Ocena brak

Wielka Niedźwiedzica

Autor /Domarat Dodano /14.02.2012

 

Wielka Niedźwiedzica jest najlepiej znanym gwiazdozbiorem na niebie. Służy ona do odnajdywania niektórych innych gwiazd, przede wszystkiem Gwiazdy Polarnej (zob. strony 12/13). Część gwiazdozbioru określa się jako Wielki Wóz. Pod tym pojęciem rozumie się 7 gwiazd głównych: a, /i, y, 5,e,yi i/. Według greckiego mitu jest to niedźwiedzica, w którą zmieniła się księżniczka Kalisto, gdy Hera, małżonka boga Zeusa, odkryła związek miłosny Zeusa z Kalisto.

W wyobrażeniu ze starożytności i średniowiecza niebieska niedźwiedzica ma, niezbyt poprawnie, długi ogon, który utożsamia się z trzema gwiazdami dyszla Wielkiego Wozu.

Dla starożytnych Rzymian siedem gwiazd Wielkiego Wozu przedstawiało woły podczas młocki, które krążą wokół Gwiazdy Polarnej. Indianie północnoamerykańscy widzieli w tej figurze chochlę, w Ameryce Środkowej był to jednonogi człowiek (Hunrakan).

Gdy gwiazdozbiór ten był niewidoczny w strefie Karaibów, często zdarzały się tam gwałtowne burze i od niego pochodzą nazwy: angielska „hurricane" i polskaorkan". U Arabów skrzynia wozu była wozem pogrzebowym, za którym idą trzy płaczki. Siedem głównych gwiazd Wielkiego Wozu ma nazwy arabskie, które są stosowane do tej pory. Dubhe oznacza po prostu niedźwiedzia, Merak - biodro, Phachd lub Phekda

- udo, Megrez - nasadę ogona, Aliot - ogon, Mizar (przypuszczalnie początkowo Merak)

- biodro, a Benetnash - płaczkę. Głowa Wielkiej Niedźwiedzicy znajduje się daleko w prawo, a więc na zachód, a przednie i tylne łapy przedstawia się jako sznury gwiazd w kierunku południowo-zachodnim (w prawo w dół) i południowym.

Wszystkie gwiazdy Wielkiego Wozu, z wyjątkiem a i tf, są prawie równo odległe od nas, od 74 do 80 lat świetlnych. Należą one do „Strumienia Niedźwiedzicy", gromady gwiazd o takim samym kierunku ruchu w przestrzeni.

Do tego strumienia zalicza się kilka słabszych gwiazd w tym samym obszarze nieba, a również pewne gwiazdy położone w zupełnie innych miejscach sklepienia niebieskiego, np. Syriusza w Wielkim Psie. Prawdopodobnie także nasz Układ Słoneczny znajduje się w Strumieniu Niedźwiedzicy nie biorąc jednak udziału w jego ruchu. Strumień Niedźwiedzicy porusza się względem Słońca z prędkością około 15 km/s ku punktowi położonemu mniej więcej na granicy gwiazdozbiorów Strzelca i Koziorożca.

Dubhe czyli a Ursae Maioris jest czerwonym olbrzymem i ma jasność 150 razy większą niż Słońce. Za pomocą bardzo potężnych teleskopów odkryto jego składnik słabszy, który obiega swoją gwiazdę w ciągu 44 lat. Aliot czyli s Ursae Maioris jest gwiazdą zmienną o krótkim okresie, a równocześnie jest gwiazdą podwójną, co daje się wykryć tylko metodami spektroskopowymi.

Czas obiegu wynosi 4,15 lat. Wahania jasności obejmują tylko 0,1 wielkości gwiazdowej i dlatego nie można ich wykryć gołym okiem; ich okres wynosi 5,09 dób. Gwiazda należy do typu gwiezdnego a2 Canum Venaticorum, które wykazują również wahania pola magnetycznego.

Nieco powyżej w lewo, czyli na północny wschód od gwiazdy Mizar odkrywamy nawet gołym okiem gwiazdę czwartej wielkości, którą Arabowie nazwali Alkor. Mówimy o niej także jako o „Małym Jeźdźcu" lub o „Sprawdzianie Wzroku", gdyż jakoby bardzo trudno ją zobaczyć, co jest zresztą dużą przesadą. Alkor jest niewyraźny lub czasem zupełnie niewidoczny tylko w trudnych warunkach obserwacji w wielkim mieście.

Mizar i Alkor są oddalone od siebie o prawie 12'. Jednak przy użyciu lunety o średnicy obiektywu 5 cm zauważamy bliżej Mizara, bo w odległości 14,5', jeszcze jedną gwiazdkę czwartej wielkości. Obie te gwiazdy, Mizar A i B, są też ze swej strony gwiazdami spektroskopowo podwójnymi, a ich czasy obiegu wynoszą odpowiednio 20,5 i 182,3 doby.

Prawdopodobnie do układu Mizara należy również Alkor, a jego czas obiegu może wynosić 800000 lat lub więcej. Również Alkor jest gwiazdą spektroskopowo podwójną. Tak więc mamy przypuszczalnie do czynienia z układem sześciokrotnym. Pomiary wykazały, że być może Mizar B ma dodatkowo składnik słabszy o okresie obiegu około 3,7 lat. W takim razie mielibyśmy do czynienia z układem siedmiu obiegów.

W południowej części gwiazdozbioru znaną gwiazdą podwójną jest (Ursae Maioris odległa o 24 lata świetlne. Obie gwiazdy o jasności 4m,4 i 4m,9 obiegają się wzajemnie z okresem 60 lat. Przy ich odległości 3" można było łatwo rozróżnić obie gwiazdy w 1970 r. przy użyciu lunety o średnicy obiektywu 5 cm, lecz w kolejnych latach wzajemna odległość obu gwiazd malała i w 1992 r. osiągnęła minimum 0,8", a wtedy do ich rozdzielenia nie wystarczała mała luneta. Jednak do 2000 r. ich odległość znowu wzrośnie do 1,8".

Oznacza to, że na przełomie tysiącleci będzie można je rozdzielić za pomocą lunety z obiektywem o średnicy od 7 do 8 cm, a więc przyrządem jeszcze amatorskim.; Ursae Maioris jest jedną z najlepiej zbadanych gwiazd podwójnych na całym niebie. Obie tworzące tę parę gwiazdy oddalone są od siebie średnio o około 3 miliardy km. Jednak, jak wykazały badania spektroskopowe, są również układami podwójnymi.

Jaśniejszy składnik zbudowany jest z dwóch gwiazd, które obiegają się wzajemnie z okresem 669 dób. Składnik mniej jasny jest zbudowany z dwóch gwiazd z okresem obiegu 4 doby. Gwiazd spektroskopowo podwójnych nie można jednak rozdzielić za pomocą lunety. We wschodniej części gwiazdozbioru, tuż przy granicy z gwiazdozbiorem Smok, znajduje się mgławica spiralna M 101.

Oddalona jest o 12 milionów lat świetlnych, a jej łączna jasność mieści się w granicach między 9 a 10 wielkością gwiazdową, tak że prawdopodobnie można ją dostrzec dopiero za pomocą lunety o średnicy obiektywu od około 8 cm. Zresztą, w przypadku M 101 widzimy ją prawie prostopadle do płaszczyzny spirali. Obie galaktyki, M 81 i M 82, które znajdują się w północnej części gwiazdozbioru, leżą w odległości 12 milionów lat świetlnych.

M 81 ma jasność 8m, a więc można ją dostrzec nawet przez lunetę o średnicy obiektywu 5 cm lub przez bardzo silną lornetkę.

M 82 osiąga tylko wielkość 9m i jej wykrycie jest nieco trudniejsze.

M 81 jest galaktyką spiralną, natomiast M 82 zalicza się do galaktyk nieregularnych, a równocześnie jest ona słynną radiogalaktyką. Od jądra tej galaktyki płyną na zewnątrz masy gazu z prędkością około 1000 km/s, co można zresztą wykryć dopiero specjalną aparaturą.

Bliżej środka gwiazdozbioru leży „Mgławica Sowia" M 97. Jest to mgławica planetarna w odległości 12 000 lat świetlnych; można ją wykryć lunetą o średnicy obiektywu 6 cm dzięki jasności 9m. Jej gwiazda centralna ma zresztą jasność tylko 14m i dlatego jest zastrzeżona dla znacznie potężniejszych przyrządów.

Podobne prace

Do góry