Ocena brak

ŚLĄSK a literatura polska

Autor /DroidZ Dodano /31.03.2012

ŚLĄSK, dzielnica hist. Polski w dorzeczu górnej i środkowej Odry. Nazwa, występująca w źródłach hist. od przełomu XI i XII w., pochodzi od słow. plemienia Ślężan (w rejonie góry Ślęża i późniejszego Wrocławia). Dzielnica, obejmująca ziemie przyłączone do państwa pol. ok. 990 przez Mieszka I, kształtowała się w granicach biskupstwa wrocł. (zał. 1000 na zjeździe gnieźnieńskim). Stanowiła teren sporów granicznych i zbrojnych zatargów z Czechami oraz walk z Niemcami. Rozdrobniony w okresie podziałów dzielnicowych po 1138, Ś. pozostawał pod panowaniem piastowskim; mimo jednak dążeń książąt wrocł., Henryków — Brodatego, Pobożnego i Prawego, do zjednoczenia ziem pol., po zrealizowaniu tej idei znalazł się poza granicami królestwa. Większość księstw śl. (liczba ich dochodziła do 18) została w XTV w. podporządkowana koronie czes. (do Polski wróciły tylko w ciągu XV w. księstwa: oświęcimskie, Zatorskie i siewierskie), a 1526 przeszła, wraz z in. ziemiami czes., we władanie Habsburgów. W XVIII w., po wojnach Prus z Austrią, na podstawie traktatów (1742 i 1763) przeważająca część Ś. weszła w skład państwa pruskiego. Częściowo przywrócony Polsce po I wojnie świat, w wyniku akcji plebiscytowych i powstań zbrojnych, w całości 1945.

Podział Ś. na Górny i Dolny wywodzi się z podziału panującego rodu książąt piastowskich w XII w. na linię wrocł. i raciborską. W skład Ś. Górnego wchodziły tereny księstw: opol., raciborskiego, ciesz., karniowskiego, opawskiego, oświęcimskiego, Zatorskiego, siewierskiego; w XIX i XX w. administracja prus. ziemie te określała nazwą rejeńcji opolskiej; rejencja nie obejmowała ziem księstwa ciesz., które było lennem czes., a po 1742 pozostało przy Austrii do czasu I wojny świat., po wojnie Polsce przyznano niewielką wsch. część Górnego Ś. wraz z częścią Cieszyńskiego na wsch. od Olzy; ziemie te utworzyły w Polsce międzywojennej woj. śląskie; reszta Górnego Ś. była w administracji niem. objęta nazwą prowincji górnośląskiej; od 1945 w granicach Polski; po 1975 obejmuje woj. katowickie, część opol. i bielskiego. Ś. Dolny tworzyły ziemie nad środkową Odrą, między Wielkopolską a Sudetami i Nysą Łużycką; w XIII w. rozpadł się on na księstwa: wrocł., głogowskie, świdnickie, legnickie, jaworskie, brzeskie, żagańskie, nyskie (biskupie); w XIX w. podzielony przez administrację prus. na rejencję wrocł. i legnicką; po I wojnie świat, tworzył prowincję dolnośl.; od 1945 w granicach Polski, po 1975 obejmuje woj.: jeleniogórskie, legnickie, wałbrzyskie oraz część woj. zielonogórskiego i opolskiego. Pewną odrębność hist.-kult. zachował tzw. S. Cieszyński (pd.wsch. część regionu), geograficznie związany z Górnym Ś., ale nigdy w swych dziejach nie podlegający Prusom. Dzieje śl. piśmiennictwa pol. kształtowały się w zależności od sytuacji polit., społ. i ekon. regionu oraz od związków z resztą Polski.

Od wczesnego średniowiecza Ś. odgrywał istotną rolę w kulturze polskiej. Od pocz. XII w. przenikały tu elementy zach. kultury rycerskiej, której krzewicielami byli książęta, gł. Henryk I Brodaty i Henryk IV Probus. Ośrodkami życia kult. i oświaty były opactwa w Henrykowie, Lubiążu, Trzebnicy oraz miasta, zwł —> Brzeg, —> Kłodzko, —> Legnica, —> Nysa, —> Wrocław. Wiele cennych zabytków pol. piśmiennictwa śred-niow. powstało i przechowało się właśnie na Ś., a ich charakter świadczy niezbicie o wpólnocie kult. tej dzielnicy z Polską.

Z piśmiennictwa łac. Chronica Polonorum (ok. 1300), dot. w większości dziejów Ś., jest wzorowana na dziele Wincentego Kadłubka, podaje też wiele wydarzeń ogólnopol.; z licznych źródeł, od Galla po żywoty świętych, korzystał autor tzw. Kroniki książąt polskich (Chronica principumPoloniae, spisana w XIV w. prawdop. w Brzegu przez Piotra z Byczyny), nieocenionego źródła do dziejów Ś. Wojewodzie śl. Piotrowi Włostowicowi poświęcony jest poemat Carmen Mauri (prawdop. z XII w.) i Kronika o Piotrze Właście (pocz. XVI w.). W hagiografii ważne miejsce zajmuje Żywot św. Jadwigi, a liczne poświęcone Jadwidze śl. hymny łac. podkreślają polskość kultu. W śl. kronice klasztornej, tzw. Księdze henrykowskiej (XIII w.), zostało zapisane pierwsze zdanie w języku polskim. We Wrocławiu zachował się jeden z dwu rkpsów ważnego zabytku poet. z XV w., —> Skargi umierającego, tu wreszcie Mikołaj z Koźla spisał pol. tekst swawolnej piosenki żakowskiej. Począwszy od uchwały synodu wrocł. (1248) przekładano na język pol. modlitwy; dla królowej Jadwigi w klasztorze w Kłodzku przepisano częściowo ok. 1399 Psałterz floriański. Pierwsze pol. teksty druk. wyszły z wrocł. oficyny K. Elyana (1475).

W okresie przynależności S. do Czech trwały żywe kontakty Ślązaków z Polską. Do końca XVI w. promieniowała swymi wpływami, gł. na region dolnośl., Akademia Krak., zał. 1364 przez Kazimierza W.; profesorami Akademii byli m. in. Franciszek Krzysowic z Brzegu, Jan Elgot, Jan z Kluczborka, Piotr Gaszowiec, Bernard Mikisz z Nysy, Jan z Głogowa, Michał Falkener z Wrocławia, Jan Stańko. Na Ś. łatwo docierały nowe prądy. Podczas wojen husyckich niektóre miasta (Kluczbork, Gliwice) zostały opanowane przez oddziały czes. i ochotnicze polskie. W XV w. nastąpiło nasilenie polit. powiązań Ś. z Jagiellonami. Wzmogły się jednocześnie kontakty kulturalne. SI. humaniści przybywający na studia do Krakowa zapisali się w literaturze pol.-łac. doby odrodzenia. Panegiryki na cześć królów pol. pisali: W. Korwin, K. Ursinus Velius, J. Logus, M. Franconius; uznanie jako poeci zdobyli A. Schoneus, A. Schroeter. Ślązakami czynnymi w Krakowie byli też B. Stenus, geograf, autor pierwszego łac. opisu Ś., Jerzy Liban z Legnicy, jeden z pierwszych profesorów-grecystów Akademii, Wacław Koler z Jeleniej Góry, hebraista i grecysta, Anzelm Ephorinus, filolog, erazmianista; do wychowanków Akademii należał też F. Faber, który wniósł trwały wkład do śl. historiografii, a w poemacie o Sobótce śl. pozostawił opis pejzażu, geografii i historii Ś. Najobszerniejszy pol. dorobek pisarski pozostawił arianin J. Licinius Namysłowski, jeden z najwybitniejszych śl. pisarzy XVI w. Dzieło O. Strumieńskiego O sprawie, sypaniu, wymierzaniu i rybieniu stawów (1573) rozpoczynało pol. literaturę zawodową na Ś. W języku pol. tworzyli poeci F. Mymer i P. Wachenius, wzorujący się na J. Kochanowskim. Z tradycji poezji renesansowej wyrastał, napisany po polsku, poemat hutniczy W. Roździeńskiego Officina terraria (1612), pierwsza w tym języku pochwała pracy rąk.

W XVI-XVII w. na ogólne podniesienie kultury regionu śl. wpłynęła —> reformacja. Większość książąt i miast przyjęła luteranizm (katolicyzm utrzymywał się na Górnym Ś. na terytorium biskupim). Ośrodkami myśli różnowierczej, a zarazem humanist. były: Wrocław, Nysa, Złotoryja, —> Jelenia Góra, Kluczbork, —> Byczyna oraz Tarnowskie Góry z przyległymi miejscowościami (m. in. Koszęcinem i Kochcicami, gdzie ożywienie intelektualne wnieśli śl. arianie). Do wybitnych działaczy reformacyjnych na Ś. należeli: uczeni-nauczyciele, J. Hess, A. Moiban, W. Krautwald, K. Schwenckfeld, w 1 poł. XVII w. teolog i poeta J. Trzanowski. Rozwinęło się szkolnictwo, a wraz z zapotrzebowaniem na pol. książkę rel. i świecką - także ruch wydawniczy. Pol. druki tłoczyły wrocł. oficyny A. Dyona, A. Winklera, Baumannów. Ze Ś. wywodzili się drukarze krak., zasłużeni w rozwoju pol. książki, zwł. H. Wietor. W środowiskach —> braci pol., zwł. w —> Rakowie, było wielu Ślązaków. Do porzucenia ziemi śl. z powodu ucisku nar. i społ. namawiał Polaków w XVII w. bezim. autor wierszowanego dialogu Polak w Śląsko. Do uchodźców tych należeli m. in. poeci: Licinius, D. Franconius, J. Pastorius (także historiograf, autor prac pedag.) oraz Sz. Pistorius, który sławił Polskę i ubolewał nad losem jej byłej dzielnicy- Wojna 30-letnia (1618—48) spowodowała bowiem materialne i kult. zubożenie Ś., a walki rei. stawiały często ludność pol. w przeciwnych obozach. Wobec kontrreformacyjnego stanowiska Habsburgów i cesarstwa wolność wyznania zachowało niewiele miast. Po 1660 ks. brzeski Jerzy III udzielił wypędzonym z kraju braciom pol. gościny w Brzegu i Kluczborku, gdzie przebywali do 1671; byli wśród nich: A. Wiszowaty, K. Crell (syn Jana), Jonasz Szlichtyng, S. Przypkowski. Wygaśnięcie dynastii Piastów przyspieszyło niemczenie się Dolnego Ś. Nie zostały jednak zerwane więzy gosp.-kult. z Polską, a przewaga ludności pol. i potrzeby życia codziennego wymagały znajomości języka polskiego. Piśmiennictwo pol. związane z Kościołem i szkołą protest, rozwijało się zwł. w Byczynie i Kluczborku, a także w —> Oleśnicy, Legnicy, Wrocławiu; ważnym ośrodkiem oświat, i drukarskim był do XVIII w. Brzeg, gdzie w XVII-XVIII w. tłoczono większość śl. druków protestanckich. Wydawano katechizmy (gł. tłum. z Lutra, pierwszy pol. katechizm na Ś. wydał 1622 K. Sussenbach, wersję popr. 1660-J. Herbinius), —> modlitewniki (gł. przekł. z J. Arndta), —> postylle (S. Dambrowski, A. Gdacjusz), —> kancjonały (Doskonały kancjonał polski 1673); ta literatura rei. służyła jednocześnie oświacie i kultywowaniu języka polskiego. Rektorzy szkół (m. in. we Wrocławiu: J. Roter, J. Ernesti, M. Dobracki, J. Schłag, w Byczynie Herbinius) pisali czytanki oraz podręczniki polsko-niemieckie. Z literatury świeckiej XVII w. zachował się satyr.-obycz. dialog mieszczański, pokrewny literaturze —> sowizdrzalskiej, Poseł krotochwilny Mac Lac (1666) J. Puklerzskiego; powstawały również w tych kręgach szkolno-kościelnych panegiryki i wiersze okolicznościowe (J. Malina, Herbinius) i w nich tylko przejawiali pisarze śl. pewną samodzielność. Przynależność do literatury pol. baroku poświadczyli swoją twórczością: Gdacjusz, który wprowadził do swoich dzieł fragmenty obycz., pisał barwną polszczyzną z elementami gwary, oraz J. Bock, uznany za doskonałego stylistę.

Na Ś. Cieszyńskim pod panowaniem Habsburgów dominował katolicyzm, ale w pocz. XVIII w. luteranie uzyskali większą swobodę. Pol. literaturę rel., obejmującą gł. tłumaczenia, zapoczątkowali w tym okresie pastorzy J. Muthmann i S.L. Zasadius, uprawiali ją nauczyciele i uczniowie ewang. gimnazjum w —> Cieszynie, jak J.Ch. Bockshammer, P. Twardy (wydawca Postylli Dambrowskiego), J. Kłapsia. Oryginalną pol. literaturę otwiera kat. książka Prawdziwa jedzina do nieba z Pisma Świentego dokazana droga... (Opawa 1761), oprac, przez J. Bajtka, J. J. Hackenbergera i F. Knóbla. Zarówno znani, jak i anonimowi autorzy posługiwali się bardzo często gwarą cieszyńską. Pol. twórczość poet. zapowiadały pod koniec XVIII w. wiersze ks. L. Heimba. Zainteresowania nauk. kulturą Ś. Cieszyńskiego rozbudził L.J. Szersznik, publikując informacje o pisarzach i artystach związanych z regionem; domagał się także wprowadzenia pol. podręczników do szkół. W 1 poł. XIX w. pojawiło się piśmiennictwo utylitarne, przeważnie przekłady, np. J. Zschockiego (w tłum. J. Winklera), K. Kotschego (Książeczka o sadach). Z tego okresu pochodzi też rzadki przykład pisarstwa lud. w postaci pierwszego znanego pamiętnika pol. chłopa —> J. Gajdzicy.

Od poł. XVIII w. na przejętych ziemiach Górnego i Dolnego Ś. władze prus. prowadziły politykę germanizacji i izolacji od Polski; represje i zarządzenia wobec urzędów, szkoły, kościoła i wojska osłabiły żywioł pol., ą książkę pol. ograniczyły do prymitywnych elementarzy, książeczek do nabożeństwa i pieśni odpustowych. Wychodziło mimo to pierwsze czasopismo pol. na Ś. i jednocześnie pierwsze pismo dla ludu „Gazety Śl. dla Ludu Pospolitego" (red. przez Bockshammera 1784-1804). Czynnikiem zespalającym Ś. z in. regionami Polski, a jednocześnie wyrażającym odrębność etniczną był folklor, który służył zadaniom społeczno-narodowym. Kultura lud. Ślązaków „wasserpolaków" była ośmieszana przez Niemców, przeciwko czemu wystąpili jednak już pod koniec XVIII w. Niemcy ze Ś., luteranie - J.W. Pohle, J.G. Schummel, obrońcy praw języka polskiego. Argumenty za oddaniem Ś. Polsce przytaczał H. Kołłątaj w traktacie Uwagi nad teraźniejszym położeniem tej części ziemi polskiej, którą od pokoju tylżyckiego zaczęto zwać Księstwem Warszawskim. Świadkami losu Polaków na Ś. pod uciskiem prus. byli S. Staszic (Dziennik podróży z lat 1789-1805) i J.U. Niemcewicz (Podróże historyczne po ziemiach polskich między rokiem 1811 a 1828 odbyte). Autorem pierwszej nauk. monografii Ś.( pisanej przez Polaka dla Polaków, był J.S. Bandtkie (Wiadomości o języku polskim w Szląsku i o polskich Szlęzakach, „Mrówka" 1821, przedr. w lwow. „Rozmaitościach" 1823), który wprowadził problematykę pol.-śl, do językoznawstwa i geografii.

Ważnym ośrodkiem nauk. stał się w pocz. XIX w. Wrocław, w wyniku zał. 1811 uniwersytetu, który ściągał tu też młodzież pol. z zaboru pruskiego. Do rozwoju badań nad pol. przeszłością Ś. przyczyniło się akad. —> Towarzystwo Literacko-Słowiańskie (1836-86). W rozpowszechnianiu pol. książki pośredniczyły wrocł. firmy wydawn. F. Hirta, Kornów, Z. Schlettera. Romantyczne zainteresowanie folklorem przywiodło na ziemie śl. R. Zmorskiego, który zbierał tu podania i baśnie ludowe.

Przemianom polit. i kult. sprzyjał okres Wiosny Ludów i atmosfera wrzenia rewol. w Europie. Ludność pol. wysuwała żądania narodowościowe, domagając się od władz prus. języka pol. w szkole i kościele. Pewnym osiągnięciem i zasługą bpa B.J. Bogedaina było wprowadzenie języka pol. do szkół lud. rejencji opolskiej. Pierwsze pol. czasopisma popularyzowały pol. historię (zwł. związaną z Krakowem) i literaturę, drukowały materiały folkloryst., zachęcały do zbierania pieśni i bajek lud.; należały do nich: „Tygodnik Pol." (1845-47), „Dziennik Górnośl." (1848-49), „Gazeta Wiejska dla Górnego Ś." (1849-50). „Poradnik dla Ludu Górnośląskiego" (1851-53).

Początki ruchu odrodzenia nar. na Ś. przyjęło się nazywać za W. Ogrodzińskim „epoką Lompy". Działalność J. Lompy, nauczyciela z Lubszy, publicysty, pisarza i folklorysty, miała na celu podniesienie oświaty Górnoślązaków, rozbudzenie ich uczuć nar. i popularyzację sprawy śl. na forum ogólnopol. (gł. w czasopismach krak., warsz i poznańskich). Jego twórczość -oryginalna lub tłum. z niem., obejmująca poezję (Zbiór wierszy t. 1-3 1841-43) oraz prozę o charakterze popularnym, nawiązującą do literatury straganowej, a także do lud. podań i legend - przyczyniła się do ukształtowania modelu literatury regionalnej, podporządkowanej funkcjom dydakt.-oświat.; korzystała ona ze środków artyst. twórczości samorodnej, bądź przejmowała je z wzorów literatury ogólnopol. (co zależało od stopnia wykształcenia pisarzy regionalnych, wywodzących się z tych samych środowisk - chłopskich i robotniczych - do których adresowali swe utwory). Dzięki Lompie powstały pierwsze zbiory tekstów lud., np. Przysłowia i mowy potoczne ludu polskiego w Szląsku (1858). Dorobek pisarski nauczycieli czy księży w XIX w. wywodził się z tradycji postrenesansowych, a gł. słowianofilskich, oświeceniowych (A. Stabik, „ksiądz pieśniarz", jeden z najlepiej piszących po pol. Ślązaków) i romant. (J. Dirbach). Upowszechnianiu pol. słowa służyły wydawnictwa T. Nowackiego w —> Mikołowie, oraz A. Ficka (zasłużył się przedrukiem Żywotów świętych P. Skargi, 1851) oraz T. W. Heneczka w Piekarach Śląskich. W obronie praw nar. Ślązaków występowali J. Łepkowski, A. Mierowski, E. Smółka, J. Szafranek.

W l. sześćdziesiątych rozpoczął się, trwający do pocz. XX w., rozkwit literatury śląskiej. Zwycięskie Prusy Bismarckowskie nasiliły akcję germanizacyjną, zwł. w okresie Kulturkampfu; przeciwna temu programowi polityka kat. partii niem. Centrum budziła początkowo nadzieje pol. ludności kat., wpłynęła na powstanie znamiennego dla stosunków śl. programu utożsamiania walki o polskość Ś. z obroną katolicyzmu. Późniejsze stanowisko partii, wyraźnie prorządowe, sprzeczne z interesami Polaków, skłoniło wielu działaczy nar. do przeciwstawienia się jej szerokim wpływom.

Ośrodkiem pol. ruchu umysłowego nadal był Wrocław; na uniw. wychowankowie lud. szkół, księża stykali się z działalnością W. Cybulskiego i W. Nehringa, z reguły należeli do pol. organizacji (obok Tow. Lit.-Słow. działały Tow.Pol. Górnoślązaków, Tow. Górnośl., Tow. Akademików Górnośl. i in.). Sprawę pol. na Ś. wsparli publicyści i wydawcy wielkopol., podejmując działalność gł. w Opolu i Raciborzu; silnie zaangażowali się: B. Koraszewski, J.K. Maćkowski (współpracujący z J. Rostkiem), A. Napieralski, bracia F. i S. Przyniczyńscy. Powstawały na Ś. biblioteki pozn. TCL i ogniwa Czytelni im. ks. Bażyńskiego. Kolportowano wydawnictwa popularne z Poznania, Leszna, Torunia, Chełmna oraz z Galicji. W ostatnim 30-leciu XIX w. ukazało się wiele pism dla ludu: „Zwiastun Górnośl." (1867-72), „Katolik" (1869-1931), „Gazeta Górnośl." (1874-94), „Światło" (1887-1901), „Nowiny Raciborskie" (1889-1921), „Gazeta Opolska" (1890-1921). Popularyzowały one twórczość klasyków literatury pol. - Mickiewicza, Sienkiewicza, Konopnickiej, drukowały pol. elementarze (od 1873 obowiązywały wyłącznie podręczniki niemieckie).

Ważną funkcję kult. pełniła scena amatorska; ruchowi teatr, (rozwijał się od pocz. l. siedemdziesiątych, gł. w Bytomiu, Gliwicach, Katowicach, Królewskiej Hucie, Opolu, Raciborzu, Siemianowicach, Wrocławiu i Zabrzu) patronowały towarzystwa'oświat., muz., gosp., społ., jak np. Tow. Górnośl. Przemysłowców, Tow. Przemysłowców Pol., Tow. Handlowe Pol., Tow. Św. Alojzego, Związek Kat. Robotników, Tow. Gimnastyczne „Sokół''. Poza utworami autorów śl. grano dramaty W.L. Anczyca, M. Bałuckiego, J. Blizińskiego, J. Chociszewskiego, A. Fredry, J.N. Kamińskiego, J. Korzeniowskiego, J. Słowackiego. Artyst. działalność chórów i kół śpiewaczych stwarzała okazję do legalnej pracy politycznej. Kultywowanie pieśni lud. pozwalało zachować nie skażony germanizmami pol. język, w śpiewnikach zamieszczano pieśni patriot., również śl. poetów (K. Damrota, R. Lubeckiego, J. Gregora); od 1893 obowiązywał sądowy zakaz śpiewania niektórych utworów (np. Czerwonego sztandaru B. Czerwieńskiego). Do znanych wyd. zbiorów należały: Pieśni ludu polskiego w Górnym Szląsku z muzyką (1863) J. Rogera, Pieśni zabawne dla Kółka Polskich Górnoślązaków Akademików (1868), Starosta weselny, czyli Zbiór przemówień, piosenek i wierszy (1892) J. Gallusa. Do poznania folkloru przyczynili się znawcy gwar śl. - R. Fiedler (pionierska praca Bemerkungen iiberdieMundart der polnischen Niederschlesier 1844) i Gregor (dostarczał materiały językowe K. Nitschowi).

Kontynuatorem dzieła podjętego przez Lompę był K. Miarka, długoletni wydawca „Katolika", założyciel drukarni w Mikołowie, współtwórca regionalnego dramatu i górnośl. prozy. Jego powieści hist. (np. Husyci na Górnym Śląsku) i współcz. (Sądy boże), odzwierciedlające realia życia śl., pisane świadomie wybranym stylem gawędy, były zbeletryzowaną transpozycją haseł polit. i narodowych.

Wysokie walory artyst. osiągnęła poezja górnośl. w twórczości K. Damrota, N. Bonczyka. Pierwszy przejął romant. ideę posłannictwa nar. poezji, był wyrazicielem nar.-kat. jedności; ucząc swoimi wierszami miłości kraju ojczystego, jego ludzi, historii, mowy i religii, stał się dla Ślązaków symbolem Polaka - patrioty i społecznika. Bonczyk utrwalił regionalne tradycje polskości w dwóch poematach epickich, z których Stary kościół miechowski (1879) ukazywał kształtowanie się nowej świadomości społ. w związku z przemianami społeczno-gospodarczymi. W młodszym pokoleniu pisarzy Juliusz Ligoń z pełną świadomością realizował zadania oświat, i patriot., sięgając po artyst. środki lud. twórczości zarówno w poezji, jak w dramatach. Poezja J. Kupca zawierająca historioz. uogólnienia, dot. tragicznych dziejów Polski i współcz. sytuacji polit. narodu pol. wykraczała poza ramy lud. twórczości; także jego zainteresowanie folklorem było wyjątkowym zjawiskiem wśród chłopów w XIX w. (w 1883-85 publikował teksty legend, podań, bajek). Patriot. nadzieje i wiarę w ideały wyrażał w poezji A. Skowroński. Lud. motywy i wątki przewijają się w wierszach W. Hajdy (autora proroczych utworów o wskrzeszeniu Polski) i D. Szędzielorza; do pol. poezji XVII-wiecznej nawiązywał w satyr.-dydakt. wierszach W. Winkler. Po Miarce i Ligoniu popularność w dziedzinie dramatopisarstwa zyskali P. Kołodziej, obok niego'm. in. A. Ligoń, F. Kowol. Do utrwalenia języka pol. przyczynił się swoimi wydawnictwami i książkami dewocyjnymi H. K. E. Koelling, autor broszury Prośliccy, pisanej gwarą małopolską,

Już pod koniec XIX w. nastąpiły zmiany w układzie sił w Niemczech i na Ś., do walki wkroczyła partia socjalistyczna. Redaktorzy „Górnoślązaka" (1901-33), organu ruchu nar. pod przewodnictwem W. Korfantego, rzucili hasło niepodległości Ś. jako części Polski. Radykalizacja polit. i nar. dążeń wymagała przetworzenia wzorów i treści kultury regionalnej na wartości ogólnonarodowe. Znalazło to wyraz w postawie ideowej i w kierunku ewolucji artyst. młodych pisarzy. Cechy literatury młodopol. przejął jako pierwszy górnośl. prozaik F.E. Stateczny. Najpełniejszym odbiciem tego okresu jest twórczość dwu powstańców - J.N. Jaronia (zbiór wierszy Z pamiętnika Górnoślązaka...) i A. Świdra (Z głębin duszy polskiej syna ziemi górnośląskiej. Wiersze i pieśni), którzy problem walki nar. łączyli z radykalnym programem społecznym.

W 1918-20 toczyła się walka o przyłączenie Górnego Ś. do Polski (powstania 1919, 1920 i 1921; plebiscyt 1921). Centrum życia pol. stanowił wówczas Bytom. Do 1922 działalność kult. i lit. podporządkowana była celom agitacyjnym. Powstawała gł. poezja, i to anonimowa, publikowana w gazetach i periodykach, jak: „Powstaniec" (1919 i in. pismo o takim tytule, 1921), „Gazeta Robotnicza", „Strzecha Śl." (pismo dla wsi); ważną rolę w przygotowaniach do plebiscytu odegrał satyr. „Ko-cynder", pod red. S. Ligonia. Przeważała liryka patriot., ujmowana najczęściej w formę pieśni, pojawiła się tematyka proletariacka. Bujnie rozwijała się satyra - antyprus. lub skierowana przeciw dyplomatycznym targom na terenie międzynar. o przynależność państwową Ś. (trawestacje pieśni, kolędy plebiscytowe i fraszki, pogwarki, przysłowia). Rzadko pojawiały się wiersze refleksyjne i próby epickie. Do znanych z nazwiska autorów, poza Jaroniem i Świdrem (tworzył dokumentację lit. wydarzeń w artykułach, opowiadaniach i wierszach), należą: E. Imiela (Górnośląskie bajki i satyry 1922; antologia poezji Krwawa pąć - zagubiona podczas okupacji niem.), A. Chmurny (pseud. J. Mondscheina; zbiory wierszy Z niedoli śląskiej, Ciernie śląskie), L. Szabatowski (Rota górnośląska), oraz działacze plebiscytowi - rymotwórcy (O. Zarzycka, K. Ćwierk). Tematykę powstańczą podjęli też nieliczni pisarze spoza regionu: J. Birkenmajer, lud. poeta F. Kuraś, oraz Z. Bartkiewicz (obrazki z powstania 1919 Od śląskiej strony).

Z okresem tym związane są także początki badań nad dziejami piśmiennictwa pol. na Ś., które podjęli: J. Kudera, K. Prus, E. Szramek, ich hist. i hist.lit. prace (publikowane m. in. w kwartalniku „Głosy znad Odry"), podporządkowane celom publicyst., uwypuklały zasługi najwybitniejszych pisarzy śl. w walce o utrwalenie polskości.

Ś. znajdował się nieprzerwanie w kręgu zainteresowań uczonych i pisarzy spoza regionu. Idee słowianofilskie i romant. zainteresowanie folklorem spowodowały, że echa śl. pieśni i podań odbiły się w poezji A. Bielowskiego (rapsod Pieśń o Henryku Pobożnym), A. Mickiewicza (Lilie), J. Słowackiego (scena sądu w Balladynie). Po Wiośnie Ludów publicystyka i historiografia pol. (K. Szajnocha, Z. Kaczkowski, W. Kalinka) demaskowała szowinistyczną politykę niem. w stosunku do Polaków. Badania nad językiem na Ś. prowadził L. Malinowski, dowodząc jego pol. pierwotności (opozycyjnie do opinii badaczy niem.); pozostawił też pionierskie opracowanie gwary śl. i zapisy ustnej literatury lud. (Listy z podróży etnograficznej po Śląsku, Zarysy życia ludowego na S.). Badania folkloryst. prowadzili później S. Ciszewski, M. Federowski, M. Poleski, O. Kolberg (Śląsk Górny 1906); K. Nitsch zbierał 1906 materiały do Dialektów polskich Ś. (1909). W walce o zachowanie polskości na Ś., m. in. przez kształtowanie świadomości pol. społeczeństwa, gł. rolę odegrał J.I. Kraszewski (Program Polski. Myśli o zadaniu narodowym, ludziom dobrej woli, dobrej wiary 1872); problematykę śl. i in. ziem zach. wprowadził szeroko do literatury, ukazując odwieczne dążenia niem. do opanowania państwa pol. (powieści hist. z czasów piastowskich: Królewscy synowie, Historia o Petrku Właście, Waligóra, Syn Jazdona). W akcji agitacyjnej na rzecz Górnego Ś. w okresie klęski głodowej (1878-79) wzięli udział H. Sienkiewicz i A. Świętochowski (nowele Karl Krug, Klemens Boruta -o klęsce gradowej, Oddechy-przeciw rugom chłopskim). Pod wpływem bezpośrednich kontaktów z ziemią śl. powstały liryczno-pątriotyczne wiersze M. Konopnickiej (cykl Pod Beskidami, Na Piastowym Śląsku, Rota), utwory M. Parczewskiej (powieść Nad brzegami Odry, tom nowel Obrazki), publicystyka polit.-społ. J. Kasprowicza oraz obrazki poet. (np. w cyklu Ze Śląska). Popularyzatorem spraw śl., szczególnie w okresie plebiscytu, był S. Bełza, założyciel i prezes Tow. Narodowo-Kulturalnej Pracy dla Górnego Ś., autor publikacji dokumentujących polskość regionu (m. in. o Miarce).

W. DOBROWOLSKA Ś. i Ślązacy w powieści polskiej, „Zaranie Śl." 1931 z. 1; H. BARYCZ Ślązacy w polskiej kulturze umysłowej na tle polsko-śląskich związków duchowych w przeszłości, Wr. 1946; R. GANSINIEC Wkład czołowych przedstawicieli ziemi śląskiej w kształtowanie się myśli poznawczej i literatury polskiego odrodzenia, w: Odrodzenie w Polsce (zbiór.), t. 2, W. 1956; A. ROMBOWSKI Nauka języka polskiego we Wrocławiu (koniec wieku XVI - połowa wieku XVIII), Wr. 1960; Z. HIEROWSKI, S. WILCZEK Piśmiennictwo śląskie na tle literatury ogólnonarodowej, „Ruch Lit." 1962 nr 3; T. STOŻEK Na ziemiach Ś. Pruskiego, w: Pisarze śląscy XIX i XX wieku (zbiór.), Wr. 1963; W. OGRODZIŃSKI Dzieje piśmiennictwa śląskiego, oprać. L. Brożek, Z. Hierowski, Kat. 1965; T. GOSPODAREK Drogi rozwoju kultury polskiej na Górnym Ś. w XVIII i XIX w., Opole 1966; J. ZAREMBA Polscy pisarze na Ś. po wojnie trzydziestoletniej, Wr. 1969; P. MUSIOŁ Piśmiennictwo polskie na Ś. do początków XIX wieku, Opole 1970; Związki pisarzy z regionem Ś., Bibliografia S. 1966 7 (1970); J. GLENSK Związki pisarzy polskich z regionem śląskim, Kom. Instytutu Śl. w Opolu. S. Lit. nr 10, Opole 1970; J. ZAREMBA Polska literatura na Ś, Kat. 1971; B. ZAKRZEWSKI Tematy śląskie, Kat. 1973; Śląski Słownik Biograficzny, red. J. Kantyka, W. Zieliński, t. 1-2, Kat. 1977, 1979; H. BARYCZ Ś. w polskiej kulturze umysłowej, Kat. 1979; Śląskie miscellanea, red. D. Simonides i J. Zaremba, Wr. 1980; B. ZAKRZEWSKI Nowe tematy śląskie, Wr. 1980.

Podobne prace

Do góry