Ocena brak

TRYLOGIA, nazwa cyklu trzech powieści hist. H. Sienkiewicza

Autor /Karolinia2 Dodano /02.04.2012

TRYLOGIA, umowna, lecz powszechnie przyjęta nazwa cyklu trzech powieści hist. H. Sienkiewicza: Ogniem i mieczem. Powieść z lat dawnych, prwdr. w „Słowie" 1883-84, wyd. os. w Warszawie 1884, Potop, prwdr. tamże 1884-86, wyd. os. w Warszawie 1886, Pan Wołodyjowski, prwdr. tamże 1887-88, wyd. os. w Warszawie 1888. T. przedstawia dzieje pol. od śmierci Władysława IV po bitwę pod Chocimiem, tj. w l. 1648-73, a więc w okresie ukazanym przez W. Kochowskiego w Klimakterach, dziele, stanowiącym'rodzaj przewodnika dla autora T., obok pamiętników XVII-wiecznych oraz prac L. Kubali i K. Szajnochy. Z powieści tych Ogniem i mieczem przyniosło dzieje wojny z Kozakami, Potop ukazał najazd szwedz., Pan Wołodyjowski - początek wojny z Turcją, tj. utratę Kamieńca Podol, i zwycięstwo J. Sobieskiego pod Chocimiem.

Wszystkie człony cyklu mają wiele cech wspólnych, łączących T. w jednolitą całość artystyczną. W każdej powieści szeroko rozbudowane tło hist. związane jest pomysłowo z fabułą, uzależnioną od przebiegu wydarzeń dziejowych. Wydarzenia te, w T. odtworzone na ogół zgodnie ze stanem badań, rozgrywają się przeważnie na polach bitew i w obleganych twierdzach - w Zbarażu, Częstochowie i Kamieńcu Podoi., walkom zaś towarzyszą pertraktacje dyplomatyczne, jak poselstwo wojewody Kisiela do Chmielnickiego, działalność Jana Kazimierza na Śląsku i po powrocie do kraju czy zabiegi hetmana Sobieskiego w obliczu grożącej wojny z Turcją. Na owym tle występują postaci hist. i fikcyjne, traktowane jednakowo wyraziście, współdziałające w akcji. Na czoło grupy pierwszej wysuwają się po stronie pol. Jan Kazimierz, darzony przez autora dużą sympatią, w Ogniem imieczem przesłonięty jednak przez J. Wiśniowieckiego, nast. S. Czarniecki i hetman litew. P.J. Sapieha, wreszcie Sobieski. Grupę drugą, wrogów Polski, reprezentują Chmielnicki, Karol Gustaw i fikcyjny Azja Tuhajbejowicz, nadto sprzymierzeni ze Szwedami dwaj Radziwiłłowie. Postaciami fikcyjnymi, choć mającymi swe odległe pierwowzory hist., o nazwiskach autentycznych, są dzielni żołnierze Skrzetuski, Kmicic i Wołodyjowski; obok nich wymienić trzeba i Zagłobę, który wraz z Wołodyjowskim jest bohaterem wszystkich trzech powieści.

Postaci fikcyjne, ich losy i przygody tworzą fabułę we wszystkich trzech powieściach opartą na indentycznym schemacie, jednak w tak indywidualizowanych odmianach, iż nie wywołuje on wrażenia pomysłu powtarzanego. Schemat ten opiera się na motywie miłości z przeszkodami, wywołanymi przez bieg historii. Skrzetuski, Helena i Bohun, Kmicic, Oleńka i Bogusław Radziwiłł, Wołodyjowski, Basia i Azja - oto trzy typowe trójkąty, w których kobieta, kochana przez oficera pol., dostaje się w ręce rywala i przeciwnika polit., opiera mu się jednak i ostatecznie perypetie te kończą się szczęśliwie. Autor T., który niegdyś dworował sobie z tego schematu, poczynającego się w romansie przygód W. Scotta, a zbanalizowanego w popularnych powieściach amer., wprowadził go do swego cyklu i wracał do niego w dziełach późniejszych, przy czym umiał go urozmaicić takim bogactwem przygód, iż za każdym razem robił on wrażenie pomysłu nowego i wysoce atrakcyjnego. W latach powstawania T. przygody uchodziły za przeżytek lit., Sienkiewicz, zaś, wiedziony niezawodną intuicją, wrócił na stary szlak epicki i dowiódł jego trwałej przydatności. Szedł tutaj za słow. tradycją romant., która w trzech literaturach słow., w dziełach Malczewskiego i Słowackiego, Gogola i Szewczenki zachwycała się Ukrainą jako światem cudownej piękności. Tradycja ta doszła do głosu na kartach Ogniem i mieczem i Pana Wołodyjowskiego, w obrazach takich, jak osada w Czortowym Jarze czy stanica w Chreptiowie, Rozłogi, Sicz czy szlak ucieczki Zagłoby z Heleną. Obok tych krain, nie znanych pisarzowi z autopsji, wprowadził on w Potopie całą niemal geografię Polski, prawiąc o podróży Kmicica z Litwy przez Warszawę, Częstochowę i Śląsk do Małopolski i Lwowa, a później na Podlasie, pod Warszawę i wreszcie ponownie na Litwę. Nie kończącą się serię przygód podróżniczo-wojennych autor T. ujmował w sposób znany z Iliady i Odysei, ze średniow. epiki eur. i eposów Azji zach., wprowadzając chwyty takie, jak nadludzkie wyczyny rycerskie bohaterów w walce z przeciwnikami, jak nawet ich wychodzenie obronną ręką z sytuacji beznadziejnych czy ich ofiarna śmierć (Podbipięta pod Zbarażem, Wołodyjowski w Kamieńcu), przy czym aureola bohaterstwa nie odbiera postaciom T. ludzkiej zwyczajności. Nie stroniąc od epickiego patosu Sienkiewicz, świetny humorysta, miłośnik i znawca Szekspira, zastosował także zabieg odwieczny, włączając w grono czołowych bohaterów postać komiczną, franta Zagłobę, nieodrodnego potomka homeryckiego Ulissesa i szekspirowskiego Falstaffa, a jednocześnie wcielenie rodzimego sarmatyzmu. We wszystkich trzech powieściach wyznaczył mu rolę kluczową, zarówno w uratowaniu Heleny, jak w ocaleniu od zagłady oficerów, którzy odmówili posłuszeństwa Radziwiłłowi, jak w wydobyciu Wołodyjowskiego z klasztoru kamedułów. Zagłobie zaś sekundują postaci takie, jak Rzędzian czy Roch Kowalski, wprowadzające do cyklu śmiech, zjawisko, które rozbraja ponurą atmosferę czasów przedstawionych w dziele. Przystępując do swych powieści hist., pisarz rozczytywał się w Homerze, jak świadczy jego korespondencja. To zainteresowanie epikiem gr. odbiło się znamiennie na języku artystycznym T. Dotyczy to skłonności pisarza do opisów oblężeń, do nadawania bohaterom homeryckich wymiarów, wreszcie przejawia się w jej stylu epickim. W opisach mianowicie bitew Sienkiewicz bardzo często posługuje się tzw. porównaniami homeryc-kimi, zestawiając w barwnych i wyrazistych obrazach czyny wojowników z działalnością ludzi pracy, drwali czy rolników. Język T. jest z lekka archaizowany, niezwykle plastyczny, przepojony pierwiastkami poetyckimi.

Ukazanie się T. było doniosłym wydarzeniem lit., przyjętym niechętnie przez pisarzy współcz. (B. Prusa, T.T. Jeża, A. Świętochowskiego i in.), entuzjastycznie zaś przez czytelników, którzy umieli ocenić jej doniosłość. Powodzenie dzieła w Polsce tłumaczono nie bez słuszności jego patriot. ideologią, wiarą pisarza w biol. wartość narodu, na który w poł. XVII w. zewsząd sypały się klęski, a który potrafił stawić im czoło. W okresie, gdy historiografia pol., reprezentowana przez —> krakowską szkołę hist., spoglądała krytycznie na przeszłość kraju, ukazanie tej przeszłości w blaskach chwały, osiąganej dzięki ludzkiej dzielności i bohaterstwu, przyniosło istotnie „pokrzepienie serc", jak rzecz ujmowały końcowe słowa cyklu. Do czytelnika zaś obcego T. przemawiała przede wszystkim swoimi walorami artyst., akcją ujętą w łańcuchu przygód wojennych, rzuconych na barwne tło wielkich wydarzeń dziejowych, opowiedzianych znakomicie, utrzymujących uwagę czytelnika w stałym napięciu, ogromną galerią postaci, tragicznych i komicznych, bogactwem jakości estet., jak wzniosłość, heroizm, tragizm, komizm, barwność w opisach przyrody. Znakomite zespolenie wszystkich tych składników sprawiło, iż T. stała się najpoczytniejszą powieścią polską. Równocześnie T. przypominała i sławiła Polskę w świecie obcym, gdzie przekłady jej cieszyły się dużym uznaniem, które nie wygasło po dzień dzisiejszy. Przeróbka scen. Ogniem i mieczem była wystawiana 1904 w teatrze Sary Bernhardt. Ogniem i mieczem przetłumaczono do 1970na 26 języków, Potop na 23, Pana Wołodyjowskiego na 20. Ogniem i mieczem było 1962 sfilmowane we Włoszech. W Polsce stałe wznawianie T., liczne przeróbki i skróty, dwie wersje Pana Wołodyjowskiego - kinowa 1969, reż. J. Hoffman i telewizyjna t.r., reż. P. Komorowski, serial pt. Przygody pana Michała, oraz ekranizacja Potopu 1974, reż. J. Hoffman, wymownie dowodzą żywotności i aktualności wielkiego dzieła Sienkiewicza.

Wyd. J. Krzyżanowski w: Dzieła, t. 6-19, W. 1949-50.

K. WYKA Sprawa Sienkiewicza, w: Szkice literackie i artystyczne, t. 2, Kr. 1956 (prwdr. 1946); S. SANDLER Wokół „T." Wr. 1952; Z. SZWEYKOWSKI „T. " Sienkiewicza, Poz. 1962; „T." Henryka Sienkiewicza. Studia, szkice, polemiki, oprac. T. Jodełka, W. 1962; A. KERSTEN Sienkiewicz - „Potop" - historia, W. 1966; J. KRZYŻANOWSKI „T." f- powieść o wieku XVII, w: Twórczość Henryka Sienkiewicza, W. 1970, wyd. 3 W. 1976; L. LUDOROWSKI O postawie epickiej w „T." H. Sienkiewicza, W. 1970; J. KRZYŻANOWSKI Szkice o „T.", w: Pokłosie Sienkiewiczowskie, W. 1973; T. BUJNICKI „T." Sienkiewicza na tle tradycji polskiej powieści historycznej, Wr. 1973; W. CZAPLIŃSKI Glosa do „T.", Wr. 1974; A. WILKOŃ 0 języku i stylu „Ogniem i mieczem", Kr. 1976; „T." Henryka Sienkiewicza, historia, dzieło, recepcja, red. L. Ludorowski, W. 1978.

Podobne prace

Do góry