Ocena brak

Władcy Azji Południowej

Autor /Bosman Dodano /11.05.2012

Rejon południowej Azji jest kolebką prastarych cywilizacji i potężnych imperiów, jednak w ostatnich latach państwa tego regionu borykają się z problemami, będącymi następstwem wielu lat dominacji zachodnich potęg kolonialnych.

Koniec kolonializmu tylko w nielicznych przypadkach oznacza! stabilizację i rządy prawa. W większości państw doszły do głosu siły radykalne i dyktatury wojskowe. Jedynie w Indiach, pomimo konfliktów etnicznych i religijnych oraz ogromnie zróżnicowanej struktury społeczeństwa, utrzymały się rządy demokratyczne.

Państwo Wielkich Mogołów

Twórcą państwa był potomek mongolskich zdobywców Dżyngis-chana i Tamerlana - Baber (1483-1530). Urodzony w centralnej Azji, początkowo pragnął dokonać podboju Samarkandy, jednak gdy w czasie walk o tron w sułtanacie Delhi jeden z feudałów poprosił go o pomoc, wykorzystał okazję, by rozpocząć interwencję w Indiach. W roku 1526 pokonał armię ostatniego sułtana Delhi i sam zasiadł na tronie, kładąc tym samym podwaliny pod państwo Wielkich Mogołów. Po śmierci Babera w 1530 roku władzę przejął jego syn Humajun (1508-56). W 1539 roku został on zdetronizowany przez swego przeciwnika Szer Szacha, założyciela nowej dynastii Sur, i dopiero dziesięć lat po jego śmierci, w 1555 roku, odzyskał tron. Zmarł rok później, a koronę otrzymał jego syn Akbar (1542-1605), który rządząc krajem w latach 1556-1605, dał się poznać jako wybitny dowódca i administrator. Kontynuując politykę zwycięskich podbojów, podporządkował on władzy dynastii państwa położone w środkowej części subkonty-nentu indyjskiego, a rozległe imperium podzielił na liczne prowincje. Tolerancyjny w sprawach wiary, stworzył nową religię, jednak jego następcy powrócili do islamu.

Pod panowaniem Akbara imperium sięgnęło szczytu świetności, a jego mocarstwowa rola wyraźna była jeszcze w pierwszej połowie XVII w., aczkolwiek za panowania Dżahangira (1568-1627), w latach 1605-27, dały się zauważyć pierwsze oznaki wewnętrznego kryzysu. Rozpustny władca prawdopodobnie miał mniejszy wpływ na bieg spraw państwowych niż jego żona - Nurdża-han i członkowie jej rodziny, którzy piastowali najwyższe stanowiska państwowe. Ostatnie lata panowania cesarza przebiegały pod znakiem ostrej walki o władzę, z której zwycięsko wyszedł Szah Dżehan v (1592-1666). Pod jego rządami, 1627-58, Indie pogrążyły się w walkach wewnętrznych, w wyniku których w 1658 r. tron zdobył Aurangzeb (1618-1707). Panowanie Aurangzeba, 1658-1707, to ostatni okres świetności imperium i zarazem początek jego upadku. W wyniku wojen granice państwa przesunęły się na południe, zarazem jednak zamieszki wewnętrzne poważnie osłabiły autorytet władzy, a nietolerancyjna polityka religijna muzułmańskiego monarchy także nie przysporzyła mu popularności. Z jego rozkazu burzono świątynie hinduskie, wznosząc w ich miejsce meczety, a na innowierców nałożono wysokie podatki. Ogromne wydatki na prowadzone przez władcę wojny i dyskryminacja wyznawców hinduizmu doprowadziły do szeregu wystąpień przeciw cesarzowi.

W drugiej połowie XVIII w. Mogołowie, korzystając z poparcia Brytyjczyków, zdołali jedynie utrzymać tytuł „królów Delhi", a ostatnim władcą dynastii był panujący w latach . 1837-57 Bahdur Szah (1775-1862), którego na tron wyniosło na krótko powstanie sipajów przeciw brytyjskiej dominacji w 1857 r. Po stłumieniu powstania Wielka Brytania przejęła bezpośrednią władzę nad Indiami.

Indie po uzyskaniu niepodległości

Po II wojnie światowej w Indiach, będących częścią brytyjskiego imperium kolonialnego, przybrały na sile nastroje niepodległościowe. Kierujący walką o wyzwolenie Indyjski Kongres Narodowy zyskiwał coraz większe poparcie, a związani z nim działacze uważani byli za niekwestionowanych przywódców narodowych. W tej sytuacji Brytyjczycy zdecydowali się na ustępstwa i w 1947 r. Indie stały się państwem niepodległym, zyskując status dominium, co oznaczało, że głową państwa pozostawał monarcha brytyjski. Od 1949 roku Indie są republiką w ramach Wspólnoty Narodów.

Pierwszym premierem niepodległego państwa został bliski współpracownik Mahatmy Gandhiego (1869-1948), związany z Kongresem już od roku 1918, Jawaharlal Nehru (1889-1964). Stojąc na czele rządu w latach 1947-64, podjął on dzieło budowy nowoczesnych Indii, starając się zarazem zachować neutralność kraju w czasie zimnej wojny. Po śmierci Nehru, premierem z ramienia Kongresu został weteran ruchu niepodległościowego Lal Shastri (1904-66). W okresie jego urzędowania, 1964-66, Indie toczyły z Pakistanem wojnę o Kaszmir, a osobistym sukcesem premiera było doprowadzenie do traktatu pokojowego. Shastri zmarł dzień później na zawał, a premierem - po raz kolejny z ramienia Kongresu - została córka Nehru - Indira Gandhi (1917-84).

Mężem pani premier był dziennikarz i adwokat - nie był on spokrewniony z Mahatmą Gandhim -ale karierę polityczną rozpoczynała jeszcze u boku ojca i podobnie jak on uwagę swą skupiła na sprawach polityki zagranicznej.

W 1971 roku Indie wystąpiły w obronie niepodległości Ludowej Republiki Bangladeszu,która ogłosiła niezależność od Pakistanu. Porażka Pakistanu umocniła pozycję Indii w regionie, potwierdzoną w 1974 roku wejściem Indii do grona mocarstw atomowych.

 W dziedzinie polityki wewnętrznej Gandhi dążyła do umocnienia władzy centralnej, a praktykowany przez nią autorytarny styl rządów doprowadzi! do rozłamu w Kongresie i przejścia niektórych polityków — w tym Morarjia Desaia - do opozycji. Gdy w 1975 r. Gandhi została oskarżona o nadużycia w wyborach z 1971 r., wprowadziła stan wyjątkowy, 1975-77 i korzystając z poparcia komunistów sprawowała władzę niemal dyktatorską.

W wyborach 1977 r. Gandhi poniosła druzgocącą klęskę i premierem został przywódca opozycji - Morarji Desai (1896-1995). Brak spójnego programu działania doprowadził w 1979 r. do upadku nowego rządu. W 1980 r. Indira Gandhi ponownie wygrała wybory i szybko odbudowała swą pozycję polityczną. Nie była jednak w stanie powstrzymać narastającej fali przemocy ze strony domagających się niepodległości dla Pendżabu sikhijskich separatystów i w 1984 r., po ataku wojsk indyjskich na ukrywających się w Złotej Świątyni w Amrisatrze radykalnych bojowników sikhijskich, została zastrzelona przez dwóch sikhów ze swojej ochrony osobistej. Po śmierci Indiry Gandhi przewodniczącym Kongresu i premierem zosta! jej syn Rajiv Gandhi (1944-91). Polityką zajął się dopiero po śmierci młodszego brata, Sanjaja (1946-80), który w 1980 roku poniósł śmierć w katastrofie lotniczej. Nagła śmierć matki zjednała mu współczucie społeczeństwa i zaważyła na wynikach wyborów, przyczyniając się do zwycięstwa.

W roku 1989 oskarżany o korupcję, zwłaszcza nielegalny handel bronią, ustąpił z urzędu premiera. U progu lat 90. zdołał odbudować swą pozycję polityczną, lecz w 1991 róku zginął podczas kampanii wyborczej, w zamachu zorganizowanym przez terrorystów tamilskich. Wdowa po Rajivie nie przyjęła proponowanego jej stanowiska przewodniczącej Kongresu i to, jak się zdaje, oznacza koniec panowania „dynastii Nehru."

W okresie 1989-90 urząd premiera w rządzie koalicyjnym objął, będący uprzednio członkiem gabinetu, V. P. Singh (ur. 1931). W 1987 r. ujawnił on afery korupcyjne i pozbawiono go zarówno członkostwa w Kongresie, jak i stanowiska w rządzie. Wskutek narastającej przemocy i opozycji wobec planowanej reformy systemu kastowego utworzony przezeń rząd nie utrzymał się długo, a władzę w 1990 roku przejął Chandra Shekhar (ur. 1927). Powołany przez niego rząd mniejszościowy był całkowicie zależny od poparcia Kongresu. W wyborach 1991 roku, zdobywając 251 miejsc na 533, Kongres nie uzyskał absolutnej większości, niemniej jednak rząd powołany przez Narasima Rao (ur. 1921) przetrwał do 1996 roku.

Wzmagający się fanatyzm religijny hindusów i rosnące wpływy radykalnej partii Bharatija Dżanata w powiązaniu z konfliktami etnicznymi poważnie osłabiły pozycję umiarkowanego politycznie Kongresu. W wyborach 1996 r. zwycięstwo odnieśli radykałowie, jednak rząd nacjonalistyczny premiera Atal Bihari Vajpayee (ur. 1924) utrzymał się tylko 13 dni i na jego miejsce powołano Dewe Gowda (ur. 1933), który stojąc na czele rządu koalicyjnego, sprawował władzę w okresie 1996-97. W 1997 roku stanowisko premiera objął Inder Kumał Gupal (ur. 1925), a w 1998 roku premierem ponownie został Atal Bihari Vajpayee.

Pakistan

W 1947 r. wycofujący się Brytyjczycy podzielili swą kolonię na dwa państwa: Indie i Pakistan. Pakistan obejmował obszary zamieszkałe przez większość muzułmańską i składał się z dwóch części - wschodniej i zachodniej. Pakistan początkowo uzyskał status dominium i dopiero w 1956 roku, po uchwaleniu konstytucji, stał się republiką.

Pierwszym gubernatorem Pakistanu był w latach 1947-48 przywódca muzułmanów Muhammad Ali Jinnah (1876-1948). Po jego śmierci władzę przejął porucznik Liaquat Ali Khan (1895-1951), który stojąc na czele rządu do 1951 r. - pomimo konfliktów religijnych i wzrastającego napięcia pomiędzy Pakistanem Wschodnim i Zachodnim t. zdołał utrzymać jedność kraju. Ali Khan padł ofiarą zamachu w 1951 roku i od tego czasu rządy parlamentarne stale traciły na znaczeniu. W 1958 roku naczelny wódz armii Ayub Khan (1907-74) dokonał przewrotu i w kraju została wprowadzona dyktatura wojskowa, a on sam w latach 1958-69 sprawował urząd prezydenta. Wojsko zawsze odgrywało dużą rolę w życiu politycznym Pakistanu, a napięcie w stosunkach z Indiami, zwłaszcza o sporny rejon Kaszmiru, usprawiedliwić miało rządy junty. W 1969 roku, po fali protestów przeciwko rządom wojskowych, Ayub Khan ustąpił ze stanowiska, ale prezydenturę objął jego protegowany i następca na stanowisku szefa armii&t Yahya Khan (1917-80).

Zezwolił on na przeprowadzenie wolnych wyborów, a krok ten pociągnął za sobą nieoczekiwane konsekwencje. We wschodniej części kraju wybory wygrała domagająca się autonomii Liga Ludowa iw 1971 roku wybuchła wojna domowa, w której siły rebeliantów w Pakistanie Wschodnim zyskały wsparcie ze strony Indii. Wiosną 1971 roku na terytorium ogarniętym wojną proklamowano powstanie Ludowej Republiki Bangladeszu, a prezydent Pakistanu ustąpił ze stanowiska i spędził pięć lat w areszcie domowym.

Dyktaturę wojskową zastąpił wówczas rząd cywilny z Zulfikarem Ali Bhutto (1928-79) na czele. Po druzgocącym zwycięstwie Ludowej Partii Pakistanu w wyborach 1970 r. został on pierwszym cywilnym szefem państwa, a w 1973 r. zrezygnował z prezydentury, obejmując stanowisko premiera. Realizowany przez Bhutto program reform społeczno-ekonomicznych budził obawy środowisk prawicowych i fundamentalistów islamskich i w 1977 roku został on oskarżony o nadużycia wyborcze i obalony w drodze wojskowego zamachu stanu przez generała Zia-ul Haqa (1924-88). Nowe władze wytoczyły byłemu przywódcy proces o udział w zamordowaniu przeciwnika politycznego i Bhutto skazany został na śmierć. Pomimo protestów opinii publicznej na całym świecie, w 1979 r. wyrok wykonano.

Jego spadkobierczynią polityczną była córka - Benazir Bhutto (ur. 1953), która po kilku latach spędzonych w areszcie domowym (1977-84) wyjechała do Wielkiej Brytanii. W latach 1978-88, pod rządami generała Mahammada Zia-ul Haqa, Pakistan ulegał coraz większej islamizacji. Po sześciu latach obowiązywania stanu wojennego cofnięto niektóre ograniczenia swobód obywatelskich, ale generał pozostał u władzy aż do śmierci w katastrofie lotniczej w 1988 r.

W 1986 r. Benazir Bhutto powróciła do Pakistanu i po zakończonej sukcesem kampanii na rzecz wolnych wyborów, w latach 1988-90 sprawowała urząd premiera, będąc pierwszą na tym stanowisku kobietą w świecie muzułmańskim. W wyniku konfliktu z prezydentem została odsunięta od władzy i premierem został popierany przez ugrupowania prawicowe i fundamentalistów islamskich Nawaz Sharif (ur. 1949). Początkowo wydawało się, że jego pozycja jest silna, ale wkrótce także popadł w konflikt z prezydentem. W efekcie obaj ustąpili z urzędu i do czasu kolejnych wyborów powołano rząd tymczasowy. W wyborach 1993 roku ponownie zwyciężyła Ludowa Partia Pakistanu Benazir Bhutto, a ona sama po raz kolejny otrzymała fotel premiera. W 1997 roku jeszcze raz odsunięto ją od władzy na rzecz Nawaza Sharifa.

Afganistan

Afganistan stał się samodzielnym królestwem pod rządami Ahmada Szaha (1722-73), który w latach 1747-73 stworzył imperium obejmujące także północną część Indii. Jego następcy zdołali utrzymać względną niezależność i zachować ciągłość dynastii do 1973 r.

Utrzymujący się w XX w. feudalny ustrój Afganistanu stanowił hamulec rozwoju kraju, wywołując wzrost nastrojów opozycyjnych wobec władzy monarchy. Ostatni władca Afganistanu, panujący w latach 1933-73 Zahir Szah (ur. 1914), nie był w stanie powstrzymać narastającej fali niezadowolenia i w 1973 r. kuzyn króla, generał Mohammad Daud (1909-78), dokonał bezkrwawego zamachu stanu i proklamował republikę. Do 1978 roku pozostawał on głową państwa, sprawując urzędy prezydenta i premiera.

W 1978 r., w wyniku krwawego wojskowego przewrotu, do władzy doszła proradziecka Ludowo-Demokratyczna Partia Afganistanu powstała ze zjednoczenia dwóch rywalizujących ze sobą frakcji. Wydarzenia te, znane jako afgańska rewolucja kwietniowa, otworzyły drogę do władzy komunistom i zainicjowały długoletnią wojnę. W roku 1979 doszło do krwawej konfrontacji w elicie władzy, w wyniku której zginął prezydent Nur Mohammad Taraki (1918-79), a władzę przejął odpowiedzialny za krwawe represje wobec opozycji Hafizullah Amin. Pomimo terroru i represji wpływy opozycji stale rosły, co w końcu doprowadziło do interwencji radzieckiej i usunięcia prezydenta. Władzę objął posłuszny Moskwie Babrak Karmal (ur. 1929), który łagodząc kurs polityczny, usiłował jednocześnie osłabić siłę opozycji. Pomoc USA i Pakistanu w wyposażeniu i szkoleniu partyzantów afgańskich umocniła siły opozycji. Komunistom nigdy nie udało się przejąć kontroli nad całym krajem.

Po dojściu do władzy Gorbaczowa w 1985 r. radzieckie zaangażowanie wojskowe w Afganistanie stale ograniczano. Szefem państwa został zwolennik ugodowego kursu polityki - Mohammad Nadżibullah (ur. 1947). Pod jego rządami, 1986-92, nastąpiło odejście od komunizmu na rzecz propagandy islamu. Po wycofaniu wojsk radzieckich z Afganistanu w 1989 r. wzmogła się rywalizacja w łonie dawnej opozycji. W 1992 roku prezydentem został Burhanuddin Rabbani (ur. 1942), przeciwko któremu wystąpili rosnący w siłę islamscy fundamentaliści. Zdobyli on Kabul i proklamowali Afganistan państwem wyznaniowym.

Nepal

Królestwo Nepalu jako samodzielne państwo powstało około 1770 r. W XIX w. popadło w zależność od Wielkiej Brytanii i dopiero w 1923 r. formalnie uzyskało niepodległość. W latach 50. wprowadzono ograniczone reformy ustrojowe, lecz panujący od 1972 roku monarcha - Birendra Bir Bikram Szah Dev (ur. 1945) skupia w swym ręku najwyższą władzę wykonawczą, ustawodawczą i sądowniczą. W roku 1959 odbyły się pierwsze wybory do parlamentu, jednak już w 1960 roku zakazano działalności partii politycznych, a parlament rozwiązano. Wzrost nastrojów prodemokratycznych zmusił jednak monarchę do pewnych ustępstw. Największe znaczenie mają Partia Kongresowa i komuniści. Od 1995 roku premierem jest Szer Bahdur Deuba (ur. 1946).

Bhutan

Od 1907 roku Bhutan jest monarchią dziedziczną. Próby modernizacji kraju podjął panujący w latach 1929-1972 Dżigme Dorji Wangchuk, lecz pod rządami jego następcy - Dżigme Singye Wangchuk (ur. 1955) zakazano działalności partii politycznych, obowiązuje cenzura, a w 1990 roku władze krwawo stłumiły demonstracje na rzecz demokratyzacji systemu.

Bangladesz

W 1947 r. powstał Pakistan jako państwo składające się z dwóch części. Część wschodnia odgrywała rolę drugorzędną w stosunku do zachodniej, a ludność tej prowincji domagała się autonomii. W roku 1971, po zwycięstwie wyborczym Ligi Ludowej, nieumiejętna polityka rządu w Islamabadzie doprowadziła do wojny domowej i utworzenia Ludowej Republiki Bangladeszu w 1971 r. Na czele państwa stanął przywódca Ligi Ludowej Sheikh Mudżibur Rahman (1920-75). Cieszący się początkowo poparciem społecznym premier, wkrótce okazał się autokratą dążącym do budowy systemu monopartyjnego. W 1975 roku doszło do wojskowego zamachu stanu, w wyniku którego władza przeszła w ręce armii, wprowadzono stan wyjątkowy, a na czele państwa stanął generał major Ziaul Rahman (1935-81). W 1978 r. został on prezydentem Bangladeszu. W 1981 r., w wyniku puczu wojskowego doszedł do władzy generał Hussain Erszad (ur. 1929). Jego skorumpowane rządy w latach 1982-90 doprowadziły do masowych protestów, które zmusiły go do rezygnacji ze stanowiska. Oskarżony o korupcję, w roku 1991 został skazany na 10 lat więzienia, a wybory wygrała prawicowa Narodowa Partia Bangladeszu, której przywódczyni - wdowa po generale Ziaul Rahmanie - Begum Zia (ur. 1945) jako pierwsza w historii kraju kobieta sprawowała urząd premiera (1991 -96). W wyborach 1996 r. pokonała ją córka przywódcy ruchu niepodległościowego Mudżibura Rahmana - Sheikh Hasina Wazed (ur. 1940).

Myanmar (Birma)

Od 1885 roku Birma stanowiła część Indii Brytyjskich. Po uzyskaniu niepodległości w 1948 roku u wystąpiła ze Wspólnoty Narodów. Na czele państwa stanął U Nu (1907-95), który do 1962 roku niemal nieprzerwanie sprawował władzę w kraju. W 1962 roku w wyniku puczu wojskowego władzę przejął generał Ne Win (ur. 1911) i używając przeróżnej tytulatury pozostał u steru rządów do roku 1988, kiedy to niepokoje społeczne skłoniły go do rezygnacji ze stanowiska. Kolejny pucz wyniósł do władzy Saw Maunga (ur. 1928), który rządził sprowadzały się do represji, łamania praw człowieka i cenzurowania środków przekazu. W 1989 r. zatrzymano W areszcie domowym przywódcę opozycji Suu Kyi (ur. 1945) i nie zwolniono go, pomimo że w 1991 r. przyznano mu pokojową Nagrodę Nobla. Zwycięstwo opozycji w wyborach 1990 r. po prostu zignorowano i u władzy nada pozostali wojskowi. W roku 1992 przewodniczą cym Rady Państwa został Than Shwe i trwająca od roku 1962 polityka izolacji kraju uległa pewnemu złagodzeniu. Aby zachęcić zagranicznych inwestorów, rząd rozpoczął negocjacje z więzionym stale Suu Kyi, ale nic nie wskazuje na to, że armia zechce oddać władzę.

Sri Lanka

Wyspa Cejlon zależna była kolejno od Portugalii, Holandii i Wielkiej Brytanii. W 1948 r. kraj uzyskał niepodległość i proklamowano republikę. W roku 1972 zmieniono nazwę państwa na Sri Lanka. Od początku władza pozostawała na zmianę w rękach dwóch partii politycznych. W 1959 r. buddyjski mnich dokonał udanego zamachu na przywódcę ugrupowania SLFT i od 1956 roku premiera krąju - Solomona Bandaranaike (1899-1959). Po jego śmierci szefem partii została żona - Sirimavo Bandaranaike (ur. 1916), która piastując urząc premiera w latach 1960-65 i 1970-77, przeszła do historii jako pierwsza kobieta premier na świecie Po zwycięstwie wyborczym opozycyjnej Zjednoczonej Partii Narodowej szefem rządu w latach 1977-78 został jej przywódcą Junius Jayawardem (ur. 1906), który - po wprowadzeniu zmian do ustawy konstytucyjnej - w latach 1978-88 sprawował urząd prezydenta. Zjednoczona Partia Narodowa pozostawała u władzy do 1994 roku, kiedy to wybory wygrała córka Sirimavo Bandaranaike - Chandrika Kumaratunga (ur. 1945). Po objęciu przez nią prezydentury w roku 1994, jej matka ponownie zasiadła na fotelu premiera.

Największym problemem Sri Lanki jest tocząca się od początku lat 80. wojna domowa, którą zrodził ostry konflikt etniczny między Tamilami a Syngalezami.

Malediwy

Dawny protektorat brytyjski, do niedawna właściwie nie posiadał określonej formy ustrojowej oscylując pomiędzy sułtanatem i republiką. W roku 1968 zwyciężyła opcja republikańska, a prezydentem został Ibrahim Nasir (ur. 1926), którego w roku 1978 zastąpił Maumoon Abdul Gayoom (ur. 1937). W 1988 r. przeżył on próbę zamachu.

Podobne prace

Do góry