Ocena brak

STRUG ANDRZEJ, właśc. Tadeusz Gałecki

Autor /ktotoja Dodano /30.03.2012

STRUG ANDRZEJ, właśc. Tadeusz Gałecki, ur. 28 XI 1871 w Lublinie, zm. 9 XII 1937 w Warszawie, prozaik, publicysta. Pochodził z rodziny szlach. o silnie zakorzenionych tradycjach patriotycznych. Studiował w Instytucie Rolniczo-Leśnym w Puławach. Tu związał się z Kołem Oświaty Lud. i podjął nielegalną działalność oświat.-polit. wśród ludności wiejskiej. W 1895 aresztowany, osadzony w Cytadeli warsz. i zesłany do guberni archangielskiej (1897-1900). Po powrocie do kraju wstąpił do PPS (1901), rozwinął w niej ożywioną działalność, a jednocześnie studiował na wydziale filoz. UJ (1901-04)., W czasie rewolucji 1905-07 był jednym z czołowych działaczy lewicy pepesowskiej, redagował prasę partyjną („Gazeta Lud.", „Robotnik Wiejski"), kierował Wydz. Wiejskiem PPS. Po upadku rewolucji przebywał w Paryżu (1907-14). Po X Zjeździe PPS-Lewicy, na którym program walki o niepodległość Polski zastąpiono programem walki o jej autonomię, wstąpił do PPS-Frakcji Rewol. (1908) i związał się z obozem J. Piłsudskiego (działalność w Zw. Strzeleckim)". W 1914 wrócił do kraju, walczył w Legionach oraz działał w kierownictwie POW. W 1918 wicemin. propagandy (ministrem był W. Sieroszewski) w rządzie I. Daszyńskiego. W 1918-19 redagował dziennik POW „Rząd i Wojsko". W Polsce niepodległej nadal należał do czołowych działaczy PPS, m. in. 1920 redagował dział lit. w tyg. „Światło". W 1918-26 poświęcił się gł. pracy lit., powołaniu do życia organizacji zawodowej pisarzy (współzałożyciel i dwukrotny prezes ZZLP 1924 i 1935) oraz działalności w ruchu masońskim (1920 członek-założyciel Wielkiej Loży Nar. Polskiej, 1920-29 W. Komandor Rady Najwyższej, 1922-25 W. Mistrz). Po przewrocie majowym zajął nieprzejednanie opozycyjne stanowisko wobec sanacji, dając temu wyraz z trybuny parlamentarnej (senator z listy PPS 1928-30). Szczególnie ostro protestował przeciw policyjnemu dławieniu ruchów lewicowych i demokr. (głośne protesty w sprawie procesu brzeskiego i Berezy Kartuskiej). Demonstracyjnie odmówił przyjęcia członkostwa PAL (1933). W 1934 został prezesem Zarządu Gł. Ligi .Obrony Praw Człowieka i Obywatela, a w dwa lata później wszedł w skład KC Międzynar. Organizacji Pomocy Rewolucjonistom (MOPR). Jako działacz PPS reprezentował w tych latach tendencje zdecydowanie jednolito-frontowe. W uznaniu zasług lit. otrzymał nagrodę im. E. Orzeszkowej (1926), nagrodę lit. Sosnowca (1927) i Łodzi (1933). Pogrzeb S. stał się wielką manifestacją polit. sił lewicy. Pochowany na cmentarzu wojsk, na Powązkach.

Początki pisarstwa S, przypadają na lata zesłania, gdy pod wpływem lektury dzieł F. Dostojewskiego uświadomił sobie ,,potęgę spraw zmyślonych''. Po powrocie do kraju debiutował 1902 jako krytyk rozprawą Stefan Żeromski, nast. ogłaszał 1903-04 w „Ogniwie" studia o Wyspiańskim, Berencie, Orkanie i Żeromskim. W powstałych w okresie 1902-12 utworach (m. in. —» Ludzie podziemni 1908-09, Jutro... 1908, wznow. 1963, —» Dzieje jednego pocisku 1910, wznaw. po 1945, Portret 1912, wznów. 1957), odwołał się do własnych doświadczeń przedstawiając środowisko pol. rewolucjonistów w czasie rewolucji 1905-07. Zgodnie z młodopol. konwencją skupił uwagę na problematyce psychol., ukazując heroiczny patos oraz dramaty moralne, towarzyszące walce rewolucyjnej. Jego bohaterowie, rekrutujący się z różnych carstw społ., zapoczątkowują w literaturze pol. autentyczne kreacje rewolucjoniistów, organicznie wtopionych w proces historyczny. Wśród tych utworów znalazło się też miejsce na reaktywowanie tradycji powstania styczniowego (—» Ojcowie nasi 1911) w celu wykazania jej związków z ruchem rewolucyjnym. Drugi okres twórczości (1913-37) otwiera Zakopanoptikon („Wiek Nowy" 1913—14, wyd, os. 1957) - utrzymany w formie satyryczno-groteskowej rozrachunek z mentalnością młodopol., oraz Pieniądz („Romans i Powieść" 1914, wyd. os. 1921, wznów. 1957)-powieść świadcząca o poszerzeniu się zainteresowań tematycznych, analiza wpływu pieniądza na psychikę ludzką. Pokrewna tematem jest powieść Wyspa zapomnienia („Kur. Lwow." 1921, wyd. os. 1962). W czasie wojny S. koncentrował się na problematyce niepodległościowej (Chimera 1918), zobrazowaniu wysiłku zbrojnego Legionów (Odznaka za wierną służbę 1921, wznów. 1957 - naiwny dziennik młodziutkiego żołnierza) i ukazaniu doświadczeń wojennych narodu (Mogiła nieznanego żołnierza 1922 - ekspresjonist. narracja na pograniczu jawy, snu, halucynacji i doznań telepatycznych o powrocie jeńca przez objętą rewolucją Rosję). Po odzyskaniu niepodległości, podobnie jak Żeromski, dał bezkompromisowy wyraz rozczarowaniu wobec ówczesnych stosunków społ.-polit. (—» Pokolenie Marka Świdy 1925), przedstawił w groteskowym stylu zakulisowe rozgrywki o władzę (Wielki dzień, „Kur. Por." 1926, wyd. os. 1957), powojenne rozluźnienie moralne na przykładzie wykolejenia się „szarego człowieka" (Fortuna kasjera Śpiewankiewicza 1928, wznów. 1958) oraz umysłową i moralną degrengoladę aparatu władzy (W Nienadybach byczo jest- powieść nie ukończ., fragm. druk. w „Czarno na białym" 1937-38 i „Wiad. lit." 1937-38, wyd. os. 1968). S. był w literaturze pol. najwybitniejszym przedstawicielem ważnego i dla całej literatury eur. nurtu pacyfistycznego. W głośnej trylogii —» Żółty Krzyż (1932-33) dał przejmujący obraz wojny i jej niszczących skutków. Bardziej uniwersalną problematykę podjął też w ostatniej, nie dokończonej powieści Miliardy (1937-38), w której, nawiązując do Pieniądza, analizował na przykładzie społeczeństwa amer. oblicze polit. i moralne nowoczesnego kapitalizmu. Zaangażowanie humanistyczne S., moralny niepokój o losy człowieka i cywilizacji, głęboki patriotyzm i przejęcie się ideami rewol. ukształtowały charakter jego pisarstwa, mieszczącego się między liryzmem a groteską, między epiką a ekspresjonist. wizją, ale zawsze opowiadającego się po stronie postępu i sprawiedliwości społecznej. Był wielkim autorytetem moralnym dla współczesnych, a jego twórczość odegrała znaczną rolę w kształtowaniu obywatelskiej i lewicowej postawy pol. inteligencji.

Pisma, t.1-20, W. 1930-31; W Nienadybach byczo jest i inne utwory, oprac. S. Sandler, W. 1968. OLP V 3 (J. Rohoziński); S. SANDLER A.S. wśród ludzi podziemnych, W. 1959; Wspomnienia o A.S. (zbiór.), oprac, i wstęp S. Sandler, W. 1965; T. DREWNOWSKI Dzieje jednego pocisku, w: Krytyka i giełda, W. 1969; Proza A.S.: studia, red. T. Bujnicki, Warszawa 1981.

Podobne prace

Do góry