Ocena brak

Syntezy stylistyczne po I wojnie światowej - Muzyka w Europie: Kompozytorzy francuscy

Autor /Halszka Dodano /04.04.2013

Twórczość Debussy'ego i Ravela znacznie wzmocniła pozycję Francji w międzynarodowym świecie muzyki. Ich twórczość, bardzo samodzielna stylistycznie, przyćmiła nieco dokonania innych kompozytorów francuskich. Jednym z nich jest — wspominany już wcześniej przy okazji impresjonizmu — Albert Roussel (1869-1937). Impresjonizm zaintere­sował go jednak jedynie w chwili największej popularności tego kierunku. Po I wojnie światowej estetykę twórczą Roussela zdominowały idee neoklasycyzmu. Świadczą o tym liczne utwory, m.in. /// Symfonia, IV Symfonia, Koncert na malą orkiestrę, Sinfonietta na orkiestrę smycz­kową, a także utwory nawiązujące do baroku: Suita F na orkiestrę i Mała suita na orkiestrę.

Zadanie odnowy muzyki francuskiej postawili sobie kompozytorzy, którzy na początku dwudziestolecia międzywojennego zawiązali tzw. Grupę Sześciu (Nazwy „Grupa Sześciu" użyi po raz pierwszy krytyk muzyczny Henri Collet.). Ideologiem grupy był znany pisarz awangardowy, grafik i teoretyk — Jean Cocteau, a w gronie kompozytorów znaleźli się: Arthur Honegger, Darius Milhaud, Francis Poulenc, Georges Auric, Germaine Tailleferre, Louis Durey. Młodzi twórcy pragnęli być rozumiani przez każdego odbiorcę i adresowali swoje utwory do szerokiego grona słuchaczy. Potrzeba zbliżenia się do szerokich mas była jawnym prze­ciwieństwem elitaryzmu sztuki. „Nowa" muzyka miała stawić czoła nastrojom pesymistycznym, zrodzonym przez wojnę. Ideałem więc stało się odejście od patosu i komplikacji dźwiękowej. W to miejsce młodzi twórcy zamierzali wprowadzić muzykę prostą, pogodną, pełną humoru, graniczącą niemal z lekką rozrywką. Program Grupy Sześciu można więc uznać za odpowiednik Nowej Rzeczowości w Niemczech. Powstanie i program Grupy muzycy traktowali jako rodzaj klubu artystycznego: motywy ideologiczne miały dla nich mniejsze znaczenie. W poszukiwaniu własnych form wypowiedzi Grupa Sześciu zachowała względem muzyki Debussy'ego i Ravela należny jej szacunek, traktując ją jako przejaw narodowego oblicza muzyki francuskiej w początkach XX wieku. Kom­pozytorzy Grupy Sześciu brali udział w organizowanych przez Jeana Cocteau spotkaniach z przedstawicielami innych dziedzin sztuki, sprzy­jających konfrontacji różnych postaw twórczych i dojrzewaniu intelektu-alno-artystycznemu młodych muzyków.

Erik Satie (1866-1925) uważany jest za prekursora programu odnowy muzyki francuskiej. Nie należał on co prawda do Grupy Sześciu, ale jej patronował i pozostawał bliski jej ideałom. W swojej muzyce Satie łączył humor, satyrę, ironię, groteskę, parodię, a nawet absurd. W tym miejscu wystarczy przytoczyć dwa tytuły utworów: Sonatina biurokra­tyczna, Trzy utwory w kształcie gruszki, aby przekonać się o niekonwen­cjonalnych pomysłach i ekscentryczności tego kompozytora.

Powstanie Grupy Sześciu było rodzajem impulsu do rozwoju francus­kiej muzyki. W krótkim czasie działalność każdego z sześciu wspomnia­nych kompozytorów — o odmiennych osobowościach twórczych — zaczęła rozwijać się własnymi drogami. Trwałą pozycję w muzyce naszego stu­lecia osiągnęła twórczość zwłaszcza trzech kompozytorów: Honegerra, Milhauda i Poulenca.

Z pierwotnymi ideałami Grupy Sześciu najsilniej związany był Francis Poulenc (1899-1963). Jego muzyka wykazuje wpływy różnych kompo­zytorów, zarówno XX-wiecznych, jak i wcześniejszych. Ważną dziedzinę twórczości Poulenca stanowiły utwory kameralne i koncertowe, przy czym kompozytor preferował kameralny skład orkiestry. Popularność zdobyły: Suita na orkiestrę kameralną, Koncert na organy, smyczki i kotły, Koncert na 2 fortepiany i orkiestrę, Aubade — koncert choreo­graficzny na fortepian i 18 instrumentów, Concert champetre (Koncert wiejski) na klawesyn i orkiestrę. Późne utwory Poulenca to w większości dzieła o charakterze religijnym, m.in. Dialoqu.es des Carmelites (Dialogi Karmelitanek), Msza, Stabat Mater, Siedem responsoriów z Ciemnych Jutrzni. Towarzyszy im ton skupionej religijności, a w zakresie opraco­wania muzycznego — powrót stylu a cappella.

Darius Milhaud (1892-1974) podjął w swej twórczości rozmaite ga­tunki muzyczne, z dostrzegalną jednak preferencją form klasycznych: sonaty, symfonii, koncertu i kwartetu smyczkowego. W celu wzbogacenia środków rytmicznych i instrumentacyjnych Milhaud wprowadzał orygi­nalne zestawy instrumentów, ze szczególnym uwzględnieniem perkusji. Wśród symfonii spotykamy dzieła na dużą orkiestrę i małą orkiestrę, obok tradycyjnych koncertów pojedynczych na różne instrumenty (for­tepian, skrzypce, altówkę, obój, klarnet, harfę, klawesyn) — utwory z udziałem kilku instrumentów solowych: Koncert kameralny na forte­pian i kwintet instrumentów dętych i smyczkowych, Concerto marimba na marimbę, wibrafon i orkiestrę, Koncert na perkusję i małą orkiestrę. Interesującą pozycję stanowią też cztery Concertina: Wiosenne na skrzyp­ce i orkiestrę, Letnie na altówkę i orkiestrę, Jesienne na altówkę i or­kiestrę oraz Zimowe na puzon i orkiestrę. W myśl haseł Grupy Sześciu, dotyczących przystępności muzyki i jej powiązania z codziennym życiem, Milhaud wykorzystywał w swoich utworach elementy folkloru miejskie­go, musicalu i jazzu, m.in. w balecie La creation du monde (Stworzenie świata, 1923). Wśród kilkunastu oper tego kompozytora zwraca uwagę rozbudowane dzieło Christophe Colomb (Krzysztof Kolumb, 1928), w któ­rym obok środków symfoniczno-dramatycznych został wykorzystany rów­nież film. Indywidualną cechą stylu Milhauda jest wyeksponowanie roli melodyki, którą uznał on za „samą istotę muzyki". Kompozytor szeroko wykorzystywał politonalność, zarówno harmoniczną — poprzez piętrowe zestawianie różnych wielodźwiękowych układów akordowych (często ter­cjowych) — jak i linearną, polegającą na łączeniu jednoczesnych prze­biegów melodycznych osadzonych w różnych tonacjach.

Georges Auric (1899-1983) zasłynął głównie jako autor muzyki fil­mowej (Niech żyje wolność, Tajemnice Paryża, Moulin Rouge), utworów rozrywkowych oraz muzyki pisanej dla teatru. Ponadto kompozytor pisał balety, utwory orkiestrowe i kameralne, pieśni oraz pojedyncze utwory z udziałem różnej obsady wykonawczej.

Louis Durey (1888-1979) wiele uwagi poświęcał publikowaniu muzyki dawnej. Był także czynnym działaczem Federation Musicale Populaire, organizacji chórów ludowych i upowszechniania muzyki. Dla jej zespołów przygotowywał wiele utworów. W czasie wojny Durey pisał pieśni dla ruchu oporu. Wśród kompozycji innego rodzaju na uwagę zasługują kantaty, m.in. La Guere et la paix (Wojna i pokój) na chór a cappella oraz Cantate de la prison (Kantata więzienna) na chór i orkiestrę.

Wśród twórców należących do Grupy Sześciu była również kobieta, Germaine Tailleferre (1892-1983). Komponowała opery, balety, utwory kameralne, fortepianowe oraz pieśni. W swojej twórczości dążyła do uzyskania maksymalnej przejrzystości i lekkości, nawiązującej do sztuki klawesynistów francuskich. Do najbardziej popularnych utworów tej kompozytorki należą: opera radiowa II etait un petit navire (Mała syrenka), Koncert na dwa fortepiany i orkiestrę oraz utrzymane w kli­macie muzyki impresjonistycznej Jeux de plain-air (Gry plenerowe).

Czołowym reprezentantem Grupy Sześciu, zarazem jednym z najwy­bitniejszych kompozytorów swego pokolenia, był Arthur Honegger (1892--1955). Twórca ten najbardziej oddalił się od ideałów Grupy Sześciu. W jego muzyce zespoleniu uległy elementy różnych kierunków muzyki XX wieku, co sprawia, że stylistyka tego kompozytora jest trudna do jednoznacznego zdefiniowania, a utwory stanowią zbiór różnorodnych pomysłów estetycznych. Podczas gdy w jednych kompozycjach zwraca uwagę silny emocjonalizm i dramatyzm, w innych czyni to prostota emocji religijnych, a w jeszcze innych — fascynacja jazzem, sportem i maszynami. Emocjonalizm Honeggera daleki jest jednak od poszuki­wania subiektywizmu i uczuć wyjątkowych, niezwykłych. Efektowność stylu kompozytora łączy się ściśle z zewnętrzną wirtuozerią dzieł. Tym razem chodzi o wirtuozerię orkiestrową, włączającą nowy typ ilustra-cyjności i dosadnych efektów, które służą przekazaniu określonych wra­żeń wzrokowych i słuchowych. W bogatym dorobku twórczym Honeggera dominują dwa nurty: symfoniczny i teatralno-oratoryjny.

Jednym z najbardziej popularnych utworów Honeggera jest Pacific 231 (1923), w którym za pomocą dźwięków orkiestry kompozytor odma­lował pracę najnowszego wówczas typu lokomotywy o nazwie zawartej w tytule. Dzięki systematycznemu skracaniu jednostek rytmicznych po­wstaje efekt przechodzenia lokomotywy z bezruchu do coraz większej prędkości. Uporczywe rytmy i coraz szybszy ruch dźwięków zyskują rolę formotwórczą, reżyserując napięcia i odmienne nastroje. Genezę tego niecodziennego pomysłu Honegger wyjaśnił w sposób następujący:

Zawsze namiętnie kochałem lokomotywy; dla mnie są to żywe stworzenia i kocham je, jak inni kochają kobiety lub konie.

Inna kompozycja — Mouvement symphonigue no 2 „Rugby" — to orkiestrowa ilustracja meczu.

Sławę Honeggera wydatnie rozpowszechniły dzieła sceniczne. Naj­ważniejsze z nich to: tragedia muzyczna Antygona, biblijna opera-ora-torium Judyta, psalm dramatyczny Król Dawid oraz oratorium sceniczne Jeanne d'Arc au bucher (Joanna d'Arc na stosie). Różnorodne określenia gatunkowe wskazują na pewne różnice w zakresie koncepcji formalnej tych utworów (nawiązanie do tragedii greckiej, przywołanie wzorca oratorium Handlowskiego). Wspólne wszystkim tym kompozycjom jest stosowanie licznych tematów czy motywów przewodnich oraz teatralność wyrażona bogactwem efektów scenicznych. Mistrzowskim pod tym wzglę­dem dziełem jest Joanna d'Arc na stosie. Kompozytor połączył tu największe kontrasty: od jazzu po fragmenty polifoniczne; zastosował ogromny aparat wykonawczy, złożony z głosów recytujących, śpiewaków, chóru mieszanego i dziecięcego oraz rozbudowanej orkiestry, powiększo­nej o saksofony, dwa fortepiany i fale Martenota (Fale Martenota — instrument elektroniczny, skonstruowany w 1928 roku przez Maurice'a Martenota, wyposażony w klawiaturę ręczną. Dźwięk wytwarzany jest za pośrednictwem dwóch generatorów, z których jeden przestrajany jest przez klawiaturę. Do zmiany barwy dźwięków służą przyciski (12) umieszczone z boku klawiatury.).

Wśród pięciu symfonii Honeggera miejsce szczególne zajmuje 777 Sym­fonia „Liturgiczna" (1946). Teksty liturgiczne, wykorzystane jako tytuły części symfonii: Dies irae (Dzień gniewu), De profundis clamavi ad te Domine (Z głębokości wołałem do Ciebie, Panie), Dona nobis pacem (Obdarz nas pokojem), posłużyły kompozytorowi do wyrażenia sytuacji człowieka po hekatombie II wojny światowej i błagającego Boga o pokój.

Podobne prace

Do góry