Ocena brak

Sposób przeprowadzania wywiadu

Autor /jolka Dodano /26.05.2014

Skuteczność zastosowanego w badaniach pedagogicznych wywiadu zależy w7 dużej mierze nie tyle od uprzednio przygotowanego zestawu pytań kwestionariuszowych, ile od sposobu ich zadawania i w ogóle całego jego przebiegu. Przede wszystkim zachodzi konieczność indywidualnego podejścia osoby przeprowadzającej wywiad do każdego z respondentów. Nieodzowną rzeczą jest, aby otrzymać od nich pełną zgodę na udział w wywiadzie. Czasami też może zdarzyć się, że ktoś chętnie zgadza się na przeprowadzenie wywiadu, lecz z czasem traci chęć do dalszego uczestnictwa, np. z powodu zadawanych mu pytań w sposób zbyt natarczywy lub w atmosferze wzajemnej podejrzliwości i braku zaufania. Toteż nic dziwnego, że już od samego początku przeprowadzanego wywiadu należy za wszelkącenę dążyć do nawiązania z respondentami kontaktu psychicznego. Chodzi o to, aby respondenci widzieli w badającym osobę sobie bliską, życzliwie i serdecznie do nich ustosunkowaną, budzącą ich zaufanie oraz czuli potrzebę swobodnego i szczerego odpowiadania na zadawane im pytania oraz podejmowania osobistej rozmowy z badającym.

Przy nawiązywaniu właściwego kontaktu psychicznego z respondentem nie bez znaczenia jest samo rozpoczęcie wywiadu. Rozpoczynamy go zwykle od osobistego przedstawienia się badanym. Chodzi o to, aby badający nie kojarzy! się im Jako agitator religijny, przedstawiciel różnego rodzaju urzędów na przykład finansowego, bezpieczeństwa wewnętrznego” itp. (P.B. Sztabiński, 1992a,

s. 115). Tego rodzaju skojarzenia mogą powodować u respondentów poczucie zagrożenia i niechęci, zwłaszcza gdy przeprowadza się wywiad w atmosferze mało serdecznej. Na wstępie staramy się też rozmawiać z respondentem raczej tylko na przyjemne dla niego tematy, aby przejść następnie do przekazania specjalnej instrukcji. Przekaz jej zajmuje zazwyczaj więcej czasu, niż ma to miejsce w przypadku badań ankietowych. Staramy się przede wszystkim przekonać respondenta o potrzebie przeprowadzenia wywiadu, korzyściach z niego płymą-cych dla rozwiązania określonego problemu badawczego i pełnej dyskrecji otrzymanych od respondenta wypowiedzi. Następnie przechodzimy do zadawania pytań. Nie czynimy tego jednak w sposób mechaniczny, lecz w ścisłym powiązaniu z udzielanymi przez respondentów wypowiedziami. W związku z tym staramy się nie „przeskakiwać” z tematu na temat, a jedynie wiązać poszczególne tematy w pewną logiczną całość. W każdym razie nie wolno zaskakiwać respondentów pytaniami, które najmniej były przez nich oczekiwane.

Przy każdorazowym zadawaniu pytań zwracamy szczególną uwagę na to, czy respondenci zrozumieli je w sposób jednoznaczny i prawidłowy, czy czasami nie wpłynęły one na nich deprymująco i czy rzeczywiście są w stanie na nie odpowiadać w sposób poprawny. Otrzymane odpowiedzi tego typu, jak „nie wiem”, „nie mam zdania”, świadczą często o niezrozumieniu pytania. Toteż pytania, które spotykają się nagminnie z tego rodzaju reakcjami, należy poddać szczegółowej kontroli i wyjaśnić dokładnie respondentom.

Aby'bardziej uprzystępnić pytania osobom, z którymi przeprowadzamy wywiad, warto zadbać o to, aby nie odbiegały one zbyt daleko od poziomu ich umysłowości, zasobu słownictwa i formy językowej. Unikamy zatem stylu przesadnie naukowego czy też zbyt literackiego. Staramy się mówić prosto i rzeczowo, a jednocześnie zgodnie z poczuciem logiki naszych respondentów.

Niebagatelną rzeczą w stawianiu pytań jest również intonacja głosu i możliwie wyraźne ich wymawianie. Od tego w dużej mierze zależy właściwe rozumienie postawionych pytań.

Stawiane respondentom pytania są niewątpliwie częścią składową przeprowadzanego wywiadu. Nie wolno jednak ich przeceniać. Należy bowiem pamiętać, że pytania sąjedynie środkiem otrzymania pożądanych wypowiedzi. Przeto miarą dobrze przeprowadzonego wywiadu nie jest bynajmniej ilość zadanych respondentom pytań, a przede wszystkim jakość zebranego materiału, tj. nie tylko swobodne i szczere ich wypowiedzi, lecz także bogate w treści. Dlatego nie mniej istotnym warunkiem poprawnie przeprowadzonego wywiadu jest umiejętność słuchania tego, co mówią respondenci. Często zapomina się o tym, że w większości przypadków wartość zebranego materiału podczas wywiadu zależy w równej mierze tak od postawionych pytań, jak i właściwego wysłuchania odpowiedzi na te pytania. Nierzadko też umiejętność cierpliwego wsłuchania tego, o czym mówią respondenci, bardziej nawet decyduje o udanym wywiadzie, niż sam sposób zadawania pytań. Chodzi o to, aby wysłuchiwać odpowiedzi respondentów ze szczerą sympatią i zrozumieniem, tzn. nie pouczać ich, ani też nie narzucać im własnych poglądów tub polemizować z nimi. Z drugiej strony nie wolno być jedynie biernym słuchaczem. Postawa taka może wyraźnie irytować respondenta i być powodem zobojętnienia z jego strony na stawiane mu pytania. Czynna postawa badającego może przejawiać się nie tylko w stawianiu logicznie powiązanych ze sobą pytań, lecz także w j ego mimice wyrażaj ącej zainteresowanie treścią wypowiedzi swego rozmówcy, jak i w ich milczącej aprobacie. W każdym razie niedopuszczalne sąjakiekolwiek złośliwe, ironiczne uwagi lub też jawne napomnienia pod adresem respondentów.

Ale z drugiej strony serdeczny i pełen wyrozumiałości stosunek do osób badanych nie oznacza bynajmniej spoufalenia się z nimi i że sama życzliwość nie wystarcza, aby uzyskać bogaty i poszukiwany materiał. Niekiedy trzeba nawet celowo zrezygnować ze zbyt „luźnej” czy „zażyłej” atmosfery. Atmosfera taka w swoim przesadnym kształcie może także —jak twierdzą niektórzy — motywować respondentów do odpowiedzi oczekiwanej przez osobę prowadzącą badania (por. P.B. Sztabiński, 1992b, s. 136 i n.).

Ze sposobem przeprowadzania wywiadu łączy się również konieczność dokonania adekwatnego zapisu otrzymanych wypowiedzi. W zasadzie należałoby dokonać szczegółowego ich zapisu bezpośrednio po zakończonym wywiadzie. Częściej jednak zpowodu zawodności pamięci dokonuje się go w trakcie przeprowadzania wywiadu. Ma to tę dobrą stronę, iż pozwala na możliwie wierną rejestrację wypowiedzi badanych. Ujemnąjego stroną jest wprowadzenie pewnych zakłóceń do jego normalnego przebiegu. Dokonywany zapis w trakcie wywiadu utrudnia szczególnie należyte koncentrowanie się na wypowiedziach respondentów i skuteczne stymulowanie ich do szczerych wypowiedzi. Przede wszystkim wpływa deprymująco na osoby badane, które mogą czuć się wyraźnie skrępowane dokonywanym w ich obecności zapisem.

Ostatnio coraz częściej stosowany jest zapis magnetofonowy wypowiedzi respondentów podczas przeprowadzanego z nimi wywiadu. Praktyka taka nie zawsze jednak jest w pełni wskazana. Niekiedy bowiem może budzić u badanych podejrzenie co do ukrytych intencji badacza lub też wpływać na nich krępująco, podobnie jak w sytuacji robienia notatek w czasie wywiadu. Wówczas rzecz jasna należy zrezygnować z zapisu magnetofonowego. Niedopuszczalne jest również korzystanie z niego z ukrycia. Jest to sprzeczne z obowiązującymi badacza normami postępowania moralnego. Przeto w przypadku korzystania z magnetofonu trzeba koniecznie uzyskać zgodę respondentów, o co warto bezwzględnie zabiegać (por. H. Grzegołowska-Klarkowska, T. Szustrowa, 1987, s, 66 i n.).

Ważną częścią wywiadu jest również jego zakończenie. Nie wymaga ono wprawdzie takich umiejętności, jak rozpoczęcie wywiadu. Niemniej jednak nie wolno go bagatelizować. Rozmówca nasz ma odnieść wrażenie, że spełnił nasze oczekiwania i przyczynił się w niemałym stopniu do właściwego naświetlenia interesujących nas zagadnień. W tym celu nigdy nie przerywamy nagle przeprowadzanego przez nas wywiadu. Pozostawiamy czas także na różne wyjaśnienia, o które prosił nasz rozmówca, a zwłaszcza na odreagowanie przykrych doznań, jakie mogły towarzyszyć mu podczas wywiadu, zwłaszcza jeśli jego główny temat dotyczył spraw osobistych i drażliwych. Aby nie pozostawić przykrego wrażenia, możemy odwołać się do wypróbowanych form grzecznościowych

i wprowadzić go w możliwie pogodny nastrój, pamiętając o tym, że poprawnie przeprowadzony wywiad — zwłaszcza z udziałem dzieci i młodzieży — może być podporządkowany nie tylko celom poznawczym (diagnostycznym), lecz także wychowawczym i terapeutycznym.

Cenną rzeczą jest też, aby po zakończeniu wywiadu dokonać zapisu własnych spostrzeżeń, dotyczących zwłaszcza:

—    nastawienia badanych do osoby przeprowadzającej wywiad i do samych badań;

—    stopnia rozumienia przez nich poszczególnych pytań kwestionariuszowych i szczerości odpowiadania na nie;

—    miejsca, warunków i czasu przeprowadzania wywiadu;

—    panującej podczas jego trwania atmosfery.

 

Podobne prace

Do góry