Ocena brak

UWAGI NAD ŻYCIEM JANA ZAMOYSKIEGO, traktat publicyst. S. Staszica

Autor /blondi2121 Dodano /03.04.2012

UWAGI NAD ŻYCIEM JANA ZAMOYSKIEGO, kanclerza i hetmana w.k., do dzisiejszego stanu Rzeczypospolitej Polskiej przystosowane, traktat publicyst. S. Staszica, wyd. bezim. b.m. i r. w Warszawie 1787, wznow. t.r. i 1789 (też przedr. korsarskie); w pocz. 1789 ukazały się Poprawy i przydatki do książki... Utwór powstawał najpewniej stopniowo (prawdop. od 1783), nie stanowi bowiem zwartej całości, ale raczej zbiór szkiców o różnym stopniu szczegółowości, powiązanych jednolitą postawą filoz.-socjol. oraz naczelną tezą o zagrożeniu niepodległości uszczuplonej I rozbiorem Rzplitej i konieczności szukania dróg ratunku. Pisany w domu A. Zamoyskiego, prawdop. inicjatora ogłoszenia Uwag, nosi w wielu punktach piętno jego myśli polit.; współcześni, przypisując dzieło J. Wybickiemu, trafnie odgadywali krąg, w którym powstało, chociaż przedmowa datowana była mistyfikacyjnie w Heilsbergu 1785 (data do 1954 przyjmowana mylnie za rok wyd.), zdawała się więc sugerować związek z I. Krasickim.

Autor przeprowadza wnikliwą krytykę struktury społ.-gosp. i polit. Polski, piętnuje jej wynaturzenia i anachronizmy, wykazuje słabość militarną, wydającą kraj na łup sąsiadów, i proponuje program reformy, której kościec stanowi ograniczenie szlach. „wyłącznictwa" oraz wzmocnienie władzy i siły obronnej. Program ten wspiera się z jednej strony na obserwacji współcz. rzeczywistości, z drugiej - na szerokiej podbudowie teoret.; jej fundament to traktowanie społeczeństwa nie jako sumy jednostek, ale jako odrębnej „istności moralnej", której podporządkowana jest jednostka wraz ze swą „szczęśliwością' '. Z tego punktu widzenia rozpatruje też, wysunięty na czoło rozważań, problem edukacji: domaga się wychowania do życia społ. i kształcenia pod kątem widzenia przydatności dla społeczeństwa. Zarysowuje też rozwiniętą później w Rodzie ludzkim typologię ustrojów (pojętych nie jako forma władzy, ale jako całokształt stosunków społ.-polit), wyróżniając oligarchię (jak Rzplita) i despotyzm (absolutyzm) oraz idealną „rzeczpospolitą prawdziwą" o ustroju zgodnym z prawem natury. W dramatycznej sytuacji kraju proponuje, jeśli Polacy nie podejmą szybkiej i radykalnej reformy, czasowe wprowadzenie jako zła koniecznego pewnej formy „despotyzmu", gdyż oligarchiczna rzeczpospolita między państwami despotycznymi utrzymać się nie jest w stanie.

Mimo potępienia wyłącznego uprzywilejowania szlachty do niej właśnie kieruje Staszic swoje rozważania, przyjmując jedynie możliwą w aktualnych warunkach taktykę; ostrze krytyki obraca natomiast przeciw magnaterii, którą obarcza gł. winą za katastrofę ojczyzny. Zgodnie z tą linią pojawia się w tyt. dzieła odwołanie do postaci J. Zamoyskiego, spopularyzowanej w pol. oświeceniu jako wzór patriotyzmu szlach.; do XVIII-wiecznych edycji Uwag dołączona też była Pochwała Jana Zamoyskiego, oparta gł. na wyd. 1775 przez F. Bohomolca pol. przeróbce łac. biografii pióra R. Heidensteina.

Ukazanie się Uwag, wywołując ożywioną polemikę, zapoczątkowało - dzięki szerokości horyzontów, sile argumentacji, odwadze w poruszaniu trudnych i drażliwych problemów -pobudzenie opinii publ. i stało się (wg określenia E. Rostworowskiego) „kadzią zacierną" fermentu polit. poprzedzającego Sejm W. i towarzyszącego jego obradom. W historii literatury zajmują również miejsce poczesne jako jeden z najwybitniejszych (wg M. Klimowicza najwybitniejszy) utwór pol. prozy XVIII w.

Wysoką tę ocenę zawdzięcza dzieło przede wszystkim kreacji narratora (tożsamego z autorem), który zaznacza stale swą obecność, wyrażając własne emocje i nadając dziełu charakter wypowiedzi osobistej, przesyconej żarliwym patriotyzmem. Pisarz stosuje obok wykładu różne formy lit., jak monolog, dialog, przemowa, eksklamacja, modlitwa, ilustrujące wywód konkretne obrazy (m. in. opisy przyrody), a nawet wizje senne; posługuje się przy tym bogatym zasobem środków lit., zarówno czerpanych ze staropol. kaznodziejstwa i literatury polit...oraz z tradycyjnego arsenału retoryki, jak i właściwych sentymentalizmowi.

Wyd. i wstęp S. Czarnowski, wyd. 2 (uzup. B. Leśnodorski) Wr. 1952 BN 190; fragmenty Pochwały oprac. B. Suchodolski w: Pisma filozoficzne i społeczne, t. 2, W. 1954 BKF.

T. MIKULSKI Uwagi nad „Uwagami", w: Ze studiów nad oświeceniem, W. 1956 (prwdr. 1954); A. JENDRYSIK O wydaniach „U. nad ż. J.Z." w XVIII w., „Pam. Lit." 1961 z. 2 (polemika J.W. Gomulicki w Roczn. Lit.); tenże Wokół genezy „Uwag" Staszica, Zesz. Nauk. WSP Kat. Prace Hist.lit. 3 (1965).

Podobne prace

Do góry