Ocena brak

Warszawa i jej związki z literaturą w latach 1795-1831

Autor /blondi2121 Dodano /03.04.2012

Trzeci rozbiór zahamował rozwój W., która z pozycji stolicy państwa spadła do rzędu prowincjonalnych miast prus.; zmniejszyła się poważnie liczba ludności, życie miasta przygasło. Wywiezienie do Petersburga Bibl. Załuskich pozbawiło W. warsztatu nauk., słowo druk. krępowała surowa cenzura urzędowa, odcinająca też mieszkańców od wszelkich informacji z zagranicy, zmalała produkcja drukarska (likwidacji uległy m.in. drukarnie eksjezuicka i Korpusu Kadetów) i obrót książką, rozpadło się środowisko literackie. W pałacu Pod Blachą, gdzie od 1798 J. Poniatowski przewodził złotej młodzieży, panowała niepodzielnie francuszczyzna; kosmopolityzm tego środowiska pogłębił jeszcze pobyt w W. 1801-04 przyszłego króla franc. Ludwika XVIII i jego emigr. dworu.

Spośród kilku salonów o atmosferze patriot. i poważnych zainteresowaniach wyróżniał się prowadzony przez S. Sołtyka, u którego zbierała się elita intelektualna dawnej stolicy (m.in. J.Ch. Albertrandi, T. Czacki, F.K. Dmochowski, O. Kopczyński, S. Staszic, J.P. Woronicz); w tym to gronie z idei zachowania narodowości po utracie bytu państw, zrodziło się, przerywając marazm pierwszych lat niewoli, —» Towarzystwo Przyjaciół Nauk, do 1831 najważniejszy ośrodek życia umysłowego W. Towarzystwo odbywało ogólnodostępne sesje publ., na których m.in. odczytywano pochwały zmarłych członków i najnowsze utwory lit., od 1802 wydawało swoje Roczniki; przez cały okres istnienia poczesne miejsce "w jego działalności zajmowały sprawy języka i literatury. Z TPN związany był wyd. przez Dmochowskiego (sekretarza 1800-02), mies. —» „Nowy Pamiętnik Warsz." (1801-05), jedyny pol. periodyk w W. pruskiej poza dwiema gazetami informacyjnymi: „Gazetą Warsz." A. Lesznowskiego (miała pozostać w ręku tej rodziny do 1905) i j,Gazetą Korespondenta Warsz. i Zagr.", którą redagował H. Wyżewski, oraz pierwszym czas. specjalistycznym: „Dziennikiem Zdrowia dla Wszystkich Stanów" L. Lafontaine'a (1801-02).

Program wydawn. zgodny z założeniami TPN wprowadzał w życie Mostowski, wydając 1803-05 w zakupionej 1802 drukarni serię dzieł klasyków i wybitnych pisarzy współcz. —» Wybór Pisarzów Pol., oraz Dmochowski jako edytor pism pisarzy stanisławowskich (Krasickiego, F. Karpińskiego) i własnego pełnego przekł. Iliady; spod pras Mostowskiego wyszły ponadto dwie serie popularne: Wybór Powieści Moralnych i Romansów i Wybór Podróży, co stanowiło nowość na rynku wydawniczym. C. Godebski i K. Kossecki 5 tomikami —» Zabaw Przyjemnych i Pożytecznych zapoczątkowali pol. —» almanachy.

Objąwszy 1799 po raz trzeci dyrekcję sceny pol. (wznow. 1796) Bogusławski zrekonstruował zespół Teatru Nar. i rychło nawiązał żywy kontakt z publicznością, przywracając teatrowi warsz. zdobytą wcześniej popularność, jak też - w zawoalowa-nej z konieczności formie - funkcję polit.; wystawiał gł. opery, dramy, melodramaty, wodewile, komedie, realizując koncepcję sceny przeznaczonej dla szerokiego kręgu widzów. W „Gazecie Warsz." ukazywały się od 1802 regularne omówienia spektakli. W sferze teatru rozegrała się najostrzejsza, obfitująca w skandaliczne incydenty, kampania w wojnie między zwolennikami a przeciwnikami „Blachy", która tępiła Teatr Nar., jako schlebiający pospolitym gustom, przeciwstawiając mu grający od 1805 w pałacu Radziwiłłowskim zawodowy zespół francuski. Bogusławski utrzymywał też 1804-06 zespół' niem., grający przede wszystkim dla przedstawicieli prus. administracji; miała ona niebagatelny udział (m.in. mieszkający w W. 1804-07 E.T.A. Hoffmann) w ożywieniu ruchu muz. (liczne imprezy, założenie 1805 Tow. Muzycznego).

Wejście w listopadzie 1806 wojsk franc. otwarło nowy rozdział w dziejach miasta, od lipca 1807 stolicy Księstwa Warszawskiego. W. stała się znowu ośrodkiem życia polit., widownią ważnych działań i wydarzeń, wobec których zainteresowania kult. zeszły na plan dalszy. Rozwojowi kultury nie sprzyjała niepewna sytuacja polit., permanentny stan wojenny i płynące z niego uciążliwości, katastrofalne położenie gosp. kraju i miasta. Borykał się m.in. z trudnościami teatr, którego stan finansowy doprowadził do przyjęcia przez Bogusławskiego mecenatu państw.: 1810 powstała Dyrekcja Rządowa Teatru pierwszy prezes Niemcewicz), która w zamian za subwencję zyskała wpływ na poczynania antreprenera. W nowych warunkach polit. w repertuarze pojawiły się sztuki o jawnie patriot. wymowie: tragedie czerpiące tematy z historii nar. (T. Łubieńskiej, Niemcewicza, Wężyka), okolicznościowe komedie o funkcjach agitacyjnych, których gł. dostarczycielami byli aktorzy L.A. Dmuszewski i A. Żółkowski. W 1811 otwarto Szkołę Dram.; 1814 Bogusławski ustąpił, a kierownictwo Teatru Nar. przejął L. Osiński.

W dziedzinie oświaty zawdzięczała W. władzom edukacyjnym Księstwa reorganizację i spolonizowanie Liceum (szkoły średniej o podwyższonym poziomie, otwartej przez administrację prus. 1804; dyr. S.B. Linde), a przede wszystkim założenie pierwszych szkół wyższych: 1808 Szkoły Prawa, połączonej 1811 ze Szkołą Nauk Administracyjnych, 1809 Collegium Medicum. Ważną inicjatywę podjął min. sprawiedliwości F. Łubieński tworząc 1810 Bibliotekę Publ. przy Sądzie Apelacyjnym (1812 blisko 20 tys. druków i rkpsów), która w zamierzeniach założyciela miała zastąpić wywiezioną Bibl. Załuskich w jej roli biblioteki nar.; 1811 TPN udostępniło swój księgozbiór, gromadzony od 1803. W t.r. S. Zamoyski przeniósł do W. Bibliotekę Ordynacji Zamojskiej; księgozbiór S.K. Potockiego w W. i pobliskim Wilanowie (też zbiory artyst. i in.) wzbogacił się 1809 biblioteką ze spadku po I. Potockim. W 1814 J. Ossoliński otworzył w swoim pałacu pierwszą publ. galerię obrazów. Salony o ambicjach kult. prowadzili (w większości też w nast. okresie) zwł. Sołtyk, M. Badeni, F. i T. Łubieńscy, S.K. i A. Potoccy, S. i Z. Zamoyscy, A. Chodkiewicz; najbliższe franc. pierwowzorom salonu lit. były kameralne „błękitne soboty" M. Wirtemberskiej (1806-16).

Wydarzenie nauk. i edytorskie stanowił druk Słownika języka polskiego Lindego 1807-14; nakładem firmy Zawadzki i Węcki » Zawadzki J.), czcionkami zał. 1809 Drukarni Rządowej wyszła 1814 Historia literatury polskiej F. Bentkowskiego . Literatura podporządkowana była życiu polit.; powstające z kolejnych okazji ody l in. utwory poet. K. Koźmiana, M. Molskiego, Osińskiego, Wężyka i in. ukazywały się w gazetach, jako druki ulotne i w zbiorkach patriot. poezji. Niewiele ponad rok zdołał się utrzymać miesięcznik nauk.-lit. Osińskiego „Pamiętnik Warszawski" (1809-10).

Stolica autonomicznego Królestwa Pol., odzyskała W. 1815-30 pozycję ośrodka życia kult.; coraz większą i czynniejszą w nim rolę odgrywała rosnąca w liczbę i znaczenie inteligencja, coraz aktywniejszy udział brała młodzież, przeciwstawiająca nowe prądy i nowe ideały uznanym zasadom i autorytetom. Pomyślne początkowo warunki pogarszały się ż biegiem lat w miarę uwsteczniania polityki Caratu wobec Królestwa i zaostrzania policyjnego ucisku, który osłabiając bądź niszcząc poszczególne inicjatywy, nie zdołał jednak zahamować skutecznie najważniejszych tendencji rozwojowych. Ważne miejsce w kulturze warsz. owych lat zajmowała literatura, w niej bowiem przede wszystkim znalazł odbicie właściwy okresowi charakter przełomowy: zetknięcie późnej fazy oświecenia ( —» klasycyzm postąnisławowski) z wczesnym romantyzmem i wynikły stąd spór o wyraźnym podtekście polit nazwany walką —» romantyków z klasykami. W 1816-18 zorganizowano —» Uniwersytet Warsz., włączając do niego istniejące już szkoły wyższe; ze zbiorów Liceum (odziedziczonych po Szkole Rycerskiej), obu powst. wcześniej uczólni i Bibl. przy Sądzie Apelacyjnym utworzono niezależną od uniw. Bibliotekę Publ. (dyr. Linde), wzbogaconą nast. księgozbiorami kasowanych w Królestwie klasztorów (pod koniec okresu 134 tys. druków, 2000 rkpsów, ponad 100 tys. rycin). Od 1819 urządzano na uniw. wystawy sztuk pięknych. Kilkusetosobowa grupa młodzieży akad. stanowiła czynnik istotny dla atmosfery w mieście, jako ognisko niepokojów polit., konspiracji i manifestacji patriot., a także fermentu intelektualnego. Dotyczy to zwł, lat od 1821, kiedy po odsunięciu S.K. Potockiego, za rządów w oświacie „min. zaciemnienia" S. Grabowskiego, J.K. Szaniawskiego i N. Nowosilcowa, studenci poddani zostali ostrej dyscyplinie i skrupulatnej inwigilacji policyjnej.

Oficjalnemu życiu lit. ton nadawało środowisko klasyków, do którego należało wielu przedstawicieli elity rządzącej i aktywnych członków TPN decydujących o jego obliczu. Niejednolite wewnętrznie, różnicowało się coraz bardziej na zasadzie odmiennego stosunku do czystości doktryny; skrzydło ortodoksyjne reprezentowali zwł. Koźmian, J. Lipiński, Osiński, S.K. Potocki, stanowisko bardziej otwarte m.in. M. Fredro, F. Morawski, Wężyk, a zwł. sprzyjający młodzieży lit. Niemcewicz. Przejąwszy Teatr Nar. Osiński podjął próbę podporządkowania wyznawanym zasadom estet. zarówno repertuaru, który (zwł. 1816-18) oparł na klasycyst. tragediach franc. i pol. (najwybitniejsza —» Barbara Radziwiłłówna A. Felińskiego 1817), jak inscenizacji i stylu gry scen.; popierany przez Dyrekcję Rządową, której 1814-20 przewodniczył Lipiński, i przez bezim. grono recenzentów 1815-19 zw. —» Towarzystwem Iksów (szczególnie zaciekle zwalczające -» dramę), musiał jednak - wobec kłopotów z frekwencją, a także stosunku w. ks. Konstantego do budzących patriot. emocje tragedii hist. rodzimych autorów - zrezygnować z elitarnej sceny dla znawców na rzecz powrotu do bardziej popularnej linii repertuarowej. W 1821 Lipińskiego zastąpił gen. A. Rożniecki, zausznik w. księcia, a 1827 teatr, został bezpośrednio podporządkowany Dyrekcji Rządowej; stan taki przetrwał do 1915. W 1821-22 W. oglądała pierwsze komedie A. Fredry; 1829 zyskała drugą scenę, o lżejszym repertuarze, teatr Rozmaitości, gdzie wystawił m.in. kilka komedii F. Skarbek, debiutowali K. Gaszyński i D. Magnuszewski. Szkoła Dram. stała się 1818 częścią utworzonego wtedy konserwatorium (Instytutu Muzyki i Deklamacji); 1826-29 kształcił się tu F. Chopin, który koncertował w W. od 1818 (opuścił miasto w pocz. XI 1830). Animatorami życia muz. byli obydwaj „dyr. muzyki" Teatru Nar., kompozytorzy oper i pieśni do tekstów znanych literatów: rektor konserwatorium, J. Elsner, i red. pierwszego pol. pisma pośw. muzyce, „Tygodnika Muz." (1820-21), K. Kurpiński; od 1814-15 działały Tow. Przyjaciół Muzyki Rei. i Nar. oraz Tow. Amatorskie Muzyczne.

Wśród salonów lit. pierwsze miejsce zajmowały obiady u Wincentego Krasińskiego (pierwowzór „salonu warsz." w III cz. —» Dziadów), na których spotykali się różnej rangi przedstawiciele świata nauk., lit. i artyst. stolicy; stylizowane na kontynuację obiadów czwartkowych, były, zgodnie z upodobaniami gospodarza, twierdzą klasycyzmu, jednakże Krasiński prowokował polemikę, zapraszając również niektórych zwolenników nowych prądów. Świetności obiadów kres położyła postawa zajęta przez Krasińskiego podczas Sądu Sejmowego, powodując od 1828 ich bojkot przez patriotycznie nastrojonych uczestników, m.in. Niemcewicza. Świadectwem demokratyzacji życia kult. było pojawienie się obok salonów lit. arystokratyczno-ziemiańskich także zbliżonych charakterem spotkań w domach inteligenckich, m.in. Bentkowskiego, J. Kruszyńskiego, Lipińskiego, K. Lacha Szyrmy, M. i A. Tarczewskich, oraz rosnąca rola kawiarni; świat lit. i teatr, spotykał się zwł. na Długiej Pod Kopciuszkiem i w Suchym Lesie, młodzież na Krak. Przedmieściu u. K. Brzezińskiej oraz na Miodowej: w tzw. Dziurce Marysi i, już podczas powstania, w „Honoratce".

Do wyposażenia kawiarni należały periodyki, których ukazywało się za Królestwa kilkadziesiąt (ok. 20 jednocześnie); miały przeważnie krótki żywot z racji gł. zbyt małej jeszcze liczby bardziej wyrobionych czytelników, a także trudności z ustanowioną 1819 cenzurą prewencyjną wszystkich publikacji periodycznych. Dla powstania nowoczesnej prasy warsz. duże zasługi położył B. Kiciński; skupiwszy wokół siebie grono młodzieży, stworzył zespół czasopism ukazujących się 1818-22 pod jednolitym kierownictwem we własnej drukami: dziennikiGazeta Codzienna Nar. i Obca", nast. „Orzeł Biały", które bezbarwności „starych" gazet przeciwstawiały polit. linię obrony praw konstytucyjnych (padły ofiarą represji), oraz rozrywkowo-literacki —»Tygodnik Pol. i Zagr.", kontynuowany przez „Wandę" (z dod. humoryst. —»Momus" i „Pot-pourri"), i „Pamiętnik Zagraniczny". Wśród warsz. gazet informacyjnych największą popularność (1027 prenumeratorów w 1830 wobec 233 „Gazety Warsz.") zyskał zał. 1821 również przez Kicińskiego „Kurier Warsz." (wychodził do 1939), red. od 1822 przez Dmuszewskiego jako tanie, przystępne pismo silnie związane z życiem miasta. Wyższy poziom i poważniejsze zainteresowania, szczególnie lit., prezentowały gazety powst. 1826-29: —»Gazeta Pol.", —» „DziennikPowsz. Krajowy", —» „Kurier Pol.", które po mies. —»Dziennik Warsz." przejęły rolę trybuny młodych romantyków. Wiele miejsca poświęcały literaturze, nie opowiadając się na ogół po stronie żadnej z doktryn, czasopisma takie, jak; bliski TPN „Pamiętnik Warsz." 1815—23 (tu 1818 najważniejsza rozprawa preromant.: —» O klasyczności i romantyczności K. Brodzińskiego), tygodniki Kicińskiego (w, .Wandzie'' pierwsze w prasie warsz. pochlebne omówienie Poezji Mickiewicza), —» „Ćwiczenia Nauk." i Pamiętnik Nauk." byłych wychowanków Liceum Krzemienieckiego, —» Biblioteka Pol." F.S. Dmochowskiego (tu recenzja Sonetów Mickiewicza, która sprowokowała jego pamflet —» O krytykach i recenzentach warszawskich); charakter pism lit. miały —» ,,Astrea" F. Grzymały i —» „Gazeta lit." A.T. Chłędowskiego. Wyraźnie romant. sympatie manifestował „Motyl" W.R. Druckiego-Lubeckiego (1828-31), a z almanachów Melitele A.E. Odyńca (1829-30), w której debiutował Słowacki, pracujący w W. od 1829 w Komisji Skarbu. Powodzeniem cieszyły się periodyki specjalistyczne, jak pośw.sprawom gosp. „Izys Pol." (1820-28), prawnicza „The-mis Pol." (1828-30), a zwł. rolniczy „Piast" (1829-30). Wychodziły pierwsze czas. dla dzieci i młodzieży: —» Rozrywki dla Dzieci" K. Tańskiej (1824-28), „Tygodnik dla Dzieci'' I.K. Chrzanowskiego (1829), —»Dziennik dla Dzieci" tegoż i S. Jachowicza (1830); 4 nry „Bronisławy" W. Małeckiej (1822) stanowiły próbę pisma kobiecego, do kobiet jako czytelniczek zwracała się „Wanda" i —» „Pamiętnik dla Płci Pięknej" Gaszyńskiego i L. Zienkowicza. G.M. Witowski (Pustelnik z Krakowskiego Przedmieścia) w „Gazecie Warsz." 1816-20, J. Brykczyński (Bywalski) w „Tygodniku Pol. i Zagr." i K. Godebski (Dobrogost) w „Warszawianinie" (1822) i „Wandzie" zapoczątkowali felieton warszawski.

Szybko odradzała się i modernizowała warsz. poligrafia: 1830 działało jednocześnie dwadzieścia kilka drukarni, tłoczących rocznie ok. 200 tytułów. Pierwszy w pełni nowoczesny zakład drukarski założył 1819 N. Glucksberg, właściciel od 1809 księgarni ( —» Glucksbergowie), pierwszą w Polsce drukarnię stereotypową 1829 Walerian Krasiński; od 1823 miała swoją oficynę Komisja Oświecenia, od 1827 (do 1890) Bank Pol., ponadto większość nakładców. Wprowadzoną 1818przez J. Siestrzyńskiego przy pomocy Chodkiewicza litografię stosowano w druku ilustracji i okładek już od 1819; 1830 W- miała ponad 15 zakładów litograficznych. Wśród nakładców wybijał się Gliicksberg (1816-31 ok. 100 tyt., gł. literatury pięknej) oraz Zawadzki i Węcki; ok. 50 pozycji książkowych wydał A. Brzezina, 1822-32 właściciel księgarni, 1825-27 drukami, i J.S. Pukszta, który posiadał księgarnię od 1816 (1810?), a drukarnię 1823-28. Książki wychodziły w niewielkich nakł.; 1816 rozejście się w ciągu 7 miesięcy 1500 egz. -» Śpiewów historycznych Niemcewicza stanowiło sensację, a jeszcze pod koniec okresu nakł. nie sięgały 1000 egz., toteż przed mchem wydawn. stanął palący problem poszerzenia kręgu odbiorców wartościowej zwł. książki. Próbę taką przez kalkulację opartą na niskiej cenie i wysokim nakł. podjął F.S. Dmochowski, właściciel od 1826 księgarni i drukarni, oraz specjalnie w tym celu zał. 1827 spółka (m.in. K.B. Hoffman, K. Hoffmanowa, Lach Szyrma, W. Malcz) pod firmą A. Gałęzowski i Komp.;. zapoczątkowana 25-tomową serią Wybranych Romansów W. Scotta (1828-30) przez Dmochowskiego, akcja ta powiodła się w zakresie powieści i literatury dziecięcej, publikacji najbardziej na rynku poszukiwanych. Rozbudzenie przez Historię literatury Bentkowskiego żywych zainteresowań bibliofilskich doprowadziło do powstania w W. pierwszych antykwariatów; otwarta 1818 księgarnia antykwarska Pod Łabędziem G. Salzsteina, założyciela dynastii warsz. antykwariuszy, była miejscem spotkań „bibliomanów", uczonych i pisarzy.

Po 1825 w atmosferze wzrastającego napięcia polit. dokonała się w W. ostateczna polaryzacja stanowisk w sporze romantyków z ich przeciwnikami i krystalizacja poglądów grupy młodych zwolenników romantyzmu (Gaszyński, M. Gosławski, S. Goszczyński, M. Grabowski, A.E. Odyniec, J.B. Ostrowski, S. Witwicki, J.B. Zaleski, J.L. Żukowski), wśród których na pierwsze miejsce wysunął się zdecydowanie M. Mochnacki. Dzięki przede wszystkim niemu w W. ukształtowały się i zostały sformułowane teoret. podstawy wczesnej fazy pol. romantyzmu. Tu także ukazały się dwa ważne dla niej utwory: —» Maria A. Malczewskiego i —» Zamek kaniowski Goszczyńskiego. Sprzymierzeńcem i patronem młodzieży - w miejsce Brodzińskiego, którego idylliczna koncepcja literatury stała się przedmiotem ostrych ataków - był od powrotu do W. 1824 J. Lelewel.

Podczas powstania W. była ośrodkiem żywego mchu wydawniczego. Przywrócono wolność druku; oficyny warsz. tłoczyły prasę polit. różnych odcieni, od nieoficjalnych organów Tow. Patriot. („Nowa Polska", później też „Gazeta Pol."), po dzienniki prawicowe („Polak Sumienny", nast. „Zjednoczenie"), broszury i druki ulotne propagandowe, agitacyjne, polemiczne i in. Ukazywały się publikacje nawiązujące do dawniejszych tradycji niepodległościowych (np. pamiętnik J. Kilińskiego); niezmiernie liczne ówcześnie utwory poet. (—» powstania listopadowego poezja) ogłaszano w periodykach (m.in. w specjalnie pośw. poezji „Bardzie Oswobodzonej Polski"), ulotkach, zbiorkach. Teatry wystawiały dramaty i opery zakazane przedtem przez cenzurę oraz sztuki okolicznościowe, jak np. Akademik warszawski S. Bratkowskiego czy Dzień 29 listopada 1830 J.T.S. Jasińskiego.

W literaturze 1795—1831 W. nie jest tematem częstym ani znaczącym. Motywy warsz. spotyka się w utworach drugorzędnych, w aktualnych sztukach scen. Księstwa Warsz. (Okopyna Pradze Dmuszewskiego) czy powstania, okolicznościowych wierszach Molskiego, poemacie K.J. Marcinkowskiego Rzeki polskie, sielance Brodzińskiego Staś i Halina (też pt. Czerniaków), poemacikach pt. Bielany Bratkowskiego i K. Załoziec-kiego i in. Wyjątek stanowi poezja powstania, w której przewijają się wydarzenia takie, jak noc listopadowa, bitwa grochowską, wrześniowa obrona stolicy; inauguruje też ona legendę W. miasta zrywów wolnościowych (np. —> Warszawianka), a w ulotnej satyrze utrwala opinie ulicy o niejednej postaci warszawskiej. Ł. Gołębiowski wydał 1827 popularne Opisanie historyczno-statystyczne miasta W.; zbierane od ok. 1825nota-ty A. Magiera dotyczące W. opublikowane zostały dopiero 1963. Oparty na wspomnieniach własnych, i zasłyszanych obraz W. 1800-30 przekazał w ogł. 1873-78 gawędziarskich opracowaniach K.W. Wójcicki. Życiu lit. poświęcił swoje Wspomnienia od 1806 do 1830roku (1858) F. S. Dmochowski.

Podobne prace

Do góry