Ocena brak

Techniki uzyskiwania półsurowca w paleolicie dolnym i środkowym - Technika lewaluaska

Autor /KolesHaHa Dodano /07.08.2013

Wyrazem wielkiego postępu w technice produkcji półsurowca odłupkowego. który dokonuje się jeszcze w młodszej części dolnego paleolitu, jest pojawienie się techniki lewaluaskiej (od stanowiska Levallois-dzielnicy Paryża). Nowym jakościowym elementem w tej technice jest złożony charakter wykonywanej pracy — wytwórca dla sporządzenia określonej formy odłupka musi wykonać najpierw wiele czynności pośrednich, które nie wiążą się bezpośrednio z zasadniczym celem podjętej pracy. Ten złożony charakter procesu przygotowania środków pracy jest wykładnikiem typowo ludzkich stosunków produkcji.

Cechą charakterystyczną techniki lewaluaskiej jest specjalne przygotowanie rdzenia przed oddzieleniem półsurowca. Przygotowanie to, mające na celu uzyskanie pożądanego, regularnego kształtu odłupka, dotyczy przede wszystkim odłupni i tyłu rdzenia, choć może dotyczyć też jego podstawy (pięty). Rdzeń lewaluaski (franc. nucleus Levallois) jest więc rdzeniem z odłupnią przygotowaną dośrodkowymi lub odbocznymi odbiciami szeregu odłupków, mającym też często (lecz niekoniecznie) wyodrębnioną piętę, przygotowaną kilkoma odbiciami drobnych odłupków.

Z rdzeni lewaluaskich poza odpadkami z zaprawy pochodzi specyficzny typ półsurowca odłupkowego, nazywany odłupkami lewaluaskimi (franc. ćclat Levallois). Odłupki lewaluaskie mogą być, najogólniej rzecz biorąc, trojakiego rodzaju:

1.    Odłupki owalne, czyli zwykłe odłupki lewaluaskie.

2.    Odłupki o bokach równoległych, czyli wióry lewaluaskie.

3.    Odłupki trójkątne, czyli ostrza lewaluaskie.

Dwa ostatnie typy odłupków lewaluaskich pochodzą od specyficznych rdzeni lewaluaskich, które omówimy dalej. Natomiast odłupki lewaluaskie zwykłe pochodzą od normalnych, mało wyzyskanych rdzeni lewaluaskich. Rdzenie lewaluaskie porzucano często po oddzieleniu jednego tylko odłupka. Ze względu na stadium wykorzystywania rdzenia można wyróżnić trzy odmiany odłupków:

a) odłupki lewaluaskie I serii-tj. takie, które odbijano z centralnej części odłupni przygotowanej dośrodkowymi odbiciami zaprawiaków. Odłupki te noszą na stronie górnej fragmenty wierzchołkowych części negatywów odłupków zaprawiakowych. Jest to najbardziej klasyczny typ odłupka łewaluaskiego, którego cechą dystynktywną są zawsze ślady zaprawy;

b)    odłupki lewaluaskie II serii — tj. takie, które odbijano w drugiej kolejności z odłupni rdzenia łewaluaskiego. po oddzieleniu odłupka I serii. Odłupki takie mają na stronie górnej negatyw odłupka I serii (lub jego część) oraz fragmenty negatywów odłupków zaprawiakowych, bez partii wierzchołkowych;

c)    odłupki lewaluaskie III serii-tj. takie, które nie mają na stronie górnej śladów zaprawy, a jedynie fragmenty powierzchni negatywowych poprzednich odłupków lewaluaskich. Cechą charakterystyczną takich odłupków jest ich wiórowata forma i przygotowana podstawa. Część ich można zaliczyć już do kategorii wiórów lewaluaskich.

Wióry lewaluaskie uzyskiwano w zasadzie od specjalnego typu rdzeni, zwanych rdzeniami lewaluaskimi do wiórów (franc. nucleus levalloisien a lames). Zasada tych rdzeni była taka jak zwykłych rdzeni lewaluaskich, z tym jednak, że zaprawa odłupni była dokonywana z obu boków, prostopadle do właściwej orientacji rdzenia, przy czym kierunki odbić zaprawiaków były wzajemnie równoległe, a nie zbieżne, jak w wypadku rdzeni do odłupków. Rdzenie lewaluaskie wiórowe były wyzyskiwane jako rdzenie jedno-lub dwupiętowe. W tym ostatnim wypadku rdzenie te przypominają dwupięto-we wspólnoodłupniowe rdzenie górnopaieolityczne.

Trzecim szczególnym typem odłupków lewaluaskich są ostrza lewaluaskie (franc. pointę levalloisienne). Uzyskiwano je od rdzeni z trójkątną łub prostokątną odłupnią, na której najczęściej oddzielano już poprzednio dwa odłupki (także LevaIlois), znoszące negatywy odłupków zaprawiakowych. Do odbijania ostrzy lewaluaskich przystępowano w ten sposób, iż uderzano w miejscu, gdzie grań międzynegatywowa przebiegająca przez środek odłupni dotyka krawędzi pięty rdzenia.

Uzyskiwano skutkiem takiego uderzania trójkątny odłupek, który miał na stronie górnej grań międzynegatywową dzielącą go na dwie połowy, przebiegającą od wierzchołka do podstawy. Odłupek taki nazywamy ostrzem lewaluaskim I serii (franc. pointę levalloisienne du premier ordre). Następny odłupek oddzielony od tego samego rdzenia miał na stronie górnej cały negatyw ostrza I serii, co nadawało mu trapezowaty przekrój. Odłupek ten nazywamy ostrzem lewaluaskim II serii.

Ostrza lewaluaskie miały przeważnie przygotowane pięty, przy czym ostrza I serii miały pięty trójkątne lub wydłużone rombowate, natomiast ostrza II serii pięty wygięte o kształcie przypominającym stylizowany rysunek ptaka w locie.

Charakterystyczną cechą wszystkich ostrzy lewaluaskich, wyróżniającą je od innych odłupków trójkątnych, jest zgodność kierunku odbicia odłupka z osią trójkąta, jaki tworzy zarys jego krawędzi bocznych.

Technika lewaluaska pojawia się bardzo wcześnie —znamy ją bowiem już w środkowych przemysłach aszelskich (facjes Cagny-la Garenne), gdzie pojawia się razem z narzędziami pięściak owym i. Rozpowszechnienie techniki lewaluaskiej nastąpi jednak dopiero w przemysłach mustierskich, gdzie będzie ona charakteryzować tylko niektóre przemysły i grupy regionalne, szczególnie w okolicach obfitujących w duże konkrecje surowca.

Zasięg techniki lewaluaskiej obejmuje przede wszystkim tereny Europy, Azji Zachodniej i całej Afryki. Na terenie Afryki Południowej mamy do czynienia ze specyficzną odmianą techniki lewaluaskiej, która przetrwała tam prawie do końca paleolitu. Odmiana południowoafrykańska techniki lewaluaskiej, zwana techniką Victoria-West, charakteryzuje się krótkim rdzeniem kształtu podko-wiastego o szerokiej odłupni z zaprawą obejmującą połowę obwodu rdzenia. Od rdzeni tych uzyskiwano krótkie i szerokie odłupki ze śladami zaprawy w partii wierzchołkowej.

Czasem wyróżnia się w obrębie tej techniki dwie fazy rozwojowe, określając je również mianem techniki proto-lewaluaskiej I i II. Również na bazie techniki lewaluaskiej powstała dość specyficzna technika Tabelbala-Tachenghit, służąca do otrzymywania specjalnego typu rozłupców. Oddzielane są one, już jako gotowe narzędzia, od rdzeni szerokich, płaskich, z dośrodkowo uformowaną odłupnią, ograniczoną na dwóch trzecich obwodu drobnymi odbiciami, zaś na pozostałej partii obwodu paroma dużymi, głębokimi negatywami.

Te drobne i duże negatywy są widoczne na krawędziach oddzielanych odłupków—rozłupców, stanowiąc swoisty „retusz”. Podczas gdy technika Victoria-West jest rozpowszechniona w starszej epoce kamienia na terenie Afryki Południowej, głównie w kulturze Stellenbosch, to technika Tabelbala-Tachenghit występuje w paleolitycznych kulturach na terenie zachodniej Sahary.

Przy omawianiu technik rdzeniowych środkowopaleolitycznych należy wspomnieć o technikach pochodnych techniki lewaluaskiej, które rozwinęły się zwłaszcza na terenie Afryki Północnej i chronologicznie sięgają kultur holoceń-skich. Wymienić tu można tzw. technikę halfańską, od stanowiska Wadi Halfa w północnym Sudanie, której efektem było oddzielanie odłupków typu halfańskie-go z reguły użytkowanych bez dalszej zaprawy w postaci retuszu. Rdzenie halfańskie w pierwotnych stadiach eksploatacji służyły do otrzymywania niewielkich wiórków, a następnie po dośrodkowej obróbce odłupni, podobnej do zaprawy lewaluaskiej, oddzielano z nich odłupki . Technika ta jest charakterystyczna zwłaszcza dla północno-wschodniej Afryki (Egipt, Sudan) występując w kulturze o tej samej nazwie.

Znacznie młodsza jest inna odmiana techniki lewaluaskiej, charakterystyczna głównie dla Egiptu, polegająca na uformowaniu rdzenia o wydłużonej, asymetrycznej odłupni, zwężającej się mocno w partii przeciwległej do pięty . Od takich rdzeni, z odłupnią formowaną odbocznie i częściowo dośrodkowo, oddzielano wydłużone, mniej lub bardziej wygięte w kierunku jednego z boków odłupki, które po zaretuszowaniu służyły jako narzędzia sierpowate. 

Do technik zmierzających do uzyskiwania odłupków o predeterminowanym kształcie (okrągłych) należy też wspomniana już wcześniej technika Kombewa, znana z Afryki. Polega ona na oddzielaniu takich odłupków od strony dolnej (wypukłej) wcześniej odbitych odłupków.

Do góry