Ocena brak

SZANIAWSKI JERZY

Autor /macio Dodano /31.03.2012

SZANIAWSKI JERZY, ur. 10 II 1886 w Zegrzynku pod Pułtuskiem, zm. 16 III 1970 w Warszawie, dramatopisarz, prozaik, nowelista. Pochodził z rodziny inteligenckiej o tradycjach patriot. i społecznikowskich (matka z domu Wysłouchówna), żywych zainteresowaniach teatrem i literaturą; w Zegrzynku bywali: M. Konopnicka, Deotyma, B. i M. Wysłouchowie. Był słuchaczem szwajc. Instytutu Rolniczego. Po powrocie do kraju rozpoczął pracę lit. (1912). Od warsz. premiery Papierowego kochanka (1920) jako dramatopisarz współpracował z Osterwą i zespołem Reduty. W 1930 otrzymał państw, nagrodę lit. za sztukę Adwokat i róże, w 3 lata później - nominację na członka PAL. Od 1935 pisał słuchowiska radiowe. W okresie okupacji, wysiedlony z Zegrzynka, mieszkał w Warszawie. W 1944 przez kilka miesięcy więziony na Pawiaku, po powstaniu warsz. i przejściowym pobycie w pruszkowskim obozie, przebywał w Krakowie (do 1949). Po prapremierze Dwóch teatrów 1946 otrzymał nagrodę lit. m. Krakowa. W 1949-54, kiedy nie wystawiano dramatów Sz., przygotowywał zbiór opowiadań o Profesorze Tutce i eseje o teatrze. W 1959 otrzymał nagrodę województwa warsz., 1962 - nagrodę im. W. Pietrzaka.

Debiutował jako nowelista („Kurier Warsz." 1912), pod pseud. Jotes, Żak, pisywał humoreski m. in. do „Sowizdrzała". Podstawową dziedziną jego twórczości było dramatopisarstwo; ukazał tu różne warianty problemu wieloznaczności ocen przedstawionych wydarzeń i działań ludzkich, konstrukcją swoich bohaterów zbliżał się do Pirandella. Zagadnienia socjol. i etyczne ograniczył do uproszczeń i stereotypów (np. etyczny aspekt zdobyczy cywilizacji), zajął się natomiast stera ludzkich pragnień i ideałów decydujących o uroku świata i sensie przemijania, wnioski sugerował w podtekstach i niedopowiedzeniach. W komediach: Murzyn (warsz. prapremiera 1917), Papierowy kochanek (wyst. 1920), Lekkoduch (wyst. 1923), Ptak (wyst. 1923) konfrontował rzeczywistość z fantazją, ukazując rolę poet. symbolu wśród zjawisk codzienności. Interesowała go złożoność natury ludzkich uczuć, a nie analiza psychiki, czemu dał wyraz m. in. w dramatach: Ewa (wyst. 1921), Adwokat i róże (wyst. 1929), Dziewczyna z lasu (wyst. 1939); w —> Żeglarzu (wyst. 1925) przedstawił mechanizm funkcjonowania mitu w społeczeństwie, w Moście (wyst. 1933) podniósł kwestię osądu jednostkowego czynu, wobec którego stają się względne pojęcia dobra i zła, winy i odpowiedzialności, w Fortepianie (wyst. 1932) rozważał przyszłość wielkiej sztuki w nowym porządku społecznym. Istotną treść przekazywał za pomocą metafory i nastroju opierając się na grze odcieni znaczeniowych słów, w tok akcji realist. wprowadzał liryzm, ironiczny dystans do przedstawianych bohaterów, ujawniał zabawę lit. konwencjami, zwł. stylistyką baśni i przypowieści. Swoją koncepcję dramaturgii przeniósł do słuchowiska radiowego i jako jeden z pierwszych opracował jego typowe elementy, realizujące wizję teatru wyobraźni. Słuchowiska: Zegarek (1935), W lesie (1937, później włączone do Dwóch teatrów), Slużbista (1937) należą dziś do klasyki tego gatunku; teksty słuchowiska Srebrne lichtarze (1938) oraz komedii Krysia (1935) zaginęły. W pierwszym powojennym dramacie —> Dwa teatry (wyst. 1946) Sz. podsumował swe dotychczasowe przemyślenia dramatopisarskie. Następne sztuki: Kowal, pieniądze i gwiazdy (wyst. 1948), Chłopiec latający (powst. 1949, wyst. 1958) oraz jednoaktówki Łuczniczka („Dialog" 1959 nr 12) i Dziewięć lat (,,Dialąg" 1960 nr 6) nawiązują do wcześniejszych koncepcji. Do utworów prozatorskich Sz., poza debiutanckimi, należy mikropowieść Miłość i rzeczy poważne (1924) i opowiadania z tomu Łgarze pod Złotą Kotwicą (1928, wznów. 1960). Największym osiągnięciem prozy Sz. są opowiadania o profesorze Tutce (Profesor Tutka i inne opowiadania 1954, Profesor Tutka. Nowe opowiadania 1962, adaptacja telewizyjna, serial Klub Profesora Tutki 1967-69). Tutka, opowiadając pozornie błahe wypadki, posługuje się konwencją powiastki filoz., by sprowokować czytelnika do rewizji utartych pojęć. Obok dramatu i prozy Sz. tuż po wojnie, jako czł. komitetu red. „Listów z Teatru", ogłaszał eseje o ludziach sceny, większość z nich zebrał w książce W pobliżu teatru (1956). Świadectwem szczególnego związku pisarza z tradycją Reduty była, przygotowana wspólnie z J. Hennelową, monografia Juliusz Osterwa (1956). Dramaty Sz., niejednokrotnie adaptowane na sztuki telewizyjne, tłum. były w 20-leciu i po wojnie na języki obce, m. in. na niem., szwedz., ang., czes., słowac., wł., łotewski.

Dramaty zebrane, t. 1-3, W. 1958.

L. EUSTACHIEWICZ Twórczość dramatyczna J.Sz., „Ruch Lit." 1960 nr 1-2; K. STARCZEWSKA Technika dramatopisarska J.Sz., w. Z problemów literatury XX wieku (zbiór.), t. 2, W. 1965; W. NATAN-SON Świat J.Sz., Ł. 1971; K. NASTULANKA J.Sz., W. 1973; J. JAKUBOWSKA J.Sz., W. 1980.

Podobne prace

Do góry