Ocena brak

SZCZECIN a literatura polska

Autor /macio Dodano /31.03.2012

SZCZECIN, miasto woj., nad Odrą, największe miasto Pomorza Zach., należy też do najstarszych osad słow. nad Bałtykiem. Pierwszy zapis nazwy miasta w Dagome iudex (ok. 990); w X-XI w. rozwinęło się ono w ważny ośrodek rzemieślniczo--handlowy, od końca XIII w. należało do Hanzy. Do XVII w. pod panowaniem książąt dynastii piastowskiej (Warcisław I wprowadził chrześcijaństwo w XII w., Barnim X założył w Sz. pedagogium, słynną szkołę humanist., 1547-1666), od 1557 do 1700 działała tu druk. oficyna Rhetów, w XVII w. gł. na usługach Gd. Gimn. Akad.; tłoczyła wiele druków pol. i Polski dotyczących; m. in. kancjonały, podręczniki języka pol., 1656-57 pismo „Polnische Nouvellen". Miasto, podlegając silnym wpływom niem., jednocześnie utrzymywało żywą łączność, zwł. handlową, z Polską; 1637-1713 było w rękach Szwedów (okres upadku kult.), przyznane Prusom 1720, do 1945 należało do Niemiec.

Życie kult. nielicznej Polonii szczec. przed II wojną świat, skupiało się, dzięki opiece pol. konsulatu, wokół Domu Polskiego. Przerwane przez wojnę tradycje kult. szczec. Polonii odżyły natychmiast po ustaniu działań wojennych (wyzwolenie miasta przez wojska radz. 26IV 1945, przejęcie administracji przez władze pol. 5 VII 1945); już 9 VII ukazał się pierwszy pol. dziennikWiadomości Szczecińskie" (jeszcze wcześniej, 10 V, czasopismo Spółdzielni Wyd. „Czytelnik" - „Głos Nadodrzański"), w lipcu też powstała Spółdzielnia Wydawn. „Polskie Pismo i Książka", zał. przez zwartą grupę byłych więźniów obozu koncentracyjnego w Mauthausen-Gusen pod przywództwem L. Królaka; staraniem wydawnictwa ukazały się pierwsze pozycje hist. i geogr. o Pomorzu Zach., a także beletrystyka oraz czasopisma: t. 1 Rocznika Pomorza Zach., nast. (od 5 IX) tyg. „Pionier Szczeciński" pod red. Cz. Piskorskiego i S. Telegi (od 15 VI 1946 pt. „Szczecin", od września 1947 do stycznia 1949 pt. „Tygodnik Wybrzeża"). W sierpniu 1945 przy Komitecie Miejskim PPR powstało Amatorskie Koło Dram., nazwane z czasem Teatrem Małym; we wrześniu 1945 zaczęło się rozwijać pol. szkolnictwo i odbył się Wszechpol. Zjazd Nauk. Onomastyków w celu ustalenia nazw miejscowości Ziem Odzyskanych; 6 X ukazał się nr 1 „Kuriera Szczecińskiego". Drugi dziennik, „Szczeciński Głos Ludu", powstał 1947; do 1949 był on mutacją warsz. „Głosu Ludu", w kwietniu 1949 stał się pismem samodzielnym i organem KW PZPR, zmieniając tytuł na „Głos Szczeciński". Dziennik miał liczne dodatki, w tym „Życie Kult." (1949-56) i „Siódmy Głos Tygodnia" (1957-71, przekształcony później w samodzielne pismo pt. „Jantar", pośw., sprawom młodzieży Pomorza), od 1975 dod. „Spojrzenia. Przegląd Społeczno-Kulturalny". W listopadzie 1945 powstał oddział SDP, w grudniu 1945 Tow. Krzewienia Kultury Pol. na Pomorzu Zach., mające na celu zabezpieczenie zabytków kult. i organizację Muzeum Pomorza Zach.; rozpoczęła działalność Szczec. Rozgłośnia Pol. Radia. W pełnym twórczego zapału klimacie zrodziło się też życie lit. miasta. W grudniu 1945 odbyły się pierwsze imprezy p.n. Czwartki Lit., które w nast. roku przekształciły się w Klub Lit.-Artyst., a 1948, z inicjatywy mieszkającego tu krótko K.I. Gałczyńskiego, w Klub 13 Muz. Pierwszym prezesem Klubu był J. Andrzejewski, który spędził w Sz. lata 1948-52. Inicjatorem ruchu umysłowego w mieście był ceniony reportażysta, F. Gil, obok niego od wczesnych lat powojennych działali w Sz. J. Papuga i wspomniany już S. Telega, przejściowo zaś E. Osmańczyk, B. Miazgowski, T. Karpowicz, W, Wirpsza; zasłużonym dla kultury wojewodą szczec. był L. Borkowicz, a prezydentem miasta - P. Zaremba. W czerwcu 1946 inaugurował działalność teatr szczec., później nazwany Polskim, a nast. wraz z oddanym do użytku 1950 Teatrem Współcz. objęty nazwą Państw. Teatry Dram.; 1953 powstał Teatr Lalki i Aktora „Pleciuga". Wstyczniu 1949 na IV Walnym Zjeździe ZLP w Sz. powołano szczec. oddział ZLP, ukonstytuowany 15 XI 1950; przew. był do 1952 J. Andrzejewski. W l. pięćdziesiątych związali się z miastem pisarze: N. Rydzewska, W. Andrzejewski, I. G. Kamiński, J. Kulmowa, R. Liskowacki, J. Pachlowski, Cz. Schabowski; później przybyli: E. Kuźma, M. Misiorny i W. Rogowski. W 1956 powstało w Sz. pierwsze pismo lit. „Ziemia i Morze" (adresowane także do odbiorców Koszalina i Gdańska); na jego łamach (23 VI1956) ogłosiła swój manifest grupa poetów „Metafora". W skład „Metafory" wchodzili E. Balcerzan, J. Bursewicz, A. Dzierżoniowski, R. Grabowski, J. Krzymiński. Wyrazem aktywności środowiska po 1956 były m. in. almanachy Sz. literacki (1958), Almanach młodych (1960), Poeci pomorscy (t. 1-2 1962-64); w tych latach debiutowali w poezji H. Raszka, A. Momot i S. Wit-Wiliński - obaj później też prozaicy, w prozie Cz. Czerniawski. W 1958 powstał Teatr Propozycji, wraz z kabaretem, 1964 teatr „Krypta" na Zamku Książąt Pomorskich, Tow. Miłośników Teatru, od 1966 organizuje się Ogólnopol. Przegląd Zawodowych Teatrów Małych Form.

W grudniu 1956 powstało Szczec. TN, podejmujące na szeroką skalę badania nad regionem Pomorza Zach.; w maju 1961 Instytut Zachodnio-Pomorski; organem Instytutu jest dwumies. „Przegląd Zachodnio-Pomorski" (pierwszy tyt. „Szczecin"). Wlutym 1964 zostało powołane Szczec. Towarzystwo Kultury, działające w ramach FJN; jego podstawowe zadania koncentrują się na inspirowaniu i koordynacji prac społ.-kult. stowarzyszeń regionu, inspirowaniu środowisk twórczych do podejmowania problematyki regionalnej, popieraniu działalności nauk. oraz popularyzatorskiej na rzecz regionu, organizacji imprez upowszechniających twórczość artyst.-lit. oraz działalności wydawniczej. W 1964-69 odbywał się w Sz. Ogólnopol. Festiwal Poezji im. K.I. Gałczyńskiego, połączony z sesjami kryt.lit. i nagrodą Tow. za krytykę poet. (do laureatów należeli m. in. J. Sławiński, J. Błoński, J. Kwiatkowski). W 1965-67 nakładem ZLP i Szczec. Tow. Kultury ukazywał się Rocznik Kultury i Sztuki na Pomorzu Zach., 1969 zastąpiony przez kwartalnik kult. „Wineta" (red. nacz. I.G. Kamiński), poświęcający wiele miejsca literaturze regionu; na łamach pisma opublikowano m. in. pełny zestaw materiałów ze zjazdów pisarzy Ziem Zach. i Pn., które odbyły się w Sz. 1961 i 1967. Początkowo pismem Szczec. Tow. Kultury był wydawany przez RSW „Prasa" 1971-74 miesięcznik społ.-kult. —» „Spojrzenia".

W 1968 powołano w Sz. Wyższą Szkołę Nauczycielską jako filię UAM, którą 1973 przekształcono w Wyższą Szkołę Pedagogiczną, pierwszą - wśród 5 szczecińskich szkół akademickich - uczelnię humanistyczną. Zakładem filologii polskiej kieruje E. Kuźma.

Środowisko literackie Sz. związane jest silnie z tradycją, współczesnością i przyszłością pol. Pomorza Zach.; twórczość tzw. marynistyczną uprawiają m. in. W. Andrzejewski, J. Pachlowski (zob. almanach Maryniści szczecińscy 1976, pod red. I.G. Kamińskiego); najwybitniejsze osiągnięcia lit. wyróżniono nagrodą m. Sz.; jej laureatami byli m. in. T. Karpowicz (1948), J. Papuga (1949), F. Gil (1956), N. Rydzewska (1957), I.G. Kamiński (1958), R. Liskowacki (1960), Cz. Czerniawski (1968), W. Rogowski (1969), Cz. Schabowski (1970), M. Kowalski (1977), J. Pachlowski (1980). Młodsze pokolenie wystąpiło 1965 w „Szczecińskim Arkuszu Poet." (dod. do „Głosu Młodzieży", 10 nrów do 1970), w prozie wyróżniły się debiuty B. Słomki (1967), Z. Krupy (1972), ukazał się zbiór, almanach prozy młodych Witraże niepokoju (1972), W mocy rąk (1975), wydawnictwo „Węzły" (nr 1 pt. „Wiraże"), tzw. periodyk czytany „Tu i Teraz", będący organem klubu lit. Akad. Med. „Pod Wieżą" (S. Zajączek, G. Szwengier, H. Lizińczyk); Szczeciński almanach poetycki (1974) prezentuje, poza wymienionymi, poezje A.B. Chodorowskiej, Z. Kosiorow-skiego, B. i L. Zdanowiczów i in., w prozie uznanie zdobyli poza wymienionymi wyżej Z. Brzozowski, R. Dżaman, J. Sawaszkiewicz, B. Wuttke.

J. ANDRZEJEWSKI O życiu literackim Sz. w latach 1945-47, „Odra" 1947 nr 25/26; S. TELEGA Życie kulturalne Sz., „twórczość" 1949 nr 9; Sz. literacki. Almanach, red. I.G. Kamiński, Szczec. 1958; F. FORNALCZYK Znaki czasu, Poz. 1961; Poeci pomorscy. Almanach, red. M. Kowalewska, wstęp J. Kwiatkowski, t.1-2 Gd. 1962-64; Dzieje Sz., red. G. Labuda, t. 2; Wiek X- 1805, W. 1965; Bibliografia Pomorza Zachodniego, red. S. Badoń, t. 3-7 (za 1. 1957-66), Szczec. 1965-70; E. KUŹMA Pisarze Pomorza Zachodniego, Gd. 1967; Pomorze Szczecińskie 1945-1965, red. E. Dobrzycki, H. Lesiński, Z. Łaski, Poz.-Szczec. 1967; Nazywanie ziemi. Ziemia szczecińska w poezji, oprac. E. Kuźma, Poznań 1970; Z nadodrzańskiej ziemi. Wspomnienia szczecinian, oprac, i wstęp T. Białecki, posłowie P. Zaremba, Poz. 1974; P. ZAREMBA Wspomnienia prezydenta Sz.: 1945-1950, wyd. 2 Poz. 1980 (wyd. 1 1977); Antologia wierszy o ziemi szczecińskiej, oprać. H. Niedbał, H. Żak, Szczec. 1978; Sz. Literacki, oprac. H. Lizińczyk, Szczec. 1975.

Podobne prace

Do góry