Ocena brak

SZOPKA, nazwy wcześniejsze: jasełka, żłobek

Autor /maciana Dodano /31.03.2012

SZOPKA, nazwy wcześniejsze: jasełka, żłobek, w znaczeniu pierwotnym lalkowe misterium na Boże Narodzenie; przedstawienie zdarzeń związanych z ewangeliczną i lud. tradycją święta, odgrywane w okresie Bożego Narodzenia i Nowego Roku. Zalążkiem sz. było kośc. widowisko nieruchome, od XIII w. rozpowszechnione w Europie przez franciszkanów, w którym odpowiednio ustawione figurki Marii, Józefa, pasterzy, trzech króli tworzyły scenę adoracji żłobka z nowo narodzonym Dzieciątkiem. Świadectwem tego zwyczaju w Polsce XVI w. są teksty kolęd, często utrzymywanych w tonie kołysanek. Nazwę jasełek stosowano też do misteriów odgrywanych przez żywych aktorów. O animowanych figurkach wspomina już Kallimach w Życiu Grzegorza z Sanoka (schyłek XV w.), później J. Kochanowski (Fraszki I 3), w XVII w. m. in. Z. Morsztyn, w XVIII w. J. Kitowicz. Obok inscenizacji kośc. i szkolnych rozwijał się zwyczaj „chodzenia z sz.", poświadczony m. in. w wierszu Jana z Kijan Kolęda pannom (1614). Sz. - teatrzyk marionetkowy, konstruowana była wg tych samych zasad co scena misteryjna (symultaniczność). Przedstawienia, pokrewne wykonywanym przez aktorów-kolędników Herodom, Pastuszkom, Maryjkom i Gwieździe Trzechkrólewskiej, miały charakter uliczny, popularny, z czasem ludowy (wiele tekstów sz. zanotowano w czasopismach folkloryst. XIX w.). Pokrewny polskiej sz. był ukr. „wertep" i białorus. „betlejka".

Tekst sz., początkowo oparty na dialogach misteryjnych, stopniowo rozbudowujący partie intermedialne, sytuacje farsowe, wprowadzający - obok postaci typowych, jak Śmierć, Diabeł, Baba, Dziad z torbą, Żołnierz - również postacie przypadkowe, pieśni regionalne, aktualne kuplety — uległ deformacji, a zarazem zeświecczeniu, tak że 1738 zakazano tego typu widowisk w kościołach.

W XVIII w. pojawiły się w sz. akcenty polit., patriot., satyryczne. Słynnym lalkarzem okresu powstania kościuszkowskiego był tzw. Barani Kożuszek. Nutę tę podjęli poeci XIX w. sięgający do tradycji lud.: T. Lenartowicz, W. L. Anczyc, S. Pruszakowa, M. Konopnicka, później L. Rydel (—> Betleem polskie). Próbę rekonstrukcji sz. staropolskiej podjął L. Schiller (1919, wyst. pt. Pastorałka). Wpływ sz. uwidocznił się w konstrukcji dramatów Wyspiańskiego, zwł. w —> Weselu. Satyryczna sz. —> Zielonego Balonika ukształtowała się w oparciu o dwa schematy: 1) misteryjny, 2) procesji moralitetowej, bez tematycznego związku z Bożym Narodzeniem. Raczej ten drugi schemat wykorzystywała późniejsza satyr.-polit. sz. M „Cyrulika Warsz." i sz. współczesna.

SFP (H. Kapeluś); I. MATUSZEWSKI Bohaterowie jasełek, w: Swoi i obcy, W. 1898; A. FISCHER Lud polski, Lw. 1926 (§ 40 Widowiska dramatyczne)-, J. DORR-DURSKI Jak powstała polska sz. betlejemska, w: Literatura, komparatystyka, folklor (zbiór.), W. 1968; R. WIERZBOWSKI Kształtowanie się poglądów na dzieje sz., Prace Polonist. 21 (1965); tenże Z zagadnień polskiej sz. kolędowej i satyrycznej, Zesz. Nauk. UŁ. S.I. Filologia Polska 41 (1965); H. JURKOWSKI Dzieje teatru lalek, W. 1970; R. WIERZBOWSKI Sz., ,,Zag. Rodz. Lit.'' 1971 z. 2; tenże Sz. satyryczna - polski gatunek teatralno-literacki, w: Z polskich studiów slawistycznych, S. IV, W. 1972; E. MIODOŃSKA-BROOKES ,,Sami swoi, polska szopa", Z zagadnień tradycji polskiej sz. przełomu XIX i XX wieku, „Ruch Lit.'' 1976 z. 6; H. JURKOWSKI Z badań nad genezą sz., ,,Lit. Lud." 1978 nr 2.

Podobne prace

Do góry