Ocena brak

SURREALIZM, nadrealizm, awangardowy kierunek lit.-artyst.

Autor /DyskotekaGra Dodano /31.03.2012

SURREALIZM, nadrealizm, awangardowy kierunek lit.-artyst. (—> awangarda) rozwijający się w okresie międzywojennym we Francji i stąd oddziałujący na in. kraje. Genetycznie wyrastał z —> dadaizmu, skrystalizował się po zakończeniu wojny świat., kiedy ukazały się jego pierwsze teksty lit. (Les champs magnetiques 1919) i programowe (Manifest surrealizmu 1924) oraz uformowały grupy zwolenników (pierwsza 1924); gł. teoretykiem kierunku był A. Breton. S. był ruchem o rozległych ambicjach filozoficzno-światopoglądowych, dążącym do urzeczywistnienia swych założeń nie tylko w rozmaitych dziedzinach twórczości artyst. (poezji, malarstwie, filmie), ale również w życiu społecznym. Postawa anarchicznego buntu i niejasne nadzieje rewol. skłoniły np. niektórych surre-alistów do związków z FPK, mniej (Breton) lub bardziej (P. Eluard, L. Aragon) trwałych. S. wyrażał postawę pokolenia, które przeżyło wojnę jako kataklizm świadczący o dezintegracji cywilizacji eur. i jej racjonalist. ideałów. Za cel stawiał sobie przezwyciężenie społ. i duchowej alienacji człowieka, skrępowanego rygorami zinstytucjonalizowanego życia zbiorowego, schematami i konwencjami myślenia, wiedzy nauk., kultury, moralności, logiki, języka. Drogę wyzwolenia jednostki od tych ograniczeń upatrywał s. w dotarciu do sfery życia podświadomego i uwolnieniu zawartej w niej anonimowej energii psychicznej. Sztuce wyznaczał rolę ekspresji stanów podświadomych, przekreślał jej autonomiczne cele estet. i traktował jako manifestację krańcowej niezależności od wszelkich przymusów i norm hamujących swobodą wyobraźni. Stąd też dążenie do utożsamienia procesu twórczego ze spontanicznymi przebiegami psych., jak sen, marzenie, ekstaza, wizja mistyczna, halucynacja, urojenie. Rezultatem były hasła „czystego automatyzmu psych.", zakładającego bierność podmiotu, tworzącego poza kontrolą świadomości, oraz „pisania automatycznego" (ecriture automatique), jako sposobu wiernego zapisu mowy wewn., odtwarzającego spontaniczny tok asocjacji podmiotu, z całą jego niekonsekwencją, przypadkowością i nieobliczalnością. Realizacja tych założeń odbierała wypowiedzi poet. ciągłość, wyraziste kontury kompozycyjne i konkretną zawartość znaczeniową. Utwór surrealistyczny - wieloznaczny, zagadkowy i aluzyjny, obfitował w nieoczekiwane kombinacje i zestawienia pojęć i przedmiotów, przekreślał związki przyczynowe i czasoprzestrzenne, kreując w wyniku osobliwą, metaforyczno-obrazową „rzeczywistość nadrealną" (surrealite), w której - jak zakładali nadrealiści - sfery jawy i snu, dotąd dramatycznie przeciwstawne, ulegały harmonijnemu zespoleniu. W poetyce kierunku uprzywilejowane miejsce zajmowała —> groteska, a także —> pure nonsens, —> parodia, czarny humor, wyzwalający zamiast śmiechu poczucie dziwności i grozy, luźne zestawienia tworzące z werystycznych szczegółów fantastyczne i absurdalne całości. Mimo ostentacyjnie demonstrowanego nowatorstwa twórcy s. odwoływali się do wielu tradycji filoz. i artyst., zwł. do psychoanalitycznych koncepcji S. Freuda, do twórczości D. de Sade a, romantyków i symbołistów (Ch. Baudelaire, A. Rimbaud, Lautreamont), groteski A. Jarry ego, asocjacyjnej liryki G. Apołlinaire'a, bezpośredniego prekursora kierunku.

Działalność s. zamknęła się w zasadzie w okresie międzywojennym, miała jednak doniosłe znaczenie dla rozwoju współcz. poezji dzięki ogólnej tendencji do obalenia wszelkich skrępowań i do uwydatnienia roli wyobraźni.

W Polsce oddziaływania s. były stosunkowo mało widoczne. Wpłynęły ha to zarówno czynniki społ.-polit. (odzyskanie niepodległości jako rezultat wojny), kulturowe (słabsza tradycja myślenia racjonalist.) i lit. (w chwili opublikowania pierwszego manifestu s. istniały już silne ugrupowania lit., z których Awangarda Krak. programowo podkreślała rolę racjonalist. i konstruktywistycznych czynników procesu twórczego). W okresie międzywojennym s. znany był gł. jako zespół pewnych ogólnych haseł, w mniejszym stopniu jako ruch czy program poet., i dopiero u schyłku \. trzydziestych doczekał się gruntowniejszych omówień (art. J. Czechowicza Ewolucja nadrealizmu, Z. Bieńkowskiego fccriture automatigue). Wskazywane przez krytykę podobieństwa między utworami pisarzy pol. a niektórymi cechami ś. wynikały z odwoływania się do podobnego zespołu tradycji: symbolizmu franc., teorii Freuda, asocjacjonizmu poezji pocz. XX w. (twórczość Apollinaire'a). Na gruncie pol. tradycję tę.uzupełniały pewne zjawiska w literaturze rodzimego romantyzmu (twórczość J. Słowackiego z okresu mistycznego, np. Samuel Zborowski, rozgrywający się w wymiarze snów, wizji i halucynacji), i modernizmu (zwł. poezja T. Micińskiego, z jej wizyjnością, rozluźnieniem związków logy motywami lucyferycznymi). Tendencje nadrealistyczne, dostrzegane np. w utworach A. Wata (proza poet. Ja z jednej strony i ja z drugiej strony mego mopsożelaznego piecyka), A. Ważyka, J. Brzękowskiego (hasło „wyobraźni wyzwolonej"), Czechowicza, K. I. Gałczyńskiego (poemat Bal u Salomona), S. Piętaka, poetów z wil. grupy Żagary, wyrażały się w zainteresowaniu sferą podświadomości i snu oraz w niektórych elementach techniki poet., jak asocjacjonizm, swoboda skojarzeń i zestawień obrazowych, poetyka marzenia sennego - jednak przy utrzymaniu kontroli świadomości i zachowaniu ciągłości kompozycyjnej, oraz z wyłączeniem właściwej s. francuskiemu postawy buntu i negacji. Typologicznych zbieżności z s. dopatrywano się też w prozie B. Schulza i K. Truchanowskiego (fantastyka, motywy freudowskie) oraz w dramaturgii S. I. Witkiewicza (upodobanie do absurdu, makabryczny komizm). W świadomości generacji powojennej, zwł. poetów debiutujących po 1956-57, doświadczenia s. weszły już jako trwały element do ogólnej tradycji literackiej. Z nadrealizmem krytyka wiązała m. in. pewne cechy twórczości J. Harasymowicza (luźność skojarzeń, fantastyka), A. Bursy (czarny humor, poczucie absurdu, łączenie fantastyki z werystycznymi realiami), poszukiwała jego elementów uT. Różewicza, S. Czachorowskiego, T. Karpowicza, T. Nowaka, S. Gro-chowiaka, S. Czycza, R. Wojaczka.

A. HUTNIKIEWICZ Nadrealizm, w: Od czystej formy do literatury faktu, wyd. 4 uzup. W. 1976 (wyd. 1 1965); J. PROKOP Sprawa nadfealizmu, w: Lekcja rzeczywistości, Kr. 1972 (prwdr. 1965); K. JANICKA Światopogląd s., W. 1969; M. TATARA Słowacki w kontekście nadrealizmu, w: Dziedzictwo Słowackiego w poezji polskiej ostatniego półwiecza 1918-1968, Wr. 1973; H. DUBOWIK Nadrealizm w polskiej literaturze współczesnej, Poz. 1971; S. Teońa i praktyka literacka. Antologia, wstęp, wybór i przekł. A. Ważyk, W. 1973; S. JAWORSKI Między awangardą a nadrealizmem, Kr. 1976; Z. RYŁKO Polska recepcja nadrealizmu francuskiego w okresie międzywojennym, „Poezja" 1975 nr 9 (pośw. s.); A. LAM Jak jeszcze istnieje nadrealizm, w: Z teorii i praktyki awangardyzmu, W. 1976.

Do góry