Ocena brak

SSAKI (Mammalia)

Autor /KolesHaHa Dodano /02.08.2013

Gromada stałocieplnych -» kręgowców, których ciało okryte jest —» włosami, należą do owodniowców. Współcześnie do ssaków zaliczamy 4630 gatunków zgrupowanych w 20 rzędach, które dzieli się na trzy grupy: stekowce, torbacze i -» łożyskowce. Pierwsze ssaki pojawiły się pod koniec triasu, ok. 220 min lat temu i wyewoluowały z gadów ssakokształtnych, których przodkami były gady z grupy Synapsida. Jednak gwałtowny rozwój ssaków, nastąpił dopiero po zakończeniu ery mezozoicznej.

Pokrycie ciała ssaków stanowią wiosy, główny wytwór naskórka. U większości gatunków budują one zwartą pokrywę zwaną sierścią lub futrem, u niewielu nastąpiła redukcja owłosienia, np. u słoni, hipopotamów czy waleni. W skórze licznie występują gruczoły potowe, łojowe oraz gruczoły mleczne, produkujące mleko, będące pokarmem dla młodych, wydzielinę charakterystyczną 'wyłącznie dla tej gromady zwierząt.

Ujścia gruczołów mlecznych znajdują się w sutkach, które występują u obu płci, jednak w przypadku samców są zredukowane. Warstwa sierści stanowi materiał izolacyjny, którego grubość może być regulowana straszeniem włosów. W przypadku waleni jej rolę przejęła warstwa tłuszczu umiejscowiona pod skórą. -» Szkielet ssaków jest silnie skostniały, czaszka łączy się z -» kręgosłupem dwoma kłykciami potylicznymi. Ruchliwość głowy zapewniają odpowiednio zbudowane dwa pierwsze kręgi oraz szyja, prawie zawsze zbudowana z 7 kręgów.

Szczęka dolna, żuchwa zbudowana z jednej kości, jest stawem połączona z kością skroniową; kostne podniebienie oddziela jamę nosową od gardzieli. W ten sposób powstał sprawny aparat żujący, pozwalający na oddychanie w trakcie żucia. —> Zęby ssaków cechuje heterodon-tyzm, zwykle występują ich dwa pokolenia. U niektórych gatunków doszło do ich redukcji. Kręgi piersiowe, poprzez żebra, łączą się z mostkiem, tworząc klatkę .piersiową. Ruchy wentylacyjne przez nią wykonywane wspomagane są działaniem mięśnia przepony.

W obręczy kończyny przedniej nastąpił zanik kości kruczych, które zachowały się jedynie u stekowców. Miednica, wraz ze zrośniętymi kośćmi krzyżowymi, tworzy obręcz kończyny dolnej. Kończyny zwykle są przesunięte pod tułów, a stawy łokciowe i kolanowe zwrócone w kierunku siebie. Kończyny zakończone są rogowymi wytworami naskórka: paznokciami, pazurami lub kopytami. Dominuje palcochodność, stopo-chodność dotyczy grup bardziej pierwotnych. -» Płuca ssaków posiadają budowę pęcherzyko-watą, ich wentylacja opiera się na zasysaniu i wyciskaniu powietrza. Oba obiegi krwionośne są całkowicie rozdzielone, serce jest czterokomoro-we, a erytrocyty bezjądrzaste.

Z narządów zmysłu najlepiej rozwinięte są słuch i węch. W uchu środkowym występują trzy kostki słuchowe, rozwinęła się również małżowina uszna. Wyjątkową sprawność osiągnął narząd słuchu u nietoperzy, stosujących najwyżej rozwiniętą echolokację. Narząd wzroku odrywa mniejsza rolę, dominując jedynie u naczelnych. Mózg ssaków jest mocno rozwinięty, głównie dzięki rozrostowi kresomózgowia, a ściślej istoty szarej półkul przodomózgowia oraz móżdżku. U wielu gatunków kora jest silnie pofałdowana, zlokalizowane w niej ośrodki kojarzeniowe pozwalają ssakom na sprawne uczenie się i wykonywanie skomplikowanych czynności.

Ssaki są rozdzielnopłciowe i żyworodne, za wyjątkiem jajorodnych stekowców. Jednak we wszystkich grupach młode karmione są mlekiem matki. W przypadku torbaczy młode rodzą się na wczesnym etapie rozwoju, łożysko praktycznie nie wykształca się. Dalsze fazy rozwoju odbywają się w torbie lęgowej. Łożyskowce osiągają dużo wyższy stopień rozwoju przed opuszczeniem macicy, a podczas pobytu zarodka w niej, jest on odżywiany przez dobrze rozwinięte łożysko. Długość ciąży, zróżnicowana u ssaków, jest uzależniona od rozmiaru zwierzęcia, podobnie jest z ilością młodych w miocie. Gatunki duże posiadają przeważnie 1-2 młode, podczas gdy u drobnych może ich być kilkanaście. Długość życia waha się od kilkunastu tygodni do kilkudziesięciu lat.

Ssaki przystosowały się do życia we wszystkich środowiskach, na wszystkich kontynentach. Dominują formy lądowe, chociaż część gatunków przystosowała się do wodnego trybu życia, przy czym różny jest ich stopień specjalizacji. Syreny płetwonogie wychodzą na iąd, szczególnie na czas rozrodu, chociaż poruszają się na nim mniej sprawnie od gatunków lądowych, a ich ciało pokrywa gęsta sierść. Natomiast walenie są całkowicie wodnymi zwierzętami, których poród również odbywa się w wodzie. Należący do nich płetwal błękitny jest największym, współcześnie żyjącym zwierzęciem, osiągającym 30 m długości i 150 ton masy ciała.

Dla porównania najmniejszy ssak - ryjówka etruska, ma 3,5 cm długości i masę 2 g. Lokomocja form naziemnych opiera się na czterech rodzajach ruchu: stępie, kłusie i galopie oraz skokach. Ssaki biegające mają smukłe ciała, często o niewielkiej głowie. Są to zwierzęta palcochodne, przy czym u wielu nastąpiła redukcja palców do jednego lub dwóch na kończynę i są one zakończone kopytami. Większość z nich to ssaki kopytne - roślinożercy, broniący się przed drapieżnikami szybką ucieczką. Ssaki skaczące charakteryzują się silnym rozwojem tylnych kończyn i ogona, który pomaga im w utrzymaniu równowagi.

Taka organizacja ciała często wymusza pionizację, jak w przypadku kangurów czy skoczka pustynnego. Wiele gatunków przystosowało się do nadrzewnego trybu życia. Część z nich wykazuje silną specjalizację, przejawiającą się w posiadaniu chwytnych kończyn i ogona, jak w przypadku małp, lub hakowatych pazurów leniwca. Inne tylko okresowo wchodzą na drzewa, głównie w po szukiwaniu pokarmu. Nietoperze opanowały powietrze, przekształcając przednie kończyny w skrzydła, w postaci błony rozpostartej na wydłużonych kościach dłoni, tułowiu, czasem też kończynach tylnych i ogonie.

Istnieją również gatunki prowadzące podziemny tryb życia, np. kret europejski, charakteryzujące się mocnymi kończynami przednimi, zaopatrzonymi w pazury i zredukowanymi oczami, uszami oraz ogonem. Ssaki spożywają bardzo różnorodny pokarm, wiele z nich jest drapieżnikami, jak odżywiające się owadami owadożerne, czy drapieżne, żywiące się prawie wyłącznie kręgowcami. Stosunkowo nieliczną grupę stanowią gatunki wszystkożerne, do których należą świniowate, część naczelnych i niedźwiedzi. Gatunki synantropijne, jak szczury i myszy, również odżywiają się bardzd różnorodnym pokarmem.

Roślinożercy są najliczniejsi i wśród nich spotyka się najbardziej wyspecjalizowane gatunki. Ich zęby tworzą bardzo skuteczną powierzchnię trącą materiał roślinny, a żołądek często podzielony jest na wiele wyspecjalizowanych części, np. u przeżuwaczy tworzy cztery ko-mory, z których każda spełnia inną funkcję. Dodatkowo niektóre gatunki odżywiają się bardzo wybiórczo, np. koala zjada wyłącznie liście eukaliptusa, a panda wielka pędy bambusa. Część ssaków wykorzystuje jako schronienie naturalnie występujące twory, np. jaskinie, wykroty, lub odpoczywa na wolnym terenie. Inne budują swoje schronienia w postaci nor czy gniazd.

Ssaki, narażone na trudne warunki, w wielu przypadkach uzyskały zdolność do -> hibernacji, częste jest także wśród nich gromadzenie zapasów. Np. szczekusz-ki suszą siano na zimę, natomiast bobry przechowują liście i gałęzie pod powierzchnią wody. Innym sposobem uniknięcia niekorzystnych warunków jest migracja na tereny bardziej korzystne.

Podobne prace

Do góry