Ocena brak

SIENKIEWICZ Henryk, pseud. Litwos

Autor /jota11 Dodano /28.03.2012

SIENKIEWICZ Henryk, pseud. Litwos, ur. 5 V 1846 w Woli Okrzejskiej (Podlasie), zm. 15 XI 1916 w Vevey (Szwajcaria), powieściopisarz, nowelista. Syn zubożałej rodziny ziemiańskiej osiadłej na bruku miejskim, od 1855 związany był z Warszawą, gdzie chodził do gimnazjum i 1866-69 studiował na wydz. prawnym, a nast. filol.-hist. Szkoły Gł. i na ros. UW, który opuścił 1871 bez egzaminów końcowych. W 1872-87 pracował w prasie warsz., początkowo jako reporter i felietonista, 1874-78 jako współwłaściciel dwutyg. —> „Niwa" i 1882-87 red. umiarkowanie konserwatywnego dziennika „Słowo".

Lata 1876-78 spędził S. - jako korespondent „Gazety Pol."-w Ameryce Pn., gł. w Kalifornii, gdzie z grupą przyjaciół (m. in. z H. Modrzejewską) podjął nieudaną próbę stworzenia komuny rolnej. W 1879 przebywał w Europie Zach.; od 1880 co roku bywał za granicą, pielęgnując chorą na gruźlicę żonę, Marię z Szetkiewiczów, a po jej śmierci (1885) lecząc się w uzdrowiskach austr., wł., franc. i in. Zamiłowany podróżnik, 1886 wyprawił się do Konstantynopola, Aten, Neapolu i Rzymu, 1888 do Hiszpanii, z końcem zaś 1890 wyruszył na wyprawę myśliwską do Zanzibaru. Z miejscowości pol. najchętniej przebywał w Zakopanem. W czasie swych podróży zagr. pracował usilnie, tworząc nowele i powieści, druk. w prasie krajowej, warsz. i krak., a rychło potem pozn. i lwowskiej. Dzieła te, począwszy od Ogniem i mieczem (1883-84) zdobyły autorowi czołowe miejsce, i to nie tylko w Polsce, pojawiły się bowiem w licznych przekładach. W rezultacie po 25 l. pracy, w 1897, S. stał się najgłośniejszym pisarzem pol., wyrazem uznania społ. był uroczyście obchodzony 1900 jubileusz; komitet jubileuszowy ofiarował mu mająteczek —> Oblęgorek pod Kielcami, gdzie pisarz bawił od 1902 zazwyczaj latem, stale bowiem mieszkał w Warszawie. Wyrazem uznania międzynar. było przyznanie mu nagrody Nobla (1905).

Wybuch I wojny świat. (1914) zaskoczył S. w Oblęgorku, skąd przez Kraków i Wiedeń wyruszył do Szwajcarii. Przy współudziale A. Osuchowskiego i I. Paderewskiego zorganizował w Vevey Szwajc. Komitet Gen. Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce, przesyłający pieniądze, lekarstwa, żywność i odzienie do kraju niszczonego przez walczące armie. Prezesura w Komitecie Szwajc. stanowiła ukoronowanie działalności społecznej S., który już w młodości często występował z inicjatywą w sprawach publ., m. in. w sprawie stworzenia muzeum, a później ufundowania pomnika Mickiewicza w Warszawie. Należał też do współorganizatorów —> Kasy im. Mianowskiego, a 1899-1900 był prezesem —> Warszawskiej Kasy Przezorności dla Literatów i Dziennikarzy. Na przełomie XIX i XX w. coraz częściej zabierał głos na tematy polit., protestując energicznie przeciw antypol. posunięciom rządu prus. (odezwa w związku z prześladowaniem dzieci pol. we Wrześni, druk. w „Czasie" 1901, List otwarty do J.C.M. Wilhelma II, króla pruskiego 1906, międzynar. ankieta-książka Prusse et Pologne 1909). W okresie rewolucji 1905 pisywał artykuły i odezwy domagające się autonomii dla Królewstwa Pol. i nawołujące do „zjednoczenia nar." pod egidą SN-D, wymierzone zaś przeciw ruchowi socjalist., którego konieczność uznawał, ale którego istoty nie rozumiał, a siły nie doceniał. Wystąpienia te sprawiły, iż Nar. Demokracja posługiwała się głośnym nazwiskiem pisarza i powoływała na jego autorytet we własnych rozgrywkach politycznych. Żywym pomnikiem działalności społecznej S. stało się m. in. sanatorium przeciwgruźlicze dla dzieci na Bystrem i kościół w Zakopanem. Ze stypendium ufundowanego przez S. 1889 (Stypendium im. Marii Sienkiewiczowej) korzystali m. in. S. Wyspiański, M. Konopnicka, S. Przybyszewski, G. Daniłowski i K. Przerwa-Tetmajer. Dowodem hołdu dla zasług pisarza tak na polu lit., jak i nar. było sprowadzenie jego prochów do Polski (27 X1924) i złożenie ich w podziemiach katedry Św. Jana w Warszawie, z którą pisarz bezwiednie pożegnał się we Wspomnieniu, napisanym na 9 dni przed zgonem. W kilku miastach Polski wzniesiono ku czci pisarza pomniki, m. in. w Bydgoszczy (1927, dłuta K. Laszczki), w Gdyni, Słupsku, Częstochowie.

Literackim świadectwem rozległych zainteresowań publicystycznych S. pozostały obserwacje zanotowane we wczesnej felietonistyce (cykle Bez tytułu 1873 i Chwila obecna 1875 w „Gazecie Pol.", Sprawy bieżące 1874-75 w „Niwie", później Wiadomości bieżące 1880-81 w „Gazecie Pol."), a przede wszystkim relacje z dalekich wędrówek, tj. Listy z podróży do Ameryki (1876-78) oraz Listy z Afryki (1891-92). Szczególnie pierwsze przynosiły obszerną relację o życiu amer., jego osiągnięciach i niebezpieczeństwach, znakomicie obrazowały życie w górskich kanionach,,dzikiego Zachodu'', informowały o osadnictwie pol. i jego znaczeniu, odznaczały się wnikliwą analizą zawiłych zjawisk społecznych. Równocześnie zaś stanowiły one pomost między publicystyką S. a jego prozą powieściową, pogłosy bowiem spraw obserwowanych w Stanach Zjedn. dźwięczą nie tylko w utworach o tematyce amer., ale również w dziełach takich jak Ogniem i mieczem czy Wiry. Wyrazem kultury lit. młodego pisarza były też ogłaszane w prasie wrażenia i rozbiory lit., jak recenzje Szkiców historycznych L. Kubali czy Zarysu literatury polskiej P. Chmielowskiego (1881), własne studia o poetach staropol.: M. Sępie Szarzyńskim i K. Miaskowskim (1869-70), wreszcie wycieczki na niwę krytyki teoret.: odczyty O naturalizmie w powieści (1880), O powieści historycznej (1889) i studium Listy o Zoli (1893); w odczytach przedstawił swe kryt. stanowisko wobec omawianego prądu, opowiadając się zasadniczo jako zwolennik literatury realist., w której wiedzę pisarza wspiera jego wyobraźnia i intuicja. Wypowiedzi krytyczne S. uderzają dojrzałością poglądów na zjawiska lit., wolną od szablonów, rozumieniem płynności terminów, wysokim stopniem świadomości estet. i przekonaniem o doniosłości literatury w życiu narodowym.

Doświadczenie pisarskie zdobywał jednak gł. w toku pracy nad prozą epicką - nad nowelami, które dominują w pierwszym 10-leciu jego kariery, a które rzucał na papier i później, w czasie tworzenia swych wielkich powieści. Jako nowelista poruszał aktualną problematykę pozytywist. (—> Humoreski z teki Worszyłły 1872), kreślił obrazki obycz. (—> Hania 1880), ukazywał życie wsi pouwłaszczeniowej (—> Szkice węglem 1880), sytuację chłopa zmuszonego do służby w armii zaborczej (—> Bartek Zwycięzca 1882), marnującego się na emigracji (—> Za chlebem 1880), sprawę wychowania dziecka wiejskiego (—> Janko Muzykant 1880, Jamiol 1882) oraz ucisk zaborczej szkoły (—> Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela 1880). Osobną grupę stanowiły nowele amer. (Orso 1880, Przez stepy t.r.), piętnujące zagładę Indian (—> Sachem 1889), prawiące o „starej emigracji" (—> Latarnik 1882, —> Wspomnienie z Maripozy 1889), jeszcze inną - humoreski, jak —> Ta trzecia (1889), poddająca ostrej satyrze współcz. obłudę obyczajową, czy wreszcie wprowadzająca do literatury lud. gawędę gwarową Sabałowa bajka (1889). Nowelistyka S. była wymownym świadectwem, jak żywo reagował on na sprawy, które poruszały opinię publ., a równocześnie dowodziła, jak świetnym był znawcą psychiki ludzkiej i umiejętnym jej odtwórcą. Miał głębokie wyczucie charakteru noweli, umiał wybraną sytuację życiową ujmować w dram. skrócie, przesycić napięciami i zakończyć nieoczekiwaną pointą. Swymi 40 utworami przyczynił się w poważnej mierze do wspaniałego rozkwitu noweli pol. w końcu XIX w. i stworzył spory zasób opowiadań wręcz klasycznych, czytywanych na całym świecie.

W 10 lat po pierwszej powieści Na marne (ogł. w „Wieńcu" 1872) zaczęło powstawać Ogniem i mieczem („Słowo" 1883-84, wyd. os. 1884), powieść hist. z poł. XVII w., z czasów wojen kozackich, dzieło, które postawiło S. w rzędzie czołowych prozaików polskich. Poprzedziła je praca nad nowelą o tematyce hist. z tej samej epoki, Niewola tatarska (1880). Po powieści tej nastąpiły ogniwa dalsze, Potop (1886), poświęcony inwazji szwedz., i Pan Wołodyjowski (1888), z czasów Michała Korybuta, zakończony zwycięstwem Sobieskiego nad Turkami pod Chocimiem. Cykl ten, nazwany —> Trylogią, z miejsca stał się najpopularniejszą powieścią pol., a rychło zdobył ogromną poczytność za granicą, w krajach zarówno słow., jak innych. Przypominając czasy, gdy na Polskę waliły się klęski zagrażające jej bytowi polit., z których to klęsk podniosła się ona dzięki siłom własnym narodu, Trylogia dawała czytelnikom pol. „pokrzepienie serc", artyst. lekcję patriotyzmu, niosła wiarę w wartość ludzkiego bohaterstwa. Aureolą bohaterstwa otaczał ludzi zwykłych, nieraz śmiesznych, dostrzegał je ze sprawiedliwością epicką także u wrogów. Ta jakość społ., ceniona przez ludy całej kuli ziemskiej, znamienna dla poezji epickiej wszystkich czasów, znalazła w prozie powieściowej S. znakomity wyraz, co zadecydowało o jej sławie światowej.

Popularność Trylogii nie oznaczała, rzecz jasna, bezkrytycznego przyjęcia, zwł. w pol. kręgach nauk.-lit.; wzbudzał protesty wizerunek przeszłości niezgodny z ujęciem dziejów nar. utrwalonym zwł. przez —> krakowską szkołę hist., nie szczędzono pisarzowi zarzutów w sprawie niedomagań psychologii. Jest rzeczą wysoce prawdopodobną, iż właśnie te zarzuty skłoniły S. do napisania powieści psychol. Bez dogmatu (1891), pamiętnika dekadenta, wytwornego pasożyta społ., przedstawiciela „bezproduktywności słowiańskiej", cierpiącego na chroniczną chorobę braku woli. Zajmując wobec bohatera powieści stanowisko kryt., autor zafascynował się jednak analizą psychol. pięknoducha tak dalece, iż nie zdołał zachować nieodzownego dystansu do tematu. Podobnie w mieszczańsko-ziemiańskiej powieści Rodzina Połanieckich (1895) niewłaściwe rozłożenie krytyki i uznania oraz sprzeczność między epickim rozmachem, do którego nawykło pióro pisarza, tworzące uprzednio wizję potężnego życia, oglądanego w należytej perspektywie czasowej, a naturą materiału społ., świetnie zaobserwowanego, lecz nie zawierającego elementów wielkości, sprawiła, iż dzieje dorobkiewicza warsz., wbrew intencjom autora, poczytać było można za jego apologię. Ostatnim z utworów współczesnych S. są Wiry (1910), powieść polit. prawiąca o ujemnych skutkach rewolucji 1905-07, której doniosłości pisarz nie pojmował i na którą spojrzał ze stanowiska jej przeciwników, jednocześnie wyrażając nadzieję na odzyskanie niepodległości.

Wszystkie 3 powieści współcz. mają znamienną cechę wspólną - wymowa ich obiektywna jest tak silna, iż pozwala dostrzec wyraźnie dwoistość w postawie ich twórcy i wydobyć z niej jego stanowisko kryt. wobec otaczającej rzeczywistości. Powieści współcz. były właściwie wycieczkami ze szlaku, na którym S. czuł się najlepiej - szlaku powieści historycznej. W tej dziedzinie jego najgłośniejszym sukcesem stała się powieść —> Quo vadis (1896), pełen plastyki obraz Rzymu za Nerona i stosunków między stolicą ówczesnego świata a stawiającym pierwsze kroki chrystianizmem. Poprzedziła ją nowela o pokrewnej tematyce Pójdźmy za Nim (1893). Uwieńczenie pisarskiej działalności S. stanowili —> Krzyżacy (1900), powieść przynosząca ogromne malowidło hist. o treści rozleglejszej i głębszej niż którekolwiek z dzieł dawniejszych. Ukazywała epokę Jadwigi i Jagiełły, jej przełomowe wydarzenia hist. i proces budzenia się pol. świadomości narodowej. Z matejkowską wyrazistością kreśliła portrety osobistości najrozmaitszych, obrazy życia w wielu różnych ośrodkach. Wszystkie te składniki, starannie zharmonizowane i spięte zajmującą akcją, stanowią o niezwykłej wartości ideol.-artyst. Krzyżaków. Symboliczny zaś finał powieściowy, opis zwycięskiej bitwy pod Grunwaldem, sprawił, iż od początku przyjmowano tę powieść jako dzieło polit. o wymowie i żywej, i aktualnej, a wypadki hist. późniejsze nadały jej rangę niemal proroczą. Następne próby powieści hist., Na polu chwały (ogł. w „Biesiadzie Lit." 1903-04, wyd. os. 1906), z czasów Sobieskiego, i nie dokończone Legiony (ogł. 1913, wyd. os. 1918), z epoki napoleońskiej, świadczą o regresie pisarskim S. Natomiast ogromną poczytność zyskała zamykająca 40-letnią przeszło karierę pisarską S. jego powieść dla młodzieży W pustyni i w puszczy (1911) - o dwojgu dzieciach wędrujących przez Afrykę w czasach powstania Mahdiego z Sudanu.

Międzynar. zestawienia bibliogr. dowodzą, iż S. należy do najpopularniejszych pisarzy świata, dzieła jego bowiem ukazują się wciąż we wznowieniach i nowych przekładach. Tę poczytność tłumaczyć można dwoma czynnikami: jest to pisarz popularny w najlepszym tego zwrotu znaczeniu, głosiciel poglądów humanist. wyrażanych w wysoce artyst. szacie epickiej. Te same czynniki stanowią o popularności twórcy Krzyżaków w Polsce, a dochodzi do nich zarówno głoszony przez pisarza szlachetny patriotyzm, jak oddziaływanie jego wspaniałego, klasycznego języka artystycznego. Innym dowodem żywotności dzieł S. jest okoliczność, że w sto lat od jego wystąpienia toczą się wciąż spory o rangę lit. i doniosłość jego spuścizny pisarskiej.

Dzieła, t. 1-60, red. J. Krzyżanowski, W. 1948-55; Wybór pism, t. 1—12, wstęp L. Kruczkowski, W. 1954-56; Listy, cz. 1-2, wstęp J. Krzyżanowski, oprac. M. Bokszczanin, konsultant M. Korniłowicz, W. 1977; Wybór nowel i opowiadań, oprac. T. Bujnicki, Wr. 1979, BN I 231.

OLP IV 2 (J. Krzyżanówski); S. TARNOWSKI H.S., Kr. 1897; I MATUSZEWSKI H.S. w: O twórczości i twórcach, W. 1965 (prwdr. 1897); P. CHMIELOWSKI H.S., w: Pisma krytycznoliterackie, t.1, W. 1961 (prdwdr. 1901); J. KRZYŻANOWSKI H.S. Kalendarz życia i twórczości, wyd. 2 W. 1956 (wyd. 1 1954); Z. FALKOWSKI Przede wszystkim S., W. 1959; A. STAWAR Pisarstwo H.S., W. 1960; S. Odczyty (zbiór.), W. 1960; H.S. Materiały, oprać, i wstęp J. Kulczycka-Saloni, W. 1966; A. NOFER-ŁADYKA H.S., wyd. 5 W. 1971 (wyd. 1 1959); J. KRZYŻANOWSKI H.S. żywot i sprawy, wyd. 4 1976 (wyd. 1 1966) Ludzie Żywi; T. BUJNICKI Pierwszy okres twórczości H.S., Wr. 1968; H.S. Twórczość i recepcja światowa. Materiały konferencji naukowej, listopad 1966, red. A. Piorunowa i K. Wyka, Kr. 1968; S. dzisiaj. Studia i szkice, wybór T. Jodełka, red. J. Z. Jakubowski, W. 1968; J. KRZYŻANOWSKI H.S., wyd. 3 1976 (wyd. 1 1970) Małe Portrety Lit.; B. BIAŁOKOZOWICZ Z dziejów wzajemnych polsko-rosyjskich związków literackich w XIX w., W. 1971; Z. SZWEYKOWSKI Trylogia S. i inne szkice o twórczości pisarza, Poz. 1973; J. KRZYŻANOWSKI Pokłosie Sienkiewiczowskie, W. 1973; M. KORNIŁOWICZ Onegdaj. Opowieść o H.S. i ludziach mu bliskich, wyd. 3 W. 1978.

Podobne prace

Do góry