Ocena brak

TROJA

Autor /Kanut Dodano /19.04.2012

Gr. Troia a. Ilion (zob.), u Homera Tróas, gród w Troadzie, w płn.-zach. Azji Mniejszej, o który toczyła się wojna trojańska (zob. niżej), obecnie Hisarlik u ujścia rzeki Kuęiik Menderes (staroż. Skamander). Miasto odkryte dzięki wykopaliskom nm., Schliemanna (zob.) i Dórpfelda w 1871-94, oraz amer. 1932-38.

Dórpfeld rozróżnił 9 warstw osadniczych dających się określić chronologicznie: warstwa I (w III tysiącleciu pne.); warstwa II (ok. 2400-2200), uważana błędnie przez Schliemanna za Troję Homerową, będąca ważną siedzibą książęcą (znaleziony w niej skarb nazwał Schliemann „skarbem Priama"); po jej zburzeniu Troja nie była miejscem warownym (warstwa III—V); warstwa VI wskazuje na nowy rozkwit od ok. 1900 do 1300 pne. Miasto odbudowane po trzęsieniu ziemi, spustoszone ok. 1200 (warstwa VIIa), było prawdopodobnie Troją Homera, spaloną wg Eratostenesa w 1184 pne.

Troja warstwy IX zwana Ilionem (rzymskie Ilium) powstała w VII w. pne., wielokrotnie odbudowywana, rozbudowana przez Aleksandra Wielkiego jako wyraz jego kultu dla Homera, \ przez Oktawiana, jako praojczyzna mitycznego założyciela Rzymu, Eneasza. Istniała do IV w. ne. Cykl mitów trojańskich. Jego jądrem historycznym są zapewne walki Achajów o miasta małoazjatyckie w okresie mykeńskim, zwł. w Troadzie panującej nad cieśninami, jedynym dostępem do M. Czarnego, oraz zburzenie Troi.

Źródłem podań i całej późniejszej literatury i plastyki tego tematu był Homer: Iliada (zob.) i Odyseja (zob. Odyseusz), cykliczni poeci (epicy gr. VII w. pne., zob. niżej), liryka chóralna i tragedia gr. Protoplastą trojańskiej dynastii był Dardanos, syn Zeusa; jego wnuk, Tros, eponimiczny bohater Trojan, miał trzech synów: Ilosa, Asarakosa i Ganimeda.

Wnukiem Asarakosa był Anchizes, ojciec Eneasza. Laomedonowi, synowi Ilosa, wznieśli mury Troi Apollo i Posejdon, a Herakles uratował jego córkę, Hezjonę; jednak wiarołomny król odmawia wszystkim trzem umówionej zapłaty, za co miasto zostaje zburzone, a Laomedon ginie. Syn jego, król Priam, był ojcem setki dzieci, m.in. Hektora, Parysa i Kasandry. Koń trojański zob. Koń.

Wojna trojańska. Jej praprzyczyną była wg mitu skarga Matki Ziemi na nadmiar ciążącej jej ludności. Aby jej ulżyć, Zeus zamierza spowodować wojnę. Przybrawszy postać łabędzia, spłodził z Nemezis jajo, z którego wykluła się Helena; wg innej wersji spłodził z Ledą dwa jaja, a z jednego z nich zrodziła się Helena, najpiękniejsza z Greczynek, późniejsza żona Menelaosa, króla Sparty.

Gdy Eris, bogini niezgody, rzuciła na stół, między gości na weselu Peleusa i Tetydy, jabłko niezgody z napisem: „Najpiękniejszej!", a Parys jako sędzia w konkursie piękności wręczył je Afrodycie, bogini pomogła mu porwać Menelajowi piękną Helenę do Troi, co było powodem wojennej wyprawy Achajów pod dowództwem najmożniejszego z ich królów, Agamemnona, przeciw Troi, przedsięwziętej aby miasto zdobyć i Helenę odebrać.

O pierwszych dziewięciu latach oblężenia mit milczy. Iliada Homera opisuje 49 decydujących dni 10. roku wojny: spór Achillesa z Agamemnonem o brankę Bryzejdę, powrót Achillesa na pole walki po śmierci jego druha, Patrokla, z rąk Hektora; Hektor zostaje zabity przez Achillesa, który bezcześci zwłoki przeciwnika, ale wydaje je wreszcie jego ojcu, Priamowi.

Zaginiona Mała Iliada (Ilids mikra) Leschesa z Lesbos ciągnęła dalej opowieść aż do epizodu z koniem trojańskim: za radą Odyssa Epejos buduje wielkiego, wydrążonego konia drewnianego, w którego wnętrzu ukryło się trzydziestu najdzielniejszych Greków. Pozostali spalili swój obóz i odpłynęli, jakoby do domów. Mimo ostrzeżeń kapłana Laokoona wciągają Trojanie konia, jako łup wojenny, w mury miasta. Gdy cała Troja święci zwycięstwo, grecka flota powraca nocą na znak Sinona.

Z pomocą wojowników, którzy opuścili wnętrze konia, Grecy dostają się do miasta, urządzają straszliwą, krwawą łaźnię, zabijają Priama i wszystkich jego synów, a królową Hekabe i pozostałe Trojanki biorą w niewolę. Eneasz ucieka z garstką ludzi i synkiem Askaniuszem-Julusem, unosząc na plecach starego ojca, Anchizesa.

Zaginione również Zburzenie Ilionu (Iliou persis) Arktinosa z Miletu opowiada o budowie konia i zburzeniu Troi. Opowieści cypryjskie (kypria) mówią o wypadkach poprzedzających wojnę, a Etiopida (Aithiópis) Arktinosa z Miletu przedstawia dalszy ciąg wypadków Iliady.

Wszystkie te epopeje, oczywiście prócz Iliady, zaliczane są do cyklu trojańskiego poetów cyklicznych z VII w. pne. O koniu trojańskim i o zburzeniu miasta śpiewa też aojda Demodok w 8. pieśni Odysei Homera. Ze skarbnicy tej poezji epickiej czerpali już w starożytności plastycy (rzeźbiarze, malarze waz), lirycy, tragicy i komediopisarze.

Hekabe tragedia (424 pne.) Eurypidesa. Trojanki, gr. Troades, tragedia (415 pne.) Eurypidesa. Tragedia przypisywana Senece. Posthomerica, gr. Ta meth 'Hómeron 'Wypadki po Homerze', poemat w 14 księgach (zachowany) Kwintusa ze Smyrny (IV w.), kontynuujący treść Iliady. Zdobycie (a. Zburzenie) Troi, gr. Iliou alosis, epos (ok. 500) Greka Tryfiodora.

Dzieje zburzenia Troi, łac. De excidio Troiae historia, opowieść opublikowana w tł. łac. w V w., napisana po gr. prawdop. w I w. ne., rzekomo opowiedziana przez Daresa Frygijczyka, kapłana Hefajstosa w Troi, wspomnianego w Iliadzie, 5,11. Źródło licznych śrdw. i późniejszych dzieł, jak Troilus i Kressyda Szekspira, Odprawa posłów greckich Kochanowskiego, Achilleis Wyspiańskiego.

Diariusz wojny trojańskiej, łac. Ephemeris belli Troiani, rzekomo sporządzony przez Diktysa z Krety, towarzysza Idomeneusa, zaginiony; tł. (a. przeróbka) łac. niejakiego Lucjusza Septymiusa, wyd. w IV w., popularne, wywarło wpływ na lit. przedmiotu.

Powieść o Troi, fr. Roman de Troie, spisana ok. 1165 przez kleryka z Touraine, Benedykta de Sainte-More, zawierająca 30 000 ośmiozgłoskowców w rymowanych kupletach, dedykowana Eleonorze Akwitańskiej, oparta na (rzekomych) Daresie i Diktysie (zob. wyżej), opowiada legendarne dzieje Troi od wyprawy Argonautów do śmierci Odyseusza, czyniąc Hektora raczej niż Achillesa gł. bohaterem. Olbrzymią popularność zawdzięcza opisywaniu namiętności, analizie różnych rodzajów miłości i kunsztowi monologu lirycznego. Wielokrotnie przekładana i naśladowana; zob. też Troilus.

Dzieje zburzenia Troi, łac. Historia destructioriis Troiae,Gu ida del ie Colonne (1287, wyd. 1473), niezmiernie popularna przeróbka poprzedniej powieści, jeszcze słynniejsza od niej, tł. ńa niemal wszystkie jęz. europ.

Zbiór historii trojańskich zob. Caxton William. Wojny trojańskiej nie będzie, fr. La guerre de Troie n'aura pas lieu, dwuaktowa sztuka (Paryż 1935, wyst. pol. Gdańsk 1958) Jeana Giraudoux. Sceny z wojny trojańskiej freski Giulia Romana w Sali Trojańskiej Pałacu Król. w Mantui.

Trojanie opera (1856-59, wyst. Karlsruhe 1890, pośmiertnie) Hectora Berlioza, wg tekstu kompozytora; Zdobycie Troi(I i II akt), Trojanie w Kartaginie (III-V akt). Byliśmy Trojanami, było Ilium zob. Ilion. Nie ma już śladu po miejscu, gdzie była Troja, łac. nec locus ubi Troiafuit.

Pola, gdzie była Troja, łac. campos ubi Troia fuit, z Eneidy, 3, 11, Wergiliusża. Teraz są pola (uprawne) tam, gdzie (niegdyś) była Troja, łac. iam seges est ubi Troia fuit, z Heroides, 1, 53, Owidiusza.

Podobne prace

Do góry