Ocena brak

WŁOSKO-POLSKIE ZWIĄZKI LITERACKIE

Autor /dynamitka001 Dodano /05.04.2012

WŁOSKO-POLSKIE ZWIĄZKI LITERACKIE. Do schyłku XVII w. żadna z kultur eur. związanych z Polską - nie wyłączając naszych najbliższych sąsiadów - nie może równać się z kulturą wł. pod względem skali stosunków wzajemnych, ich ciągłości i długotrwałości. Bogactwa tych związków dotąd nie ujęto w całość, a badania przynoszą wciąż nowe szczegóły.

W średniowieczu związki te opierały się przede wszystkim na organizacji kośc., a więc i na łacinie jako jej języku urzędowym. Stąd ciążenie do Włoch, gdzie znajdowały się gł. ośrodki władz kościelnych. Św. Wojciech przed swą misją w Prusach przebywał w klasztorze na Monte Cassino i w Rzymie. Pierwsze wiadomości o wzajemnych związkach przynosi hagiografia. We wł. Żywocie św. Romualda z końca XI w. pojawia się tajemniczy Piastowicz z Polski, a Żywot pięciu braci męczenników mówi o wspólnym losie trzech pol. i dwu wł. pustelników zamordowanych 1003 w Międzyrzeczu. Poprzez sobory, synody, poprzez uniwersytety, gł. boloński (zał. ok. 1180) i padewski (zał. 1222), napływały do nas nowe prądy. Wyprawienie się z Polski przedstawicieli episkopatu z mistrzem Wincentym na sobór laterański w Rzymie (1215) miało znaczenie wykraczające daleko poza sprawy kościelne. Rychło potem po różnych miastach pol. zaczęły się osiedlać idące z Włoch zakony „żebracze" - dominikanie, franciszkanie, klaryski - tworząc nową sieć kontaktów. Dominikanin pol. Marcin był długoletnim kapelanem papieskim (zm. w Bolonii 1279, w drodze powrotnej do kraju); zasłynął on jako autor łac. Kroniki papieży i cesarzy. Franciszkanin pol. z Wrocławia, Benedykt, towarzyszył Janowi da Pian del Carpine w wyprawie do Mongolii 1245—47, przekazując nast. w Rzymie ważne informacje o krajach Wschodu i ich ludach. W reformatorskim nurcie franciszkanizmu znajdowali oparcie pol. zwolennicy wprowadzenia języka rodzimego do Kościoła. W XIII w. zaczęły się też kontakty uniwersyteckie. Być może już mistrz Wincenty studiował w Bolonii, po nim Jan Polak syn Milona, trzej Odrowążowie. W 1265 istniała już na tym uniw. nacja polska. W Padwie zaś byli scholarami m. in. Ślązak Witelo (1262-68) i Mikołaj z Polski (rektor 1271). Na wzór Bolonii organizowali doradcy Kazimierza W. uniwersytet w Krakowie (1364).

Od XIV w. osiedlali się w pol. miastach wł. kupcy, aptekarze, złotnicy, organizatorzy górnictwa, przeciwdziałając germanizacji tych miast (zwł. Krakowa). Znajdujemy też Włochów w kancelarii królewskiej. Wszystkie te wzmagające się kontakty torowały drogę przełomowi renesansowemu w kulturze - tak materialnej, jak umysłowej - Polski. Związki z uczelniami wł. znaczą się w XV w. nazwiskami Pawła Włodkowica (Padwa) i J. Ostroroga (Bolonia) - w dziedzinie prawa, Jana z Ludziska i Grzegorza z Sanoka - studiujących filologię klas. i retorykę w Bolonii, Marcina Króla z Żurawicy - studiującego i wykładającego w Bolonii astronomię i matematykę. W 1 poł. XV w. biskupem Trydentu był przez 20 l. Piastowicz, siostrzeniec Jagiełły, ks. Aleksander mazowiecki, skupiający tam wokół siebie grono rodaków. W drugiej zaś poł. stulecia F. Buonaccorsi z San Gemignano, zw. Kallimachem, czł. rzymskiej akademii humanist. Pomponiusza Letusa, osiadłszy w Polsce ok. 1470, przez lat przeszło 25 rozwijał szeroką działalność - jako pisarz, poeta, dyplomata, świadomy krzewiciel —> humanizmu renesansowego w naszym kraju. Wzrastającą potrzebę wzajemnych informacji o sytuacji ogólnej Włoch i Polski zaspokajali ze strony pol. posłowie do Rzymu: J. Długosz, E. Ciołek, J. Ostroróg, J. Łaski - uczestnik soboru laterańskiego 1513, J.L. Decjusz i in., relacje zaś o Polsce we Włoszech zbierali systematycznie przede wszystkim nuncjusze papiescy i weneccy posłowie. Wiadomości te, drukiem nie wydawane, krążyły w odpisach. Równocześnie doszły kontakty książkowo -wydawnicze, zwł. z Wenecją. Dodać do nich należy jako źródło informacji korespondencję między Włochami osiadłymi w Polsce a ich ojczyzną, wreszcie związki osobiste Bony, z którą żadna z królowych pol. nie może się równać pod względem wykształcenia, świetnego dworu i działalności rozwijanej od 1518 przez 38 lat jej pobytu. Jest to postać, która znacznie zaważyła na rozwoju naszej kultury renesansowej.

Kontakty wł.-pol., zrazu jednostkowe, od poł. XVI w. mnożyły się szybko. Znajdujący schronienie w Polsce wł. zwolennicy przemian rel. - J. Blandrata, F. Lismanin, L. Socinus, P.P. Vergerius, później F. Socyn - przyczynili się znacznie do rozwoju pol. myśli reformacyjnej, zwł. ideologii grupy najbardziej twórczej —» braci polskich. Włochem z Werony był A. Gwagnin, osiadły w Polsce historyk, którego Sarmatiae Europeae descriptio (przeróbka z M. Stryjkowskiego, 1578) ukazała się w tym samym stuleciu w przekł. wł. (2 wyd. w Wenecji 1583, 1606). Wcześniej jeszcze zaczęły się, wówczas gromadne, wielokierunkowe wyprawy setek scholarów pol. na kilkuletnie często studia do Włoch. Przed pol. młodzieżą otwierał się szeroko świat kultury antycznej, tradycje republikańskie Rzymu, organizacja Rzeczypospolitej Weneckiej, poznawali oni dokonania wł. sztuki i architektury, środowiska uczonych i pisarzy epoki.

Szczególnie ważnym ośrodkiem uniw., prawdziwą Alma Mater Scientiarum dla kultury pol. była w XVI i XVII w. Padwa. Przez uniw. ten przewinęli się wszyscy niemal koryfeusze renesansu pol.: M. Kopernik, studiujący tu 1501-03 medycynę, K. Janicki, uwieńczony 1540 laurem poet., Ł. Górnicki, J. Górski, R. Heidenstein (wówczas studentnacjiniem.), S. Iłowski, szczególnie twórczo Jan, a nast. Piotr Kochanowscy, M. Kromer, R. Leszczyński, J. Łaski (mł.), Maciej z Miechowa, J. Mączyński, P. Myszkowski, D. Naborowski, A. Nidecki, K. i Ł. Opalińscy, S. Orzechowski, F. Padniewski, S. Petrycy, J. Struś, M. Stryjkowski, P. Tomicki, J. Zamoyski (rektor 1563-64) i wielu in.; wykładali w Padwie m. in. Piotr z Goniądza, J. Struś, S. Warszewicki. Wynoszono z Padwy niezależność poglądów, studiowało tu wielu działaczy reformacji; w związku z ogromną frekwencją działało w Padwie 1556-89 Hospicjum Pol., 1556-59 Akademia Pol. - wolne stow. dla pielęgnowania wiedzy.

Wielu Polaków było też w Bolonii. Tu również studiował Kopernik - prawo i astronomię 1497-1500, tu uzyskał doktorat Tomicki 1498, na przeł. XV i XVI w. studiował A. Krzycki, później W. Goślicki, J. Górski, S. Hozjusz, J. Krasiński, Kromer, Sz. Marycjusz, S. Orzechowski, S. Sokołowski, K. Warszewicki. Stąd zjechali do Krakowa profesorowie humaniści: grecysta K. Claretti i prawnicy - Hiszpanie: G. Quadros i P. Ruiz de Moroz.

Rzym, stolica papiestwa, stanowił oczywiście również żywe skupisko ludzi kultury. Z E. Ciołkiem przebywał tu 1521-22 M. Hussowczyk, który swój poemat o żubrze pisał dla papieża Leona X. Papieski uniw., tzw. Sapienza, ściągał też wielu studentów pol., powstawały tu również instytucje pol., jak Hospicjum św. Stanisława i biblioteka zał. przez Hozjusza (1578), w XVII w. Kolegium Warmińskie. W wyniku uchwał soboru trydenckiego powstało tu jezuickie Collegium Romanorum, kształcące działaczy kontrreformacji. W Rzymie studiowali m. in. P. Skarga, J. Wujek, F. Birkowski, M.P. Boym, W. Dembołęcki, 1622-25 studiował tu, a także wykładał swą teorię poezji M.K. Sarbiewski, uwieńczony 1623 laurem poet. przez papieża Urbana VIII. Także in. miasta wł. ściągały Polaków. S. Reszka, poseł do Wenecji, Rzymu i Neapolu, w ostatnim z tych miast spędził u schyłku XVI w. ponad 8 lat; w domu jego gościło wielu Polaków, m. in. P. Kochanowski, który tu chyba zetknął się z zaprzyjaźnionym z Reszką T. Tassem. Zatrzymywali się w Neapolu: nieznany autor Diariusza podróży (1595), J. Górski, S. Łaski, B. Maciejowski, J.A. Morsztyn, J. Orzelski, M.K. Radziwiłł Sierotka, M. Rywocki, J. Smolik. Ubocznie miejscem studiów była też Perugia (w XV w. P. Gaszowiec), w XVI S. Karnkowski, S. Łubieński, B. Maciejowski, J. Zadzik). Jeden z najwcześniejszych opisów Włoch (m. in. Rawenny i Florencji - miast związanych z Dantem) dał J. Ocieski (1541). Obok wspomnianych już częściowo pamiętnikarzy (Anonim, Rywocki, w XVII w. T. Billewicz, J. Ossoliński, K. Woysznarowicz) opisywali obyczaje wł. m. in. S. Hozjusz, S.S. Jagodyński, O. Karmanowski, J.A. Morsztyn, D. Naborowski, W. Potocki; poematem Wenecja (1572 i 1587) czcił bitwę pod Lepanto K. Warszewicki.

Przenikanie literatury wł. do Polski zaznacza się wyraźnie w XVI w. Stosunkowo wcześnie (XV w.) znany był w Polsce Petrarka jako pisarz łac., co zaświadczają odpisy jego utworów znajdujące się w pol. bibliotekach. Wyraźne powinowactwa z kierunkiem zw. petrarkizmem w eur. liryce występują w twórczości J. Kochanowskiego, zwł. w niektórych pieśniach i w cyklu Treny. Sonety Petrarki naśladował u schyłku XVI w. S. Grabowiecki, wprowadzając do poezji pol. formę zbliżoną do —> kancony. Poemat Triumf miłości przełożył w XVII w. D. Naborowski. Także formy villanelli, —>  serenady, —> madrygału czerpała liryka pol. z poezji włoskiej. Rozwijający się bujnie w dobie renesansu teatr wł., który w Padwie czy Wenecji oglądał J. Kochanowski, wpłynął niewątpliwie na powstanie i kształt Odprawy posłów greckich (łącznie z zastosowaniem w niej wiersza białego).

Również M. Rej, choć nie miał w biografii uczonych podróży, sięgał w swej twórczości do wzorów wł. (choć przez wersje łacińskie). Poemat Wizerunk własny jest przeróbką dzieła wł. humanisty Palingeniusa (P.A. Manzolli) pt. Zodiacus vitae, w zbiorze Figliki sporo pomysłów pochodzi od facecjonistów wł: B. Fulgosa, a także Boccaccia. Wątki Dekameronu pojawiają się dość licznie, zwł. w prozaicznych zaczątkach noweli (—> historia nowelistyczna) i facecjonistyce, a także w wierszowanych romansach. Kilkakrotnie przekładano historię o Gryzeldzie - ok. 1550 z łac. przeróbki Petrarki, 1571 wierszem, 1614, 1650 - w zbiorze H. Morsztyna Antypasty małżeńskie, zawierającym jeszcze jedną nowelę z tego źródła. Historię o Barnabaszu znamy z wierszowanej wersji J. Stocka z Wąchocka i prozaicznej B. Budnego (Historia krotofilna o kupcu... ok. 1583).

Najbardziej znaczące dla literatury staropol. były twórcze związki z literaturą wł. Ł. Górnickiego, P. Kochanowskiego i J.A. Morsztyna. Dworzanin polski Górnickiego to pierwsze arcydzieło wł. (II cortegianoB. Castiglionego), świetnie spolszczone i dostosowane do naszych warunków. Mecenasował temu przekładowi król Zygmunt August. Niemałe też osiągnięcie w staropol. życiu lit. stanowiło spolszczenie przez P. Kochanowskiego —> Gofreda, czyli Jerozolimy wyzwolonej (1618) T. Tassa; przekł. ten, dokonany oktawą, stworzył w Polsce wzór eposu nar., do którego nawiązywali w swych próbach in. poeci. Sporządzony przez tegoż tłumacza nie wykończony przekład Orlanda szalonego L. Ariosta wydano częśc. dopiero u schyłku XVIII w. (wyd. częśc. 1799, całość 1905). J.A. Morsztyn, jeden z czołowych poetów pol. baroku, był zarazem jednym z najwybitniejszych przedstawicieli marinizmu w skali eur., literaturze naszej przyswoił sporo utworów G. Marina, w tym fragm. poematu Adone pt. Psyche, oraz komedię pasterską Tassa Amintas. Inna komedia pasterska, Pastor fido G.B. Guariniego, miała w Polsce kilku tłumaczy, fragm. przełożył J. Smolik, całość prawdop. J.S. Lubomirski (1695). Należy tu dodać, że autor komedii pełnił dwukrotnie misję poselską w Krakowie i sporządził z niej relację o dużej wartości hist. i lit. (Discorso sulle cose di Polonia, wyd. dopiero 1928).

Jednym z istotnych ogniw w stosunkach pol.-wł. doby baroku była podróż królewicza Władysława (1624-25), który z gronem wykształconych dworzan udał się na Zachód i do Włoch. W podróży tej towarzyszył mu m. in. S.S. Jagodyński, autor pierwszego w Polsce przekładu wł. libretta operowego Wybawienie Ruggiera z wyspy Alcyny (1628) wg tekstu F. Saracinellego. Po objęciu tronu zainteresowanie Władysława IV wł. muzyką i melodramą wyraziło się w otwarciu (1637) na zamku warsz. sceny operowej (—> opera), którą utrzymywał aż do zgonu, w przenoszeniu do Polski artyst. i techn. zdobyczy teatru wł. (—> teatr dworski). Teatr Władysława IV stworzył pol. tradycję operowo-baletową. Czołowym librecistą sceny król. był Włoch V. Puccitelli, autor m. in. tekstu do opery Dafnis (1635), która zapewne była źródłem pomysłu o rok późniejszej sielanki S. Twardowskiego. Na scenie tej wystawiano również wł. komedię dell'arte, może też dialogi słynnego kapitana Spaventa i jego sługi Trappoli, zaczerpnięte ze zbioru F. Andreiniego (przekł. pol. K. Piekarskiego: Bohatyr straszny 1652 i Suplement Bohatyra strasznego 1665). Wpływy komedii deli'ar te odnajdujemy też w utworze P. Baryki —> Z chłopa król (1633). Tradycje wł. utrzymywały się w dworskim teatrze król. Jana III, a później i Sasów, czerpał z nich wybitny poeta i pisarz późnego baroku, S.H. Lubomirski, który m. in. kształcił się również we Włoszech. W komedii Ermida albo Królewna pasterska (1664), o wątku zaczerpniętym z Tassa, podjął on analizę mitu arkadyjskiego, w dwu innych - Don Alvarez i Komedyja Lopesa starego - przetworzył swobodnie pomysły fabularne nowel Boccaccia. Na ogół jednak od poł. XVII w. w kontaktach eur. Polski zaczęły przeważać związki z Francją, związki zaś między literaturą pol. i wł. słabną, co nie znaczy, by miały ulec przerwaniu.

 W epoce oświecenia we wzajemnych stosunkach kult. pierwsze miejsce zajęła Francja, jednakże związkom z Włochami przypada i wtedy u nas rola znaczna, dotychczas w pełni nie oceniona. Świadczy o tym działalność artystów wł. na gruncie pol., malarzy, rzeźbiarzy i architektów, świadczą podróże za Alpy - spostrzeżenia z nich wyniesione utrwaliły dzienniki wojażerów. Baczną obserwacją obyczajów i stosunków społ. wyróżnia się dziennik podróży F.K. Bohusza. Sporo relacji pol. i franc. zostało w rkpsach (np. relacja M.J. Mnisz-cha), niektóre dochowały się tylko we fragm., jak barwne franc. listy z Włoch T.K. Węgierskiego z 1779-80, lub zaginęły, jak dziennik z podróży po Włoszech J.U. Niemcewicza (1784), który o tej podróży dużo też pisał w Pamiętnikach czasów moich (1848, wersja szersza 1957). Pamiętnikarskie zapiski dot. Włoch pozostawili m. in. A. Moszyński, S. K. Potocki, S. Staszic. Najwybitniejsi przedstawiciele pol. oświecenia poznawali Włochy nie tylko jako turyści, ale przebywali tam dłużej, studiowali (najczęściej w Rzymie) i nawiązali trwałe kontakty, wynosząc z nich niejedną podnietę. S. Konarski przez kilka lat (1725-29) blisko związany z rzym. Collegium Nazarenum, gdzie nauczał też retoryki, powracał do Rzymu kilkakrotnie (1742, 1749, 1750, 1754), powołany też został w poczet członków wł. akademii lit., zw. Arcadią (zał. 1690). Członkiem tejże akademii był też J.A. Załuski (1733-36 poseł Stanisława Leszczyńskiego na dworze papieskim), tłumacz P. Metastasia; 1766-80 przebywał na dworze papieskim I. Włodek, H. Kołłątaj uwieńczył podwójnym doktoratem odbyte w Neapolu i Rzymie studia teologii i prawa (1770-75) i zasiadał w towarzystwach nauk. Bolonii i Rzymu. Również I. Krasickiemu pobyt w Rzymie (1759-61) przyniósł nie tylko wzbogacenie wiedzy teologicznej. Studiowali w Rzymie: F. Bohomolec (1747-49), I. Potocki (1765-68) i F. Zabłocki (1795-97), a podróżowali do Włoch - obok już wspomnianych - rri. in. także A. Naruszewicz, G. Piramowicz i S. Trembecki.

Bywali również Włosi W Polsce, a wielu z nich związało się z Warszawą na czas dłuższy. Wśród nauczycieli kolegium teatyńskiego (gdzie kształcił się Stanisław August) w l. pięćdziesiątych XVIII w. byli G. Torri i A.M. Portaluppi (od 1774 spowiednik króla). Działający od 1767 nuncjusz papieski A.M. Durini miał liczne kontakty z literatami warsz., był autorem wierszy łac. i wydał swe utwory w Warszawie (1770) w przekł. J.E. Minasowicza. Dużą rolę w dziele reformy Sejmu W. odegrał S. Piattoli, mieszkający od 1783 w Polsce (po 1804 bliski współpracownik A.J. Czartoryskiego). Odwiedzili też Warszawę w XVIII w. słynni awanturnicy - G.G. Casanova i A. Cagliostro. W okresie postanisławowskim prof. literatur klas. na UW (1817-22) był —> S. Ciampi, nast. prowadzący prace zbierackie i bibliogr. dotyczące związków pol.-wł. we Florencji. Nieco później (1834—42) w Bolonii F. Tognetti, prof. boloń-skięgo uniw., zbierał materiały dot. stosunków polsko-bolońskich na przestrzeni wieków. Byli wśród Włochów i niechętni Polsce - np. pijar U. Mignoni w łac. broszurze z 1751 uznał Polaków za niezdolnych do nauki języków prostaków, co wywołało celną odpowiedź Bohomolca również łac. (1752, fragm. w przekł. M. Plezi w książce B. Suchodolskiego Nauka polska w okresie oświecenia 1953).

Interesowano się w Polsce wł. nauką, zwł. prawem, co znalazło wyraz w przekładzie traktatu C. Beccarii O przestępstwach i karach (1764, wyd. pol. 1772). Wiadomości o pisarzach wł. czerpano z Nowego dykcjonarza historycznego L. Chaudona (tłumaczem i red. edycji pol., t.1-8 1783-88, był J.I. Boelcke; ostatni tom ukazał się po jego śmierci w przekł. W.R. Karczewskiego). I. Krasicki w dziele O rymotwórstwie i rymotwórcach (1803) zamieścił pobieżny ustęp pośw. literaturze wł., ilustrowany własnymi przekładami (tu m. in. pierwszy przekł. pol. fragm. Boskiej komedii). Przekłady z pisarzy wł. XVIII w. ukazywały się w „Zabawach Przyjemnych i Pożytecznych". W 1799 został wyd. częściowo przez J.I Przybylskiego Orland szalony Ariosta - z rkpsu, w przekł. P. Kochanowskiego. Później S.K. Potocki w dziele O wymowie i stylu (t. 1—4 1815-16) zamieścił ustęp o Dantem i Petrarce. Wzajemne związki zacieśnił okres napoleoński i formowanie we Włoszech pol. legionów. Na ziemi wł. napisał J. Wybicki 1797 Pieśń legionów polskich we Włoszech (—> Mazurek Dąbrowskiego). Z czasów napoleońskich datuje się zainteresowanie G. Mezzofantiego językiem i literaturą pol.; słynny poliglota z Bolonii składał nawet wiersze w naszym języku. Kontynuatorem tej linii obustronnych zainteresowań stał się Niemcewicz, gdy 1840 pokusił się o poet. parafrazę Grobów U. Foscola (wyd. T. Ulewicz 1956).

Ściśle lit. związki w oświeceniu były raczej nikłe. Ślady wpływu heroikomiki wł. (Ariosto, A. Tassoni) odnaleźć można w Myszeidzie Krasickiego. Echa liryki wł. brzmią u E. Drużbackiej, F. Karpińskiego i F.D. Kniaźnina. Większe powiązania z Wiochami zaznaczały się w teatrze, wyraźne w twórczości Bohomolca i W. Bogusławskiego. Komedie C. Goldoniego, opery z librettami Metastasia, ubocznie także tragedia V. Alfieriego przewijają się przez repertuar ówczesnych scen polskich.


Związki ideowe pol.-wł. uległy wzmocnieniu w XIX w. pod wpływem podobnej sytuacji politycznej. Legiony Dąbrowskiego spotęgowały zainteresowanie Włochami. Renesans sławy Dantego, pierwszego Włocha o świadomym poczuciu nar., podobne wysiłki działaczy polit. - Polaków walczących o niepodległość i Włochów dążących do zjednoczenia nar. (G. Mazzini, C. Cavour, G. Garibaldi), angażowanie się czołowych przedstawicieli W. Emigracji w walkę narodu wł. (legion pol. Mickiewicza) niezwykle poszerzyły związki między Polską a Włochami. Zaznaczyły się one zwł. w okresie żywego oporu przeciw Św. Przymierzu (1830-48) i w końcowej fazie zjednoczenia Włoch (1849-70). W 1. czterdziestych XIX w. okrzyk „Niech żyje Polska" był synonimem wiary w niepodległość. Sentymentom filopolskim dali wyraz poeci A. Aleardi i A. Poerio. Sytuacją polit. Polski interesował się żywo M. d'Azeglio. Symbolem bliskości idei wolnościowych obu narodów w XIX w. stał się F. Nullo, dowódca ochotniczego oddziału wł. „garybaldczyków" w powstaniu styczniowym, poległy 1863 w Polsce. W obronie Polaków po 1863 wystąpił też poeta N. Tommaseo, a prześladowania powstańców polskich przez carat potępił w nie ukończonym poemacie Polonia G. Garducci.

W ciągu dwu ostatnich wieków Włochy dostarczyły wielu podniet artyst. Polakom. Już przed powstaniem listopadowym przemierzali Włochy młodzi poeci romant. - Mickiewicz, A.E. Odyniec, S. Garczyński, A. Januszkiewicz; przebywali w Rzymie H. Rzewuski i S. Chołoniewski. Reminiscencje z pobytu w tym kraju utrwalili w swych dziełach najwybitniejsi przedstawiciele pol. poezji XIX w. - Mickiewicz w lirykach z Włoch i później, choćby w Panu Tadeuszu, Z. Krasiński, J. Słowacki, C. Norwid. Lektura Boskiej komedii Dantego (kult poety był szczególnie żywy w romantyzmie pol.) zaważyła silnie na twórczości Krasińskiego (Irydion, Przedświt), a zwł. Słowackiego. Tragedia Beatrix Cenci i pewne fragmenty Fantazego wiążą się ze znajomością Rzymu z autopsji. Pod koniec pobytu we Włoszech, kiedy ponad rok (1837-38) mieszkał we Florencji, rozczytywał się poeta w Boskiej komedii. O lekturze tej świadczy Ojciec zadżumionych i Poema Piasta Dantyszka, echa pieśni V Piekła pobrzmiewają w poemacie W Szwajcarii. Szlak życia i twórczości Norwida znaczą Werona (z którą wiąże się wiersz W Weronie i dramat Noc tysiączna druga), Wenecja (Menego, Tajemnica lorda Singelworth), Florencja (Bransoletka), Rzym (Ad leones, Quidam), Pompeja (Pompeja) i uzdrowisko Bagni di Lucca (Stygmat). Podróż do Włoch zostawiła ślad w liryce J.B. Zaleskiego (Przechadzka poza Rzymem), L. Sowińskiego oraz K. Gaszyńskiego (Tęsknota do Włoch). Dość liczna była kolonia pol. w Rzymie, tu powstało 1842 zgromadzenie zmartwychwstańców (H. Kajsiewicz, P. Semenenko), tu 1848 ściągnęło wielu Polaków w związku z tworzeniem się legionu Mickiewicza, T. Lenartowicz spędził kilka lat w Rzymie i ponad 30 we Florencji, gdzie też zm. 1893. Od 1857 szereg utworów lirycznych świadczy o więzach głębokiej sympatii zadzierzgniętych między „lirnikiem mazowieckim" a Italią - Album włoskie (1870) jest widomym znakiem świetnej znajomości kraju i jego mieszkańców. W 1879-83 Lenartowicz wygłaszał w Bolonii w towarzystwie zw. Akademią im. A. Mickiewicza (zał. przez D. Santagate) wykłady o literaturze słow. - zebrane częściowo w Sul carattere delia poesiapolono-slava (1886, wyd. pol. O charakterze poezji polsko-słowiańskiej 1978). Uniw. boloński proponował pol. poecie objęcie katedry.

W poezji powstającej na terenie kraju do motywów wł. nawiązywał A. Asnyk - poemat Sen grobów zawiera reminiscencje z lektury Dantego, motywy wł. odnajdujemy też w dramacie Cola Rienzi i utworach lirycznych. Epizod Franczeski i Paola z pieśni V Piekła Dantego przetworzył w dramacie Franczeska z Rawenny F. Faleński. K. Tetmajer, znający Włochy z krótkich podróży, przeżył głęboko swe wrażenia artystyczne. Począwszy od II serii Poezji (1894) malarstwo (S. Botticelli), rzeźba gr., freski Michała Anioła wypełniają ów oryginalny notatnik podróży, pejzaże wł. i odkrycie morza rozszerzyły jeszcze krąg doznań estetycznych. M. Konopnicka poszła za jego przykładem-tomik Italia (1901) jest owocem tego współzawodnictwa. Zamieszczone w nim dwa cykle sonetów poświęconych Wenecji i Neapolowi opiewały morze; naśladujące Mickiewicza Nokturny rzymskie oraz utwory inspirowane przez dzieła sztuki wł. wykazywały większą oryginalność, całość cechuje skłonność do deklamacji. S. Wyspiański także interesował się Włochami, o czym świadczy fragment dram. Juliusz II. L. Staff w Igrzysku i Elegiach, a także licznych wierszach dał wyraz swej wrażliwości na arcydzieła sztuki wł. i powaby kraju. Subtelna, jak zawsze, a zarazem głęboka refleksja kontroluje wrażenia poety wystrzegającego się łatwego entuzjazmu. Wśród poetów bliskich naszym czasom w sposób osobisty odczuli Włochy K. Wierzyński, M. Jastrun (W Bazylice św. Piotra), T. Różewicz [Et in Arcadia ego), zachwyt nad sztuką klas. łączył z refleksyjną zadumą nad przemijaniem życia J. Iwaszkiewicz (Powrót do Europy, Śpiewnik włoski).

W dziedzinie prozy hist. motywy wł. wprowadził Kraszewski w utworach powieściowych, jak np. Caprea i Roma, Rzym za Nerona. W późnych latach życia (1871-73 i po więzieniu magdeburskim 1885-87) kilkakrotnie jeździł pisarz do Włoch. Echa pobytu H. Sienkiewicza we Włoszech podbrzmiewają w Quo vadis, Legionach i Rodzinie Połanieckich. O wiele mniej znane Obrazki weneckie (1897) W. Gomulickiego zasługują na przypomnienie. Obraz hist. Rzymu przywołuje w swych powieściach T. Jeske-Choiński. Kilkakrotny póbyt we Włoszech (dla poprawy zdrowia) silnie zaważył na twórczości S. Żeromskiego. Popioły, Sułkowski, Dzieje grzechu, Charitas, nowela Pavoncello świadczą o tym, że klimat tego kraju, jego sztuka, historia - poruszyły do głębi wrażliwość pisarza. W l. 1907-11 przebywał we Florencji S. Brzozowski, studiował tu filozofów i pisarzy wł., zwł. Machiavellego i G. Bruna, którego dzieła chciał wydać we własnym przekładzie.

W literaturze 20-lecia zainteresowanie Wiochami nie było zbyt silne -zbiór opowiadań Z Rawenny (1921) Z. Morawskiego, powieść Przeklęta Wenecja Cz. Straszewicza, Namiętność. Opowieść wenecka S. Grabińskiego; wyróżnili się w tej dziedzinie Iwaszkiewicz (sztuka Kochankowie z Werony 1928) i J. Parandowski (Dwie -wiosny 1927). Nowe konfrontacje przyniósł okres wojenny i doświadczenia późniejsze, po II wojnie świat, powstały Nowele włoskie Iwaszkiewicza (1947), Godzina śródziemnomorska (1949) Parandowskiego, Bieg do Fragala, Pożegnanie z Italią J. Stryjkowskiego, Spiżowa brama i Urząd T. Brezy, Smutna Wenecja W. Kubackiego, Rzym hist. pojawia się w powieściach Pamickiego.

Jak i w poprzednich stuleciach, odrębnym rodzajem utworów związanych z Italią są wspomnienia z podróży. W XIX w. zapoczątkowały chyba ten rodzaj literatury Listy z podróży Odyńca (t. 1-4 1875-78), które utrwaliły l. przedlistopadowe, zr. 1839 pochodzi Z sycylijskiej podróży kart kilka Krasińskiego (wyd. 1912); popularnością cieszyła się 2-tomowa Podróż do Włoch, Sycylii i Malty M. Wiszniewskiego (1848, wyd. 21851), zaś Listy z podróży po Włoszech K. Gaszyńskiego (1853), Podróż do Włoch J. Kremera (t. 1-5 1859-64), Kartki z podróży 1858-1864 r. Kraszewskiego (ks. 1-2 1866-74) stanowiły dalsze ogniwa tej literatury, pozwalającej czytelnikowi zwiedzać Italię „w fotelu". Także zresztą korespondencja wybitnych twórców XIX stulecia - Krasińskiego, Norwida, Mickiewicza, Słowackiego, Lenartowicza, Kraszewskiego - przynosi wiele istotnych obserwacji, utrwala przeżycia pol. pisarzy związane z tym krajem. Bezpośrednio po ostatniej wojnie nawiązano do tej tradycji - opisu, wspomnienia, przekazywania obserwacji. Listy z mojego Rzymu G. Morcinka (1946) wyprzedziły nieznacznie utwory J. Bielatowicza - Passegiata. Szkice włoskie (1947), Laur Kapitolu i wianek ruty (1954). Kroniki Assyżu R. Brandstaettera, Spotkania włoskie M. Brandysa oraz Książka o Sycylii i Podróże do Włoch Iwaszkiewicza to najciekawsze pozycje powojenne tego rodzaju. Informacje dot. Włoch współcz. uzupełnia Lekcja włoska M. Czerwińskiego (1964, przekł. wł. 1966), opisująca przemiany obycz. w tym kraju, i Włoskie kartki P. Bystrzyckiego (1977) - konfrontacja dnia dzisiejszego z okresem wojny.

Znajomość literatury wł. w Polsce pogłębiła się znacznie w ciągu dwóch ostatnich wieków, rozszerzył się krąg pisarzy przyswojonych czytelnikowi pol. - przekłady objęły ok. 30 twórców od XIV do XX w. Kwiatki św. Franciszka, utwór z 2 poł. XIV w. niesłusznie przypisywany „Biedaczynie z Asyżu", choć niewątpliwie związany z jego legendarną działalnością, udostępnił 1910 L. Staff (wcześniejszy przekład fragm. W. Kulczyckiego 1858, pierwszy pełny przekł. 1892 - bezimienny). Boska komedia Dantego doczekała się 4 pełnych przekł.: J. Korsaka (1860), A. Stanisławskiego (1870), E. Porębowicza-przekł. tercyną (1909, liczne wydania nast., ostatnie 1975) i A. Świderskiej (1948). Fragmenty przełożyli: Mickiewicz, Słowacki, Norwid, Kraszewski, Faleński", Asnyk. Nowe życie Dantego, przełożone 1880 przez G. Ehrenberga (wyd. os. 1902), znalazło też tłumacza w A. Górskim (1915), i Porębowiczu (1934, wznow. 1960), częśc. też w Faleńskim i in., w przekł. J. Feldhorna ukazał się Pieśniarz (1926). Pieśni Petrarki tłumaczyli Faleński (1881) i J. Kurek (Sonety do Laury 1955 i 1963, Poezje wybrane 1969). Szczególnym powodzeniem cieszył się u wydawców Dekameron Boccaccia, tłumaczami byli: W. Ordon (1875), P. Chmielowski (1925} i E. Boye (1932, najnowsze wyd. 1976). Boye przełożył też Żywot Dantego Boccaccia, a Feldhom spolszczył Fiamettę (oba przekł. 1923). Poezje Michała Anioła Buonarrotiego znane są z kilku przekładów -pierwsze pióra Lenartowicza ukazały się w wil. „Athenaeum'' 1842, osobny zbiorek w przekł. Siemieńskiego 1861 (przekład ten oparty był na wyd. Rime z 1823, będącym dowolną przeróbką poezji Michała Anioła), poszczególne wiersze tłumaczyli: Norwid, później W. Kozicki, Porębowicz i A. Łada-Cybulski. Tomik Poezje w przekł. Staffa (1922) był trzykrotnie wznawiany (1956, 1964 i 1973 pt. Poezje wybrane). W jego też przekł. ukazały się Leonarda da Vinci Pisma wybrane (1913, wznów. 1958), O malarstwie (1921) i Bajki (1928), a nadto z tejże epoki Żywot własny B. Celłiniego (1948, wyd. nast. 1957, pierwszy przekł. H. Feldmanowskiego 1868). Staff przełożył też Miran-dolinę C. Goldoniego, in. liczne utwory komediopisarza weneckiego tłumaczyli m. in. Boye, Z. Jachimecka (tłumaczka wielu współcz. dramatopisarzy wł., jak D. Niccodemi - Świt, dzień i noc, czy L. Chiarelli - Twarz i maska), a także J. Jędrzejewicz i Iwaszkiewicz (zbiór Komedie w różnych przekł. ukazał się 1957); Pamiętniki Goldoniego przełożyła M. Rzepińska (1958). Frywolne i cięte utwory P. Aretina przełożył Boye (m. in. Żywoty kurtyzan 1923, wznów. 1958), także tłumacz renesansowej komedii N. MachiavellegoMandragora (1924). Słynny traktat polit. Machiavellego Książę tłumaczyli m. in. A. Sozański (1868), W. Rzymowski (1917, wznów, w oprać. K. Grzybowskiego 1969 BN II159) , Cz, Nanke (1920); obszerny wybór pism Machiavellego przełożył K. Żabokłicki (1972). T. Tasso był jedynym właściwie poetą wł., który zyskał popularność w dobie staropol.j mimo późniejszych prób przekładu Jerozolimy (S. Trembecki, J. Lipiński, L. Kamiński 1846, D. Piotrowski, S. Dembiński) pozostała ona w polszczyźnie w tym kształcie, jaki nadał jej P. Kochanowski (1618, wyd. krytyczne R. Pollaka 1957 BN II 4); w tym samym przekł. Orland szalony Ariosta czekał w rkpsie na wyd. częśc. do 1799, a na wyd. całości do 1905 - w oprac. J. Czubka. Listy Jakuba Ortis U. Foscola przełożył A. Grąbczewski (1885). Głośną ongiś powieść A. Manzoniego Narzeczeni (1 Wyd. pol 1848) tłumaczyły M. Obrąpalska (1882) i B. Sieroszewska (1958). Utwory G. Leopardiego tłumaczył Porębowicz (Wybór pism poezją i prozą 1887), lecz jest to jedno z jego słabszych osiągnięć, oraz J. Dickstein-Wieleżyńska (Poezje 1938), która przełożyła też Ody barbarzyńskie G. Carducciego (tłumaczył je również Mniam). Konopnicka przyswoiła literaturze pol. Poezje Ady Negri (1901) oraz Serce Hf De Amicisa (wiele wyd. do 1979). Na przełomie XIX i XX w. żywo interesowano się w Polsce twórczością G.D/Amiunzia - jego powieści, nowele i dramaty tłumaczyli m. in. Konopnicka, J. Ruffer, J. Kasprowicz (Fran-czeska z Rimini), Staff; nie przyswojono natomiast jego liryki. Żywy oddźwięk w tym okresie budziły powieści A. Fogazzara (Dawny światek 1898, Malombra t. 1-2 1900-01, Mały światek nowożytny 1902, Święty 1907, nowy przekł. Sieroszewskiej 1970, Tajemnica poety 1909). W 20-leciu międzywojennym znaczne powodzenie zyskały utwory G. Papiniego, które tłumaczyli Boye (Skończony człowiek 1934, Dante żywy 1934, wznów. 1959) i Rzymowski (Tragedie powszechne 1921, Pamiętniki Pana Boga 1921, wznów. 1958, Życie Chrystusa 1922). Kilka utworów Papiniego ukazało się po raz pierwszy po 1945: Michał Anioł na tle epoki (przekł. Rzymowskiego 1959), Powtórne narodziny (przekł. Z. Koczorowskiej-Mosurowej 1965). Dużym powodzeniem cieszyła się antyfaszystowska powieść I. Silonego Fontamara (1934, wznów. 1960), oraz tegoż autora Chleb i wino (1938, wznów. 1948, obie w przekł. Sieroszewskiej). Przejściowe powodzenie zyskały sardyńskie powieści laureatki nagrody Nobla G. Deleddy (utwory jej tłumaczył Staff). L. Pirandello, którego twórczość poznawano w Polsce w I. dwudziestych (Cień Macieja Pascala 1928 i in.), przypomniany został po n wojnie świat, dwoma zbiorami opowiadań Czarny szal (1958, przekł. Sieroszewskiej) i Koń na Księżycu (1972, przekł. Jachimeckiej) oraz wyborem dramatów (1960); wielokrotnie wyst. były zwł. Henryk IV i Sześć postaci scenicznych w poszukiwaniu autora. Głośna powieść G. Tomasiego di Lampedusa Lampart, przynosząca rozległy obraz Sycylii w dobie jednoczenia się Włoch - wyd. we Włoszech 1958, wkrótce ukazała się w Polsce (1961) w przekł. Z. Ernst (wyd. 4 1970), jego Opowiadania tłumaczyła J. Bristiger (1964).

Z pisarzy nowszej doby (gł. w przekł. Sieroszewskiej i Ernst) duże powodzenie zyskały książki A. Moravii -1957-69 ukazało się 8 pozycji tego autora (m. in. Opowiadania rzymskie, Matka i córka, Konformista). Znaczny rozgłos zyskała w Polsce książka C. Malapartego, pełniącego funkcje korespondenta wojennego armii hitlerowskiej, Kaputt (przekł. Sieroszewskiej 1962), stanowiąca wstrząsające oskarżenie faszyzmu. Utwory oryginalnego prozaika C. Pavesego, przełożyli M. Stelmachowska, A. Dukanović i in.; Dialogi z Leukoteą przełożył S. Kasprzysiak (1975). Ukazały się dwie powieści wybitnego przedstawiciela awangardy I. Sveva Jedno życie (1960) i Zeno Cosini (1936 i 1966). Wydano też całą „trylogię" I. Calvina, powieściopisarza o bujnej fantazji - Rycerz nieistniejący (1963), Baron drzewołaz (1964) i Wicehrabia przepołowiony (1965). Nadto ukazały się utwory G. Bassaniego, C. Cassoli, E. Morante, G. Piovenego, E. Vittoriniego i in.

W zakresie poezji wł. XX w. zjawiskiem, które szybko znalazło oddźwięk w Polsce, było wystąpienie futurystów. Pierwsze informacje o tym kierunku dał I. Grabowski na łamach „Świata" (1909), ogłaszając przekł. prawie pełnego tekstu manifestu F.T. Marinettiego; nast. przekładu dokonał C. Jellenta („Nowa Reforma" 1911). J. Jankowski w „Tygodniu" zamieścił dalsze teksty Marinettiego (Słowa na wolności 1913). Założenia teoret. ruchu wpłynęły na rozwój futuryzmu w literaturze polskiej. Antologię poezji futurystów wł. wydał J. Kurek (Chora fontanna 1977). Przekłady utworów współcz. poetów wł. zamieszcza prasa lit., natomiast niewielu doczekało się wydań os., jak np. S. Quasimodo (Wybór poezji 1961, w przekł. A. Międzyrzeckiego, Iwaszkiewicza i M. Buczkówny), czy G. Ungaretti (1975, wybór, przekł. i wstęp Z. Ławrynowicza).

W dziedzinie myśli estet. twórczość B. Crocego, nie obca krytykom pol. (K. Irzykowski, W. Borowy, S. Kołaczkowski), omówiona w os. pracy przez M. Manna, nie wywarła większego wpływu; z niemałym opóźnieniem ukazał się Zarys estetyki, w przekł. zbiór, pod red. Z. Czernego (1961).

Pierwszą antologię literatury wł. opracowali A. Lange i A. Tom (1921). Wybór Dawna nowela włoska ukazał się w oprac. J. Gałuszki (1969, wyd. 2 1977). Historię literatury włoskiej w zarysie N. Sapegno wydano w przekł. Z. Matuszewicz i K. Kasprzyk (1969). W l.1924-38 stałą informację dot. polonistyki wł. pióra R. Pollaka zamieszczał „Przegląd Współczesny". Od 1935 w kolejnych tomach Rocznika lit. M. Brahmer ogłasza obiektywne, udokumentowane oceny tłumaczeń z tej literatury.

Do osiągnięć italianistyki pol. należą dwa zarysy historii literatury wł.: Porębowicza (1890) i M. Manna w Wielkiej literaturze powszechnej (1930); 1979 wyd. nowy zarys historii literatury wł. pióra J. Heisteina. A. Bronarski (w języku franc.) i W. Preisner w obszernym zarysie bibliogr.-kryt. usiłowali przedstawić przebieg hist. stosunków lit. polsko-włoskich. Nazwiska Pollaka, Brahmera, prace M. Loreta, S. Windakiewicza, S. Wędkiewicza, S. Łempickiego, H. Barycza, a ostatnio B. Bilińskiego, T. Ulewicza, J. Śląskiego, A. Zielińskiego, dot. związków intelektualnych między oboma krajami, znane są specjalistom włoskim. Badacze pol. i wł. podejmują również wspólne inicjatywy, jak księga Barocco fra Italia e Polonia (1977). Powstawały też w Polsce monografie dot. twórców wł., jak W. Kozickiego Michał Anioł (1908), Porębowicza Dante (1906 i 1922), Manna Benedetto Croce (1930), Parandowskiego Petrarka (1956), Kaliksta Morawskiego Dante Alighieri(1961), a także prace pośw. pisarzom pol. i ich związkom z Włochami (Zielińskiego Pod urokiem Italii. O Stefanie Żeromskim 1973). Poważnie przedstawia się dorobek pol. dantologii. Praca J. Klaczki Wieczory florenckie (1880), napisana w języku franc., była wysoko oceniana przez krytyków wł. (m. in. przez Crocego). Prace L. Piwińskiego i K. Michalskiego stanowią wybitne osiągnięcia interpretacyjne w dziedzinie badań myśli wielkiego pisarza średniowiecza. S.P. Koczorowski, P. Grzegorczyk i Preisner wyczerpująco zarejestrowali obfitą bibliografię dot. dzieł i recepcji Dantego w Polsce.

W zakresie historii sztuki - franc. książki Klaczki (Rzym i odrodzenie 1893), są do dziś wysoko cenione także we Włoszech. Przeznaczone dla szerszych kręgów czytelników książki K. Chłędowskiego (m. in. Siena 1904, wznów. 1960, Dwór w Ferrarze 1907, wznow. 1958, Rzym. Ludzie odrodzenia 1909, wznow. 1957, Rzym. Ludzie baroku 1912, wznów. 1957) oraz Z. Morawskiego (Z odrodzenia włoskiego 1922), zbliżyły sztukę i literaturę wł. kilku pokoleniom Polaków.

Jak wynika z powyższego przeglądu, sztuka i literatura wł. stanowiły dla Polaków często odwiedzane źródła podniet artystycznych. W średniowieczu szeregi pątników, duchownych i scholarów ciągnęły do stolicy papieskiej. W epoce odrodzenia Padwa, Bolonia i Rzym były „Mekką" uczonych, malarzy i muzyków. W XVIII w. Włochy odwiedzane były przez podróżników. W XIX w. wspólnie przelewana krew zbliżyła Włochów i Polaków. W ten sposób niejednokrotnie zmieniały się motywy zainteresowania Italią, lecz literatura i sztuka stanowiły zawsze najsilniejszą więź między obu krajami.

Znajomość literatury pol. w Italii nie dorównuje zainteresowaniu kulturą wł. w Polsce. Przekłady z literatury pol. ukazywały się we Włoszech w XIX w., jednakże większość tłumaczeń pochodzi z okresu międzywojennego i powojennego i jest wynikiem dążenia polonistów i polonofilów wł. do udostępnienia swym rodakom wybitnych osiągnięć naszej literatury.

Twórcy staropol. znani są gł. z wybranych utworów, lub fragm. zamieszczanych w antologiach, a także w pismach nauk. i literackich. Pol. poezję średniow. tłumaczyła Maria Bersano Begey, która wydała też (1932) przekł. kilkunastu kolęd polskich. Przekł. Trenów J. Kochanowskiego ogłosił 1930 —> E. Damiani w poświęconym temu poecie nrze Rivista di Letterature Slave. Damiani przełożył również Kołacze Sz. Szymonowica, a także kilka wierszy J.A. Morsztyna. Podobnie przedstawia się recepcja pol. poezji XVIII w. i przełomu XVIII i XIX w. - poszczególni twórcy nie mają wydań osobnych. Wiersze I. Krasickiego przekładał Damiani. Z prozy wydano Rękopis znaleziony w Saragossie J. Potockiego (1965 w przekł. A. Devoto), a Dziennik Franciszki Krasińskiej K. Hoffmanowej 1942 w przekł. Marii Bersano Begey.

Przekłady romantyków pol. pojawiły się w 2 poł. XIX w. W 1871 ukazał się anonimowy przekł. Pana Tadeusza (prawdop. dokonany przez poetę A. Boito, który był w Polsce, dedykował swe utwory Kraszewskiemu i jest też tłumaczem Mazurka Dąbrowskiego). Zasługą A. Ungheriniego jest przekład (1898) Dziadów. Konrada Wallenroda i rożnych wierszy Mickiewicza. Nowy przekład prozą Pana Tadeusza (tłum. Clotildy Garosci, ze wstępem —> Cristiny Agosti-Garosci) ukazał się 1924 (wyd. nast. 1955). Z utworów Mickiewicza wydano nadto: Świteź, Sonety krymskie i Farysa w przekł. Damianiego, ze wstępem Pollaka (1926), Sonetykrymskieiin. wiersze w oprac. Damianiego i Brahmera (1939), Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego oraz wybór wykładów i publicystyki w przekł. i ze wstępem Mariny Bersano Begey (1947, wyd. 2 1965), wybór dzieł w oprać. —> G. Mavera (Pagine scelte 1956), liryki i sonety miłosne przełożył —> Ć. Verdiani (1965). Sonety krymskie w przekł. Damianiego wznowiono 1975, a nowy ich przekł. pióra E. Croce wydano 1977. Utwory Słowackiego tłumaczyli: Ungherini (Mindowe i Ojciec zadżumionych), P.E. Pavolini (Anhelli 1919 i Ojciec zadżumionycb 1926), siostry Garosci (Kordian i Mazepa 1932), Verdiani (fragmenty Beniowskiego), Damiani (Godzina myśli), wydano także pod red. —> B. Meriggiego pisma wybrane (Scritti scelti 1959). Dwa zeszyty zbiór. „Rivista di Cultura" poświęcone były: Mickiewiczowi (1925) i Słowackiemu (1926). Z twórczości Krasińskiego w wyd. os. ukazały się: Irydion (1926, przekł. i opracowanie sióstr Garosci), Nie-Boska komedia (t.r., przekł. M.A. Kulczyckiej, wstęp R. Pollaka), Przedświt i Syn cieniów (1950, w przekł. i z komentarzem Verdianiego). Wydano także utwory A. Malczewskiego (Maria) i S. Goszczyńskiego (2Zamek kaniowski) w przekł. Ungheriniego. Maria Bersano Begey wybrała i przełożyła (1925) pisma A. Towiańskiego. Kilka wierszy Norwida ukazało się (1945) w przekł. A.M. Ripellina.

Z pisarzy okresu pozytywizmu największą i trwałą popularność zyskał Sienkiewicz. Od 1888 ukazywały się przekł. nowel (wyd. w kilku zbiorach), 1898 Bez dogmatu i Quo vadis (do 1970 kilkadziesiąt wyd. w przekł. kilkunastu tłumaczy), 1899 Rodzina Połanieckich i Pan Wołodyjowski, 1901 Krzyżacy (tłum. kilkakrotnie), po kilka wydań i przekł. miały: Ogniem i mieczem i W pustyni i w puszczy, przełożono też Wiry. Z utworów B. Prusa ukazały się Placówka (przekł. Cristiny Agosti-Garosci 1961) i Lalka (przekł. A. Beniamino 1959 i 1962-64), E. Orzeszkowej Cham (przekł. V. Petrelli 1957), a M. Konopnickiej O krasnoludkach i sierotce Marysi (przekł. V. Gibelli 1952 i 1960). Gody życia A. Dygasińskiego przełożył Damiani (1927), Ich czworo G. Zapolskiej - Beniamino wraz z H. Mirecką (1958).

Twórczością W.S. Reymonta zainteresowano się po uzyskaniu przez niego nagrody Nobla - 1925 przełożono nowelę Sprawiedliwie, 1931 ukazał się zbiór nowel, 1933 Ziemia obiecana-, t. 1 Chłopów wydano 1928, pozostałe 1930-32. Dzieło Reymonta w cenionym przekł. Beniamino miało 3 wyd. w l. dwudziestych i 2 po 1945. Ukazały się też przekł. utworów S. Przybyszewskiego, K. Tetmajera (poezje 1931 w tłum. Pavoliniego), W. Berenta (fragm. Żywych kamieni w przekł. Damianiego 1927), W. Sieroszewskiego (Na kresach lasów, Dary wiatru północnego). Z twórczości S. Żeromskiego wydano: Wierną rzekę (1916, przekł. J. Gromskiej), część pierwszą Urody życia (1920), nowele (m. in. Zmierzch, Zapomnienie, Echa leśne, Doktór Piotr, O żołnierzu tułaczu, Rozdzióbią nas kruki, wrony, Mogiła) i Popjoły (1930, wyd. 2 1947, w cenionym przekładzie sióstr Garosci); ukazał się też szereg rozpraw i recenzji dot. Żeromskiego, gł. pióra E. Lo Gatto i Damianiego.

Z prozy 20-lecia międzywojennego w przekładach wł. ukazało się wiele utworów, m. in. A. Struga (Fortuna kasjera Śpiewankiewicza, Mogiła Nieznanego Żołnierza ), W. Gombrowicza (począwszy od Ferdydurke wydano wszystko, co ogłosił), S.I. Witkiewicza (wybór dramatów, Pożegnanie jesieni i Nienasycenie), B. Schulza (Sklepy cynamonowe, Sanatorium pod klepsydrą i Kometa, wyd. pt. Le botteghe colordi Cannella 1970, ze wstępem A.M. Ripellina), P. Gojawiczyńskiej (Dziewczęta z Nowolipek), M. Dąbrowskiej (Ludzie stamtąd), M. Kuncewiczowej (Cudzoziemka), J. Kadena-Bandrowskiego (Miasto mojej matki), M. Choromańskiego (Zazdrość i medycyna), Iwaszkiewicza (Panny z Wilka, wybór wierszy 1979), J. Wittlina (Sól ziemi).

Z literatury powojennej przełożono utwory: J. Andrzejewskiego (Popiół i diament, Ciemności kryją ziemię, Bramy raju i in. opowiadania), K. Brandysa (Matka królów, Pomysł), Brezy (Spiżowa brama), L. Kruczkowskiego (Niemcy), Z. Nałkowskiej (Medaliony), R. Bratnego (Kolumbowie. Rocznik20.), S. Dygata (Podróż), J. Dobraczyńskiego, L. Buczkowskiego, I. Newerlego, S. Szmaglewskiej, T. Różewicza (dramaty, wybór wierszy 1964), A. Rudnickiego, S. Mrożka, S. Lema, S.J. Leca i in.

W 1929 wydano pierwszą antologię współcz. prozy pol. (z przedmową G. Papiniego), choć już 1927-28 wydano 7 nrów „I Nostri Quaderni", pośw." współczesnej literaturze polskiej. Pierwsze antologie poet. ukazały się 1933, w oprac. O. Skarbek-Tłuchowskiego oraz Marii i Mariny Bersano-Begey. Po 1945 ukazało się także kilka antologii, m. in. szeroko rozumianą pol. poezję współcz. (od Staffa do J. Harasymowicza) prezentuje obszerna antologia oprać, przez Verdianiego (Poeti polacchi contemporanei 1961); poezje i fragm. prozy w układzie chronol. (od K. Janickiego i M. Reja do współczesności) zawiera antologia oprać, przez Marię Bersano-Begey (1965); wiersze 21 poetów zawiera Poesia polacca contemporanea (1977), w wyborze i przekł. I. Conti.

Współcześnie zasłużyli się jako tłumacze: A. Beniamino, V. Petrelli, A.M. Ripellino, A.M. Raffo, B. Meriggi, L. Tulli, A. Vivanti-Salmon, F. Wars, P.F. Poli.

Polonistyka wł., rozwijająca się dziś w kilkunastu ośrodkach uniwersyteckich, tradycjami sięga XIX w., początek jej rozwojowi dała zbieracka i popularyzatorska działalność —> A. Begeya w Turynie, powstanie 1879 tow. zw. Akademią im. Mickiewicza w Bolonii oraz zainicjowana przez PAU tzw. Ekspedycja Rzymska 1886 (celem jej było przebadanie poloników w Archiwum Watykańskim), która przekształciła się w stałą placówkę (tu w l.1890-1902 pracował S. Windakiewicz), od 1927 Stacja Nauk. PAU, a po 1953 PAN (kieruje nią B. Biliński). Pionierami polonistyki ze strony wł. byli profesorowie Damiani i Maver. W Turynie, ongiś siedzibie zwolenników A. Towiańskiego, ośrodku o najstarszej tradycji polonist., pracują Marina Bersano-Begey i W. Giusti. Z Padwą, gdzie 1920 utworzono pierwszą we Włoszech katedrę filologii słow. (pod kierownictwem Mavera do 1928), wiąże się działalność prof. —> A. Cronii, E. Lo Gatto - językoznawcy i krytyka, oraz E. Gaspariniego - znawcy folkloru słow., działającego też na uniw. w Wenecji. W Rzymie powstała samodzielna katedra historii literatury pol. - 1924-28 prowadzona przez Pollaka, do 1961 kierował nią Maver, a po nim —> R. Picchio (katedra ta przekształciła się 1961-65 w Instytut Filologii Słow. a 1965 w katedrę tejże filologii) i S. Graciotti; 1930-36 związany był z tą katedrą M. Brahmer. W Rzymie działał też —> G. Clarotti i Ripellino. Z Florencją związana była praca nauk. Pavoliniego (w l. międzywojennych) i Verdianiego, który kierował tym ośrodkiem 1952-75. Na uniw. w Neapolu przed II wojną świat, wykładał L. Pacini i N. Minissi, po wojnie zaś Damiani, —> N. Contieri oraz D.D. Di Sarra. W Mediolanie, gdzie działają dwa uniwersytety, na Uniw. degli Studi 1960-67 wykładał Meriggi, od 1974 A. Zieliński, zaś na Uniw. Kat. (do 1972) S. Graciotti. Z Mediolanem łączy się także praca nauk. P. Marchesaniego, związanego też z uniw. w Genui i Rzymie. Slawiści interesujący się polonistyką działają także w innych ośrodkach uniw.: w Bari, Pizie, Trieście, Bolonii, Perugii, Udine.

Syntet. ujęcia literatury pol. opracowali: N. Contieri - do 1614 (1953), Marina Bersano Begey-pierwsze ujęcie całościowe - Storia delia letteratura polacca (1953, wyd. 21957 i nast.), oraz Maver - Letteratura polacca (1958). Bibliografię poloników wł. wydała Maria Bersano Begey (1949).

Literatura staropol. była przedmiotem prac naukowych m. in. Mavera, Contieri, Picchia, Damianiego, Cronii, —> G. Agosti. Oświeceniem pol., a zwł. twórczością Krasickiego zajmuje się Graciotti. Znawcą romantyzmu pol. był Maver, a także Damiani, Verdiani i Meriggi, autorami rozpraw dot. literatury tego okresu są Contieri, Giusti, Marina Bersano Begey, Picchio i in. Literatura pozytywizmu znalazła odbicie w pracach m. in. Damianiego. Literatura współcz. jest przedmiotem szczególnego zainteresowania Marchesaniego, Picchia, Ripellina.

Najpoważniejszym pismem zamieszczającym rozprawy, recenzje i noty nauk. z zakresu slawistyki jest rocznik Ricerche Slavistiche, zał. i wyd. w Rzymie od 1952 przez Mavera przy współudziale Lo Gatta i Picchia, nast. przez Graciottiego. W Neapolu od 1958 ukazuje się rocznik Annali. Sezione Slava, pod red. Paciniego i Minissiego, nawiązujący do tradycji rocznika z l. 1926-32 Rivista di Letterature Slave.

 

S. WINDAKIEWICZ Padwa. Studium z dziejów cywilizacji polskiej, Kr. 1891; J. PTAŚNIK Kultura włoska wieków średnich w Polsce, wyd. 2 W. 1959 (wyd. 11922); R. POLLAK „Gofred" Tassa-Kochanowskiego, wyd. 2 Wr. 1973 (wyd. 1 1922); M. BRAHMER Petrarkizm w poezji polskiej XVI wieku, Kr. 1927; M. LORET Życie polskie w Rzymie w XVIII wieku, Rzym 1930; S. WĘDKIEWICZ Faszyzm a kultura intelektualna Włoch powojennych, Kr. 1930; M. BRAHMER Z dziejów polsko-włoskich stosunków kulturalnych, W. 1939 (wyd. zmień. Powinowactwa polsko-włoskie, W. 1980); E. DAMIANI Gli studi polonistici in Italia tra la prima e la seconda guerra mondiale, Roma 1941; W. PREISNER Stosunki literackie polsko-włoskie w latach 1800-1939 w świetle bibliografii, Tor. 1949; MARIA BERSANO BEGEY La Polonia in Italia. Saggio bibliografico 1799-1948, Torino 1949; S. ŁEMPICKI Węzły kulturalne włosko-polskie, w: Renesans i humanizm w Polsce, W. 1952; W. PREISNER Dante i jego dzieła w Polsce, Tor. 1957; M. BRAHMER Wenecja i Polska w w. XVII-XIX, Nauka Pol. 1963; H. BARYCZ Spojrzenie w przeszłość polsko-włoską, Wr. 1965; R. POLLAK Związki kultury polskiej z Włochami (do r. 1939), w: Wśród literatów staropolskich, W. 1966; B. BILIŃSKI Polskie tradycje naukowe w Rzymie, „Przegl. Hum." 1966 nr 6; Italia, Venezia e Polonia tra Umanenismo e Rinascimento, a cura di M. Brahmer (zbiór.), Wr. 1967; I. ZARĘBSKI Iter Italicum - włoska droga wczesnego humanizmu w Polsce, Roczn. Nauk.-Dydakt. WSP Kr. (1967); A. ZIELIŃSKI Polonistyka we Włoszech 1945-1965, „Przegl. Hum." 1968 nr 4; Archiwum nacji polskiej w Uniwersytecie Padewskim, t.1, oprac. H. Barycz, Wr. 1971; Italia Venezia e Polonia tra Illuminismo e Romanti-cismo, a cura di V. Branca, Firenze 1973; A. SAJKOWSKI Włoskie przygody Polaków. Wiek XVI-XVIII, W. 1973; B. BILIŃSKI Tradizione e innovazione sul dialogo scientifico polacco-italiano 1945-1969, Wr. 1974; C. BACKVIS Jak w XVI wieku Polacy widzieli Włochy i Włochów, w: Szkice o kulturze staropolskiej, W. 1975; A. SZWEYKOWSKA „Dramma per musica" w teatrze Wazów, Kr. 1976; Barocco fra Italia e Polonia, red. J. Śląski, W. 1977; T. ULEWICZ Związki kulturalno-literackie Polski z Włochami w wiekach średnich i renesansie, w: Literatura polska w kontekście europejskim (zbiór.), Wr. 1977; J. LEWAŃSKI Literatura włoska a literatura polska w XVII wieku, tamże; B. BILIŃSKI Bibhoteca e centro di studi a Roma dell'Academia Polacca delie Scienze del 50 anniversańo delia fondazione 1927-77, Wr. 1977; S. GRACIOTTI Polonistyka we Włoszech, „Kultura" 1978 nr 48; R.K. LEWAŃSKI Polonica rękopiśmienne w archiwach i bibliotekach włoskich, W. 1978.

Podobne prace

Do góry