Ocena brak

Socjalizm

Autor /motorola Dodano /01.05.2012

Socjalizm był ruchem politycznym, który opowiadał się za wspólną własnością i równością ludzi. Rozwinął się w drugiej połowie XIX wieku i w ciągu swojej historii doświadczył różnych kolei losu i przybrał wiele form.

Historia obfituje w przypadki zorganizowanej reakcji biednych na ucisk ze strony bogatych. Od czasu do czasu przybierały one formę otwartych buntów. Przykładem może tu być powstanie chłopów w Anglii w 1381 roku, czy też XVII-wieczny radykalny ruch lewellerów, który rozwinął się w czasach Cromwella.

Jednak w społeczeństwach, których gospodarka opierała się na rolnictwie, a życie skupione było głównie w ośrodkach wiejskich, tego typu zrywy były krótkotrwałe i z góry skazane na niepowodzenie. Dopiero rozwój miast spowodował, że ewentualny zryw mas mógł utrzymać się przez stosunkowo długi okres. Najbardziej spektakularnym tego przykładem była rewolucja francuska 1789-94, po której we Francji została zniesiona monarchia i utworzono republikę.

W czasie rewolucji przemysłowej w XIX wieku coraz więcej ludzi zaczęło opuszczać wieś, poszukując pracy w fabrykach. Masowe akcje - agitacja, rozruchy, bunty - stały się wówczas charakterystyczną cechą wielu momentów kryzysowych, przy czym ich cel mógł być różny: przeciwstawienie się tyranii, osiągnięcie niepodległości, walka o prawo do głosowania.

Idee doskonale sprawiedliwego społeczeństwa nie były nowe, jednak sukces rewolucji francuskiej sprawił, że wiele osób pragnących zreformować stosunki między ludźmi uwierzyło w możliwość realizacji swoich celów.

Kapitalizm podnosi głowę

Nowożytny socjalizm był jednak przede wszystkim reakcją na rewolucję przemysłową, która w dziewiętnastym wieku zmieniała oblicze świata. W jej wyniku powstały społeczeństwa industrialne z fabrykami, trakcjami kolejowymi i masami robotników, zamieszkujących rozrastające się aglomeracje miejskie.

Początkowe fazy rewolucji przemysłowej miały wiele cech negatywnych, wśród nich powstawanie slumsów, niebezpieczne dla zdrowia i życia robotników maszyny, praca dzieci i inne. Równocześnie bogacić zaczęła się klasa kapitalistów (to jest osób posiadających przynoszące zyski środki produkcji, takie na przykład jak fabryki), czemu nie towarzyszyły widoczne korzyści klasy robotników. I chociaż praca tych ostatnich nie musiała być wcale cięższa od trudu rolników, to z pewnością ich wyzysk bardziej rzucał się w oczy.

Ponadto robotnicy byli narażeni także na inne niedogodności, nie znane wcześniej chłopom. Jako że ekspansja kapitalizmu była bardzo niestabilna, okresy wysokiej koniunktury przeplatane były głębokimi kryzysami, w trakcie których  ogromne ilości robotników traciły pracę, bez której ich egzystencja stawała się jeszcze cięższa.

Koncepcja socjalizmu

Na te aspekty wczesnego okresu industrializacji zwrócili uwagę reformatorzy, tacy jak Charles Dickens czy Lord Shaftesbury, ojciec prawodawstwa dotyczącego pracy w przemyśle, żaden z nich jednak nie był socjalistą. Jednak inni myśliciele poszli dalej, uznając, że zła związane z kapitalizmem mogą zostać usunięte jedynie wraz z całym systemem. W miejsce bezwzględnej konkurencji, w której słabsi skazani byli na przegraną, proponowali oni społeczeństwo oparte na kooperacji, gdzie wytworzony dochód dzielony byłby sprawiedliwie pomiędzy jego członków. Pomimo wielu różnych interpretacji i szczegółowych rozwiązań, stanowiło to podstawę koncepcji socjalizmu.

W pierwszej połowie XIX wieku idee te wdrażał w życie Robert Owen (1771-1858), postępowy fabrykant, który w New Lanark stworzył modelowy ośrodek produkcyjny. Był on również o jednym z przywódców robotniczych stowarzyszeń spółdzielczych i zawodowych, których celem miało być zjednoczenie brytyjskiego ruchu  robotniczego. Silny związek zawodowy robotników mógłby w pokojowy sposób przejąć władzę nad krajem i przekształcić go w socjalistyczną wspólnotę poprzez deklarację strajku generalnego, który sparaliżowałby gospodarkę państwa. Taki plan był oczywiście utopijny, jednak zaalarmowane nim władze podjęły zdecydowane kroki mające na celu bezwzględne stłumienie jednoczącego się ruchu robotniczego.

Terminy „socjalista" i „socjalizm" były po raz pierwszy używane przez Owena i jego zwolenników w latach trzydziestych i czterdziestych XIX wieku. Mniej więcej w tym samym okresie powstały odpowiadające im terminy francuskie. Jednak wiele koncepcji socjalistycznych zostało opracowanych wcześniej przez Henri de Saint-Simona (1776-1825) i Charlesa Fouriera (1772-1837). Saint-Simon miał wizję pokojowego i racjonalnie zorganizowanego społeczeństwa, jednak świadom wpływów rozwoju technologicznego, widział na jego czele kadrę wyszkolonych menedżerów, a nie lud. Natomiast Charles Fourier propagował ideę samorządnych komun, zorganizowanych w podobny sposób jak spółdzielnie Owena. Tego typu różnice w podejściu do tego, jak powinno zostać zorganizowane idealne państwo, pojawiały się na nowo w ciągu całej historii socjalizmu, wywołując gorące dyskusje i przyczyniając się do powstawania głębokich podziałów wewnątrz ruchu.

Widmo komunizmu

Przemożny wpływ na przyszłość socjalizmu miały pisma Karola Marksa (1818-83) oraz jego współpracownika Fryderyka Engelsa (1820-95). Podczas Wiosny Ludów, która przetoczyła się przez Europę w 1848 roku, opublikowali oni Manifest komunistyczny, zapowiadający nadejście komunizmu, poprzedzone rewolucją, która zmieni cały dotychczasowy porządek społeczny i ekonomiczny. Słowokomunizm" miało bardziej radykalny i rewolucyjny wydźwięk niż „socjalizm", jednak rzeczywista różnica pomiędzy tymi dwoma terminami była trudna do zdefiniowania. Manifest komunistyczny nie wywarł natychmiastowego wpływu, a po upadku rewolucji 1848 roku Marks i Engels uciekli z rodzinnych Niemiec i osiedlili się jako uchodźcy w Anglii. Właśnie tutaj Marks napisał swój słynny Kapitał, a także inne prace wypełnione przemyśleniami na tematy polityczne, ekonomiczne, historyczne i filozoficzne.

Według Marksa kluczowym elementem historii była walka klas. Na przykład, rozwój średniowiecznej ekonomii doprowadził do powstania klasy kapitalistów (kupców, finansistów i przemysłowców), inaczej zwanej burżuazją, która ostatecznie stała się na tyle silna, by przejąć władzę od feudalnych właścicieli ziemskich. Marks przewidywał, że w przyszłości rozwój przemysłowy doprowadzi do wzmocnienia klasy robotniczej (proletariatu), która w wyniku tego zdolna będzie do obalenia kapitalistów i przejęcia od nich władzy.

Według Marksa tego typu zmiany społeczne możliwe były do osiągnięcia jedynie za pośrednictwem krwawej rewolucji, w trakcie której nastąpić miało przejęcie władzy. Przez pewien czas zwycięscy robotnicy musieliby ustanowić przejściową dyktaturę (dyktatura proletariatu), aż do momentu kiedy socjalizm przyjmie się jako stabilna formacja społeczna. Kiedy to nastąpi wszystkie środki produkcji znajdować się będą pod kontrolą proletariatu, podobnie jak podział wspólnie wyprodukowanych dóbr. Ostatecznie, kiedy dzięki socjalizmowi nastanie era powszechnego dostatku, społeczeństwo wkroczy w fazę komunizmu, w której wszelkie dobra i usługi będą darmowe.

Przez wiele lat partie o charakterze rewolucyjnym były niewielkie i rozproszone. W 1864 roku Marks został współzałożycielem Międzynarodowego Stowarzyszenia Robotników, tak zwanej I Międzynarodówki, mającej na celu koordynację poczynań różnych grup. Stanowiło to logiczną kontynuację rozwoju ruchu robotniczego, ponieważ Marks postrzegał walkę o socjalizm jako wysiłek o charakterze międzynarodowym - lojalność wobec własnego państwa była nieistotna, gdyż robotnicy różnych narodowości mieli ze sobą więcej wspólnego niż kapitaliści i robotnicy z tego samego kraju.

Komuna Paryska

Już w 1848 roku wybuchło pierwsze powstanie robotników w Paryżu, tradycyjnej kolebce wszelkich rewolucji. Następnie, w 1871 roku miał miejsce znacznie poważniejszy zryw, będący wynikiem przegranej Francji w wojnie z Prusami. Paryżanie ogłosili miasto niezależną komuną, która utrzymała się przez kilka tygodni, zanim wojska rządowe odzyskały stolicę, mordując dziesiątki tysięcy komunardów. Chociaż Komuna Paryska tylko w pewnym stopniu pasowała do socjalistycznego wzorca, Marks uznał ją za pierwszą oznakę rewolucyjnych przemian. Dostarczyła ona również ruchowi robotniczemu pierwszych męczenników.

Konflikt idei

I Międzynarodówka rozpadła się w latach siedemdziesiątych XIX wieku po ostrej wymianie zdań pomiędzy Marksem a rosyjskim rewolucjonistą Michaiłem Bakuninem (1814-76). Bakunin był jednym z twórców anarchizmu, doktryny nie zgadzającej się na marksistowskie rozumienie państwa, jako koniecznej formy na drodze do komunizmu. Anarchiści pragnęli obalić wszelkie formy rządów, wierząc w to, że ludzie sami potrafią właściwie zadbać o swoje interesy. Odrzucając organizację i dyscyplinę, anarchizm nigdy nie stał się tak wpływowy jak socjalizm. Jednak jeden z odłamów tego ruchu zwrócił się w kierunku terroryzmu i przemocy, której eskalacja przypadła na lata dziewięćdziesiąte XIX wieku, kiedy to ofiarami zamachów padło wielu światowych przywódców, w tym prezydent Stanów Zjednoczonych McKinley.

W 1869 roku powstała w Niemczech Socjaldemokratyczna Partia Robotników, zorganizowana zgodnie z linią Marksa. Zyskała ona masowe poparcie, w wyniku czego określeniem „socjaldemokratyczny" zaczęto określać wszystkie partie marksistowskie założone w Europie w końcowych latach XIX wieku.

Narodowy charakter

Jednak główne partie socjalistyczne powstałe we Francji i Wielkiej Brytanii nie były ortodoksyjnie marksistowskie i wypracowały swój własny, narodowy charakter. W Wielkiej Brytanii klasa robotnicza była reprezentowana w głównej mierze przez ruch związków zawodowych. Istotny postęp polityczny nastąpił po 1900 roku, kiedy różne związki i ugrupowania socjalistyczne połączyły się, tworząc organizację, która stała się później Partią Pracy.

II Międzynarodówka, utworzona w 1889 roku, była podzielona wewnętrznymi konfliktami. W latach dziewięćdziesiątych XIX w. niektórzy niemieccy socjaliści zaczęli sugerować, że doktryna Marksa wymaga rewizji w kontekście zmieniającej się rzeczywistości. Rewolucja ciągle wydawała się bardzo odległa, a tymczasem Partia Socjaldemokratyczna rosła w siłę, zdobywając coraz więcej miejsc w Reichstagu (niemieckim parlamencie). Także sytuacja robotników zaczęła się z wolna polepszać. Prawdopodobnym okazało się to, że socjalizm może zostać ustanowiony drogą pokojowych metod parlamentarnych.

Tego typu postawę ortodoksyjni Marksiści okrzyknęli mianem „rewizjonizmu", stwierdzając, że możliwości robotników nigdy nie były bardziej ograniczone i że klasy rządzące nigdy nie dopuszczą do radykalnych zmian. I Wojna Światowa stanowiła test dla międzynarodowego marksizmu i udowodniła jego słabość. II Międzynarodówka dwukrotnie rozpowszechniała rezolucję nawołującą socjalistów ze wszystkich krajów do czynnego przeciwstawienia się wojnie, co jednak nie przyniosło żadnego rezultatu.

Gorączka wojenna

Kiedy więc wojna w końcu wybuchła, europejskie partie socjalistyczne ogarnęła gorączka wojenna i każda z nich gorliwie popierała poczynania swoich narodowych rządów. Był to pierwszy znak tego, że nacjonalizm pozostał najsilniejszym uczuciem politycznym, co zresztą potwierdziły nadchodzące wydarzenia.

Jedna tylko partia postępowała konsekwentnie według linii Marksa. Działania bolszewików, jednego ze skrzydeł Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji, skierowane były przeciwko wysiłkom wojennym własnego narodu i w 1917 r. zakończyły się one powodzeniem. Bolszewicy przejęli władzę, przekształcając Rosję w Związek Radziecki i zmieniając nazwę swojego ugrupowania na Komunistyczną Partię Związku Radzieckiego. Partia ta wkrótce zdławiła wszelką opozycję, ustanowiła opartą na swoich rządach dyktaturę proletariatu i wprowadziła w kraju socjalizm polegający na ścisłej kontroli wszelkich aspektów życia społecznego.

Rozłam

Rewolucja bolszewicka spowodowała rozłam w międzynarodowym ruchu socjalistycznym. W większości krajów ludzie, którzy uwierzyli, że jedynie metody bolszewików mogą doprowadzić do zmian, zerwali kontakty z tymi, którzy opowiadali się za przekształceniami na drodze pokojowej. Od tej pory ci, którzy pragnęli rewolucji, nazywali siebie komunistami, natomiast ci, którzy pozostali przy sposobach parlamentarnych - socjalistami lub socjaldemokratami. Obydwa odłamy w znaczący sposób wpłynęły na historię dwudziestego wieku.

Socjalizm - WAŻNIEJSZE DATY

1800

Robert Owen zakłada eksperymentalny ośrodek produkcyjny w New Lanark

1848

Opublikowanie Manifestu komunistycznego

1864

Utworzenie I Międzynarodówki

1869

Powstanie Socjaldemokratycznej Partii Robotników w Niemczech

1880

Powstanie partii robotniczej we Francji

1889

Utworzenie II Międzynarodówki

1893

Założenie Socjaldemokracji Królestwa Polskiego

1914-18

I Wojna Światowa

1917

Bolszewicy przejmują władzę w Rosji

1918-1920

Powstanie partii komunistycznych w Niemczech, Stanach Zjednoczonych, Francji, Wielkiej Brytanii, Polsce i innych krajach

1919

Utworzenie III Międzynarodówki

Do góry