 1937). Jeden z najbardziej oryginalnych utworów Reicha — Clapping Musie dla dwóch klaskających wykonawców (1971) — nie wymaga udziału żadnych instrumentów poza ludzkimi dłońmi.

Utwory zaliczane do postmodernizmu, włączające też z reguły prze­jawy minimal musie, piszą kompozytorzy różnych narodowości — ame­rykańscy, m.in. wspomniany Steve Reich, William Elden Bolcom (ur. 1938), John Adams (ur. 1947), rosyjscy — Edison Denisow (ur. 1929), Rodion Szczedrin (ur. 1932), Alfred Schnittke (ur. 1934), Włoch Luciano Berio (ur. 1925), kompozytor angielski Michael Lawrence Nyman (ur. 1944), a w Polsce zwłaszcza Krzysztof Knittel (ur. 1947), Lidia Zielińska (ur. 1953) oraz Paweł Szymański (ur. 1954).

Częstym zjawiskiem w utworach postmodernistycznych jest technika cytatu, w której wyodrębnia się mikrocytaty (elementy struktur tonal­nych) oraz makrocytaty (rozpoznawalne fragmenty utworów). Celnym przykładem kompozycji z mikrocytatami jest Komedia na osiemnasto-wieczną orkiestrę W. E. Bolcoma. Jeden z czterech utworów A. Schnittkego określonych mianem concerto grosso zespala zdeformowane cytaty z Vivaldiego, Corellego, Handla z argentyńskim tangiem. Sztukę cytowa­nia najszerzej rozwinął L. Berio. W jego Sinfonii na 8 głosów wokalnych i orkiestrę pojawiają się cytaty z muzyki Bacha, Brahmsa, Berlioza i wielu kompozytorów współczesnych, m.in. Schónberga, Berga, Stra-wińskiego, Bouleza, Stockhausena.

Innym przejawem postmodernizmu w muzyce jest zaopatrywanie utworów w dawne nazwy gatunkowe — suita, koncert, symfonia, concerto grosso, serenada, divertimento itp. — które często są jedynym nawią­zaniem do tradycji i historycznych stylów; obsada wykonawcza, pomysły brzmieniowe, forma utworu i rodzaje technik są przejawem nowoczes­ności. Są to zatem tradycyjne gatunki odczytywane na nowo (np. wspomniana Sinfonia oraz Concerto na dwa fortepiany i orkiestrę Beria, w którego obsadzie pojawia się jeszcze trzeci fortepian, organy, duża orkiestra, a niektóre partie utworu kompozytor powierza skrzypcom solowym (!)).

Postmodernizm w muzyce i całej kulturze nie dotyczy przemian w sferze praktyki, nie neguje w zasadzie żadnej jej odmiany, związany jest raczej ze zmianą w sferze świadomości.

Podobne prace

Do góry