Ocena brak

Stanisław Leszczyński - Działalność publiczna

Autor /Wrocislaw Dodano /11.05.2012

 

Początek działalności politycznej Leszczyńskiego stanowiło objęcie funkcji poselskiej. Wykazał się wtedy zręcznością w łagodzeniu zaognionych spraw i sporów między magnatami.

W czasie drugiej wojny północnej, w którą Rzeczpospolitą wplątał August II Sas, Szwedzi zajęli znaczne terytoria Polski. Na tych terenach część szlachty zawiązało konfederację warszawską (rok 1704) i zdetronizowała Augusta II. Karol XII, nienawidząc swego kuzyna Augusta II, chciał osadzić na tronie polskim "Piasta", uzależnionego od Szwecji. 27-letni wojewoda poznański wydał mu się odpowiednim kandydatem.

Zresztą innych kandydatów nie było, bo August II porwał do Saksonii innych pretendentów do tronu - Jakuba i Konstantego Sobieskich. Leszczyński był już wtedy zdecydowanie związany z orientacją szwedzką i szybko przypadł do gustu Karolowi XII. Stanisław wielbił zuchwałego Skandynawa a Karol poczuł wielką sympatię do inteligentnego i delikatnego Polaka. Ostatecznie, w otoczeniu wojsk szwedzkich, część szlachty wybrała królem polskim Stanisława Leszczyńskiego.

Jego elekcja była w sumie farsą i zniewagą dla narodu. Wyboru dokonała garstka przekupionych senatorów i gromada pijanej szlachty. Stanisław był marionetką w rękach szwedzkich i jego władza sięgała tylko tam, gdzie stacjonowały okupacyjne garnizony szwedzkie.

Nie mając pieniędzy, szerszego poparcia ani armii, był całkowicie zdany na swego szwedzkiego protektora. Wobec Karola XII Stanisław był pokorny, mógł się zdobyć jedynie na błagalne prośby o to aby Szwedzi nie łupili brutalnie Polski.

Po koronacji (rok 1705) podpisał traktat sojuszniczy, który podporządkowywał Rzeczpospolitą gospodarczo i politycznie Szwecji. Zrzekał się w nim Inflant i Kurlandii. W zamian miał w przyszłości otrzymać Smoleńsk i Kijów. Miasta te miały się jednak stać jego prywatnymi posiadłościami, a nie częścią Rzeczypospolitej.

Szwedzi zastrzegali sobie prawo wkraczania z wojskiem do Polski i "pouczania" Polaków w razie niesubordynacji. W oczach większości szlachty prawowitym królem pozostał August Mocny a pozycję Stanisława dodatkowo osłabiały łupiestwa wojsk szwedzkich na ziemiach polskich.

Po klęsce Karola XII pod Połtawą sytuacja zmieniła się diametralnie. August II wrócił do Polski, a Leszczyński uciekł z królem szwedzkim do Turcji, którą próbowali podburzyć przeciw Rosji. Ostatecznie Karol XII wysłał swego protegowanego do Szwecji jako regenta. Stanisław został naczelnym wodzem armii szwedzkiej, która z Pomorza miała zaatakować Polskę.

W Szwecji oskarżono Leszczyńskiego, że jest on powodem uciążliwej wojny. Zdecydował się abdykować, więc ruszył znów do Turcji do Karola XII, aby uzgodnić z nim swe poczynania. Tam snuli przeróżne plany, między innymi rozbioru Rzeczypospolitej na rzecz sąsiadów i Stanisława Leszczyńskiego.

W 1714 roku Leszczyński wraca do Szwecji i Karol XII osadza go w swej nadreńskiej posiadłości w Księstwie Dwóch Mostów. Mieszkał tam Leszczyński z rodziną i dworem, a strzegł jego bezpieczeństwa garnizon szwedzki. August II Mocny, chcąc raz na zawsze pozbyć się konkurenta, nasłał na niego opryszków, którzy mieli go zamordować lub porwać.

Wystraszony Leszczyński przeniósł się (w 1719 roku) do Wissemburga w Alzacji. Tam żył w biedzie zawiedziony i załamany aż do 1725 roku, kiedy to nieoczekiwanie posłańcy z Wersalu przybyli prosić go o rękę córki. Na wieść o ich przybyciu, Leszczyński zemdlał z wrażenia.

Było to rzeczywiście wydarzenie wyjątkowe. Do zapomnianego bankruta politycznego, żyjącego niemal w biedzie, przybyli wysłannicy króla Francji, władcy najpotężniejszego państwa w Europie. Francuscy dyplomaci liczyli, że uboga Maria Leszczyńska, pozbawiona wpływów i niezdolna do większych intryg, będzie im wielce uległa. Liczyli też na zwiększenie wpływów francuskich w Polsce.

W efekcie w 1733 roku, po śmierci Augusta Mocnego, Francja zdecydowała się poprzeć kandydaturę Leszczyńskiego na tron polski. Przeciwna temu była Rosja i Austria, która obawiała się zbytniego usamodzielnienia Polski. Leszczyński, w przebraniu kupca, przybył do Warszawy i ukrył się w ambasadzie francuskiej. Gdy szlachta zebrana na elekcję zobaczyła go w stroju polskiego szlachcica, okrzyknęła Stanisława królem.

Odmiennie niż w 1704 roku, Leszczyński stał się reprezentantem ducha narodowego i dążenia narodu do utrzymania niezawisłości państwa. Mocarstwa zdecydowały się w takiej sytuacji poprzeć elektora saskiego, Fryderyka Augusta II, syna zmarłego króla. Sasi mieli w Polsce garść magnacko - biskupiej klienteli, zaś poparcie Rosji uzyskano za obietnicę odstąpienia Kurlandii. Wojska saskie i rosyjskie wkroczyły do Polski zmuszając Leszczyńskiego do wycofania się do Gdańska.

Garstka szlachty pod osłoną wojsk rosyjskich wybrała królem elektora saskiego, który przyjął imię Augusta III, i zawiązała przy nim konfederację (rok 1733). W obronie Leszczyńskiego zawiązała się konfederacja dzikowska (rok 1734). Jednak przewaga zbrojna zwolenników Augusta III była tak wyraźna, że walki nie przybrały większych rozmiarów. Król schronił się w Gdańsku, który bronił się bohatersko przez pół roku.

Ale wobec rozbicia odsieczy polskiej i szczupłości pomocy francuskiej, Leszczyński zwolnił Gdańszczan od przysięgi na wierność i miasto skapitulowało. Król Stanisław zaś, w przebraniu chłopa, uciekł do Prus. Rozstrzygnięcie konfliktu miała przynieść wojna europejska, zwana wojną o polską sukcesję (lata 1733-35). Sukcesy Francji na zachodzie pozwoliły uzyskać warunki pokoju korzystne dla Francji i Leszczyńskiego.

Musiał wprawdzie abdykować (rok 1736), ale zachował do śmierci tytuł króla polskiego. Otrzymał (jako wiano królowej Marii, jego córki) księstwo lotaryńskie. Po jego śmierci Lotaryngia została włączona do Francji. W Polsce wydarzenia te zatwierdził sejm pacyfikacyjny (rok 1736), po czym wojska saskie i rosyjskie opuściły kraj. Stanisław Leszczyński aż do śmierci pozostał władcą księstw Lotaryngii i Baru.

Ostatni okres jego życia upływał spokojnie i bez wstrząsów. Przez 30 lat Leszczyński rządził w kraju bogatym, dbał o jego rozbudowę, prowadził szeroką działalność charytatywną, był mecenasem sztuki, głównie architektury. Jego dwór w Luneville gromadził rzesze uczonych.

Założył pierwszy w mieście ogród botaniczny, pierwszą bibliotekę publiczną, kolegium lekarskie i akademię rycerską, która kształciła polskich oficerów i działaczy politycznych. Prowadził pogodne życie dobroczynnego filozofa. Ufundował piękny kościół Notre Dame de Bon Secours.

Ogłosił szereg, postępowych w treści, prac politycznych. Najbardziej znana z nich to Głos wolny wolność ubezpieczający. Było to wybitne dzieło, jedno z najważniejszych w polskiej XVIII-wiecznej literaturze politycznej, postulujące zreformowanie Rzeczypospolitej w duchu szlacheckiego republikanizmu.

Historycy twierdzą, że Leszczyński prawdopodobnie nie jest autorem tego dzieła, lecz tylko jego wydawcą. Podpisał się jedynie pod dziełem stanowiącym program polityczny, który uznał za własny.

Do góry