Ocena brak

SIEDLECKI Adam, Grzymała, pseud. Quis, Mus, Franciszek Wierzbiński, Jan z Marnowa

Autor /jota11 Dodano /28.03.2012

SIEDLECKI Adam, Grzymała, pseud. Quis, Mus, Franciszek Wierzbiński, Jan z Marnowa, ur. 29 I 1876 w Wierzbnie pod Miechowem, zm. 29 I 1967 w Bydgoszczy, krytyk lit. i teatr., prozaik, dramatopisarz. Był synem powstańca z 1863. Podczas nauki w warsz. Szkole Wawelberga i Rotwanda .(1894-96) czynny w nielegalnych kółkach samokształceniowych, aresztowany i osadzony 1896 w Cytadeli. Następnie podjął studia mat. i humanist. na UJ; 1902 przebywał we Włoszech. W Krakowie związany z akad. miesięcznikiem —» Młodość", w którym debiutował jako komediopisarz (Niewolnicy krwi 1899), 1898 pracował w redakcji —» „Życia", był współred. „Głosu Narodu" (1902-04), publikował też w „Czasie" (1906-12) i w wielu pismach warsz., pozn., lwow.; kierownik działu krytyki lit. —» „Museionu". Prowadził działalność oświat, jako wykładowca na krak. Uniwersytecie Lud. (1901-03), nast. w Warszawie w konspiracyjnych zespołach samokształceniowych (1903-05). W1911-12 podróżował m. in. do Szwajcarii, Francji, Anglii. Pełniąc kierownicze funkcje w teatrach walczył o pol. repertuar. W Krakowie założył 1905 (z F. Frączkowskim) Teatr Ludowy. W 1906-11 jako kierownik lit. Teatru Miejskiego (później im. J. Słowackiego), za dyrekcji L. Solskiego, realizował program zgodny z założeniami S. Wyspiańskiego, jednocześnie prezentując na scenie wszystkie epoki i style, także dramaturgię obcą; wśród autorów preferował Słowackiego (prapremiera Zawiszy Czarnego), Wyspiańskiego (poza wznowieniami 6 prapremier), A. Fredrę, sięgał do sztuk A. Nowaczyńskiego, L. Rydla, K. H. Rostworowskiego, L. H. Morstina. W 1916-18 objął dyrekcję tegoż teatru oraz Teatru Lud.,- 1913-15 był kierownikiem lit., od 1914 też wicedyr. Teatru Rozmaitości w Warszawie. Po 1918 czynny w życiu polit. i akcjach obywatelskich, związany z ND, po 1926 występował przeciw sanacji. Był współred. (1918-21, z przerwą 1920) —» „Tygodnika Ilustrowanego", współpracował z „Rzecząpospolitą" (1920-25) i „Kurierem Warsz." (1925-39). Przez wiele lat mieszkał w Bydgoszczy (1922-34 i od 1945). Podczas okupacji niem. w Warszawie, działał w RGO, więzień Pawiaka (1942-43), nast. schronił się w Bielanach pod Grójcem, gdzie kontynuował pracę literacką. Po wyzwoleniu wykładał w bydg. Szkole Dram. (1945-47, jej dyr. 1947-48). Otrzymał Złoty Wawrzyn PAL (1937), nagrody: m. Bydgoszczy (1956), woj. bydg. (1957), im. W. Pietrzaka (1964). W Bibliotece Miejskiej w Bydgoszczy znajduje się izba muzealna poświęcona S.

 Twórczość S. jest świadectwem nieustannej ciekawości i obserwacji zjawisk społ., nowości nauk. i literackich. Znamionujący jego postawę twórczą patriotyzm o zabarwieniu nacjonalistycznym znajdował wyraz w publicystyce, podkreślającej w okresie 20-lecia konieczność umacniania odzyskanej państwowości, a ze względu na groźby antypol. propagandy niem. - potrzebę obrony granic zach. i zacieśnienia więzi nar. między wszystkimi regionami. Krytyce oraz literaturze wyznaczył S. funkcję eksponowania i utrwalania odrębności pol. kultury. Sarmata w upodobaniach i odczuciach, uznawał ideały rycerskie i ziemiańskie za podstawowe składniki kultury narodowej. Jednocześnie odsłaniał negatywne, jego zdaniem, konsekwencje sarmatyzmu, jak mesjanizm pol. i wybujały indywidualizm romant., zrodzone z pychy szlacheckiej. Doceniał estetykę romantyzmu (wstęp w Myślach o sztuce Z. Krasińskiego, 1912), gł. za wartości ideowo-narodowe. W programie społ. zbliżał się do pozytywist. myśli obywatelskiej, zwł. B. Prusa, a upatrując w chłopach twórców nowoczesnych wartości kulturowych - do ideologii ND. Zafascynowany kulturą rom., wskazywał na proces jej asymilacji w Polsce od Kazimierza W., dowodził natomiast odrębności kultury germ. i wsch. (ros.) w stosunku do pol. modelu; przeciwny był badaniu obcych wpływów w literaturze (polemizował z W. Borowym). Podkreślał konieczność oceny wartości artyst., zwł. kształtu języka. Był zwolennikiem tendencji neoklas. i realizmu -sprowadzonego do zasady prawdy psychol., weryzmu ujęcia, logiki konstrukcji. Krytyka S., przeniknięta tonem osobistym, nierzadko oparta na intuicji, ale także na dociekaniach nauk., wykazuje związki zarówno z kierunkiem subiektywno-im-presjonistycznym, jak pozytywistycznym. Jej założenia mają oparcie w Taine owskiej teorii środowiska, „rasy" i chwili dziejowej, także w metodzie Ch.A. Sainte-Beuve'a. Określają psychobiografizm, polegający na całościowej analizie dzieła i rekonstrukcji osobowości twórczej pisarza, uzależnionej od jego postawy ideowej i moralnej, warunków psychol. i genealogiczno-socjologicznych. Z uwagi na „strukturalną zasadę myślenia" K. Wyka uznał za jedną z wyjątkowych książek epoki studium Wyspiański. Cechy i elementy twórczości (1909, wyd. 2 zmień. 1918, wznow, w tomie O twórczości Wyspiańskiego 1970); studium to należy do pierwszych syntet. opracowań dorobku poety, wskazuje na XVII-wieczny rodowód dramatów, zawiera odkrywcze ustalenia dot. m. in. wpływu Krakowa i malarstwa J. Matejki na wizję scen. Wyspiańskiego, doniosłości muzyki i malarstwa jako środków ekspresji. Do najświetniejszych studiów o Fredrze i epoce, która go ukształtowała, należy wstęp do Trzy po trzy (1917, wyd. 2 zmień. 1957); swego ulubionego pisarza uważał S. za uosobienie nar. temperamentu, współtwórcę pol. osiągnięć piśmienniczych (następcę M. Reja i J. Kochanowskiego), odkrył go jako liryka. Za wyrazicieli ducha nar. uznał też A. Dygasińskiego (wstęp w Pismach 1939), W. S. Reymonta (wstęp w Pismach, t. 1 1921), J. Weyssenhoffa; w dramacie wyróżnił J. A. Kisielewskiego, w liryce L. Staffa. Portrety i szkice ukazujące indywidualności artyst. okresu pozytywizmu i Młodej Polski zebrał w tomach: Niepospolici ludzie w dniu swoim powszednim (1961), Na orbicie Melpomeny (1966), Ludzie i dzieła (1967, wybór A. Okońskiej, wstęp J. Krzyżanowskiego); szczególne znaczenie mają Nie pożegnani (1972, posłowie Krzyżanowskiego; pierwotny tytuł Wdeptani w ziemię), utrwalający pamięć o pisarzach i badaczach zmarłych podczas okupacji. S. nie uznawał ideowo-artystycznych postaw modernizmu (np. krytyka pewnych wątków u S. Żeromskiego i S. Przybyszewskiego), z czasem jednak zmodyfikował własne kryteria (np. w stosunku do W. Berenta), zaskakując nowoczesnymi ujęciami (np. sylwetka S. I. Witkiewicza).

Stosował różne formy - recenzję, felieton, szkic, esej. W portretach w nurt refleksyjny wplatał bogaty materiał anegdotyczny, sięgał do własnych wspomnień, dając obraz środowisk twórczych i celną charakterystykę obyczajów i umysłowości od 2 poł. XIX w. do II wojny światowej. Satyr, czy ironiczne spojrzenie na rzeczywistość łagodził wyrozumiałością wobec słabości i ułomności ludzkich. Taką postawę zachował m. in. we wspomnieniach Sto jedenaście dni letargu (1965), pośw. tragedii Pawiaka, Rozmowy z samym sobą (1972). Znaczącym wkładem do historii teatru są: Świat aktorski moich czasów (1957, wstęp H. Szletyńskiego), ukazujący wartości artyst. stylu sztuki aktorskiej z 1893-1913, oraz Tadeusz Pawlikowski i jego krakowscy aktorzy (1971, oprać, rkpsów A. Wóycicki). Recenzje ukazały się w zbiorze Z teatrów warszawskich 1926-1939 (1972, wstęp B. Frankowskiej). S. zyskał sławę niezrównanego stylisty; pisał wzorową polszczyzną, stosując dla osiągnięcia subtelnych odcieni znaczeniowych, obok rzadkich starych wyrazów, neologizmy słowotwórcze; jego styl określiły: wyraziście formułowana myśl, m. in. za pomocą metaforycznych zwrotów, gawędziarska swada, humor. Swoje założenia estet. realizował S. też w nowelach Galeria moich bliźnich (1911), powieściach: Samosęki (1924, przeróbka scen. Spadkobierca wyst. 1924, wyd. 1925), Miechowiec i syn (1934). Pisał farsy i krotochwile, jak np. nawiązujący do czasów Henryka Walezego w Polsce Popas króla jegomości (wyst. 1922, wyd. 1930) oraz współcz.: Sublokatorka (wyst. 1922, wyd. 1925), Włamanie (wyst. 1929), Maman do wzięcia (wyst. 1929, wyd., także w formie humoreski, 1930), Czwarty do brydża (wyst. 1934), Ormianin z Bejrutu (wyst. -1937); Juliusz Szylong, czyli Ludzie są ludźmi (1946, wstęp K. Górskiego, wyst. t.r.). Twórczość przekładowa S. obejmuje gł. utwory dramatopisarzy ros.: M. Gorkiego, M. Gogola, A. Czechowa.

 OLP V 4 (A. Okońska); A. G. -S. W 70-lecie pracy twórczej (zbiór.), Kr. 1966; Z. ŻABICKI O krytyce G.-S.- impresje,Dialog" 1967 nr 4; tenże A.G.-S. (1876-1967), „Pam. Lit." 1968 z. 1; W kręgu A.G.-S. i dramaturgii polskiej (zbiór.), Bydg. 1970; K. WYKA Ostatni i sam: A.G.-S., w: Wędrując po tematach, t. 2, Kr. 1971; W. NOWAK Przekłady A.G.-S., Poz. 1972; J MALINOWSKI Dramat w bydgoskiej krytyce literackiej A.G.-S. i Bibliografia podmiotowa bydgoskich publikacji A.G.-S., w: Wokół zagadnień publicystyki literackiej (zbiór.), W. 1974; J. KONIECZNY Twórczość krytycznoliteracka A.&.-S., Poz. 1976.

Podobne prace

Do góry