Ocena brak

Sejm Wielki i jego reformy – ugrupowania polityczne w sejmie, projekty reform, stosunek do mocarstw ościennych

Autor /Fidelis Dodano /11.05.2012

 

Sejm Czteroletni, zw. Sejmem Wielkim, sejm obradujący 6 X 1788-29 V 1792 w Warszawie pod laską marszałków S. Ma­lachowskiego i K. N. Sapiehy; pierwszy za Stanisława Augusta Poniatowskiego sejm, zawiązany w konfederację, decydujący wię­kszością głosów.

Za pośrednictwem wyło­nionych spośród siebie komisji i deputacji sejm decydował o sprawach wojskowych, skarbu, państwa i polityki zagranicznej; został zniesiony Departament Wojskowy ­powołano Komisję Wojskową, zniesiono Departament Interesów Cudzoziemskich ­powołano Deputację Spraw Zagranicznych, następnie zniesiono Radę Nieustającą. Sta­nisław August Poniatowski, mimo nawoły­wań posła ros. O. Stackelberga do zerwa­nia sejmu i opuszczenia Warszawy, ogłosił ..jedność z narodem" i pozostał.

Sejm uchwalił zwiększenie sił zbrojnych do 100 tys. żołnierzy (liczyły one dotąd ok. 18,5 tys.), łączyło się to z ogromnym wysił­kiem finansowym. Uchwalono więc tzw. ofiarę wieczystą (ofiarę dziesiątego gro­sza). Był to bezpośredni podatek nałożo­ny na dochody szlachty w wysokości 10%. duchowieństwo natomiast obciążono po­datkiem w wysokości 20%. Miasta miały płacić podatek od skór i rzezi. Podniesio­no również wysokość rozmaitych dawnych podatków oraz przejęto na skarb państwa dobra biskupstwa krakowskiego.

Nałożenie tych świadczeń nie przyniosło spodziewa­nych dochodów, gł. na skutek składania fałszywych zeznań podatkowych: Zaakcep­towano więc ostatecznie obniżenie liczby wojska do 65 tys., nie zapewniając w dodat­ku odpowiednich możliwości werbowania żołnierzy. Z inicjatywy prezydenta Warsza­wy J. Dekerta, inspirowanego przez H. Koł­lałtaja, delegaci miast królewskich zebrali sil w Warszawie i przedłożyli swoje postu­laty sejmowi ("czarna procesja").

Sprawę miast miała rozpatrzyć powołana w celu opracowania zasad reform ustrojo­wych Deputacja do Poprawy Formy Rzą­du. Gdy w 1790 minął dwuletni okres trwa­nia sejmu, postanowiono nie rozwiązywać go, tylko na podstawie nowych wyborów powiększyć liczbę posłów o dodatkowy komplet. Nowo wybrani posłowie byli na ogół zwolennikami reform, które zaczęto wprowadzać z większą niż poprzednio ener­gią.

Zreformowano sejmiki, odbierając szla­chcie nie posiadającej ziemi prawo głosu, przez co magnateria była pozbawiona w czasie obrad sejmikowych najwierniejszej, wykonującej wszystkie polecenia klienteli. 21 IV 1791 uchwalono prawo o miastach; mieszczanie z miast królewskich uzyskali prawo nietykalności osobistej, prawo naby­wania dóbr ziemskich, dostęp do urzędów, szarż i godności, prawo powoływania sa­morządu; gwarantowano im ponadto u­dział w sejmach, ograniczając jednak liczbę tzw. plenipotentów miejskich w sejmie do 24, przy czym mieli oni tylko prawo głosu doradczego w sprawach miejskich.

Ułat­wiono również nobilitację mieszczan, znie­siono zakaz zajmowania się przez szlachtę handlem i rzemiosłem oraz piastowania u­rzędów miejskich. Ustawa nie obejmowała wprawdzie miast prywatnych, otwierała je­dnak przedstawicielom miast możliwości uczestniczenia w rządzeniu państwem.

Wielką rolę w kształtowaniu opinii pu­blicznej w duchu przychylnym obradom Sejmu Czteroletniego odegrała Kuźnica Kołłątajowska. Najważniejszym dziełem Sejmu Czteroletniego była Konstytucja 3 maja. Sejm nie zdołał zakoń­czyć prac nad kodyfikacją prawa, reformą sądów i innych, bowiem zakończenie wojny z Turcją umożliwiło Katarzynie II zbrojną interwencję. Po przegranej wojnie z Rosją 1792 i przystąpieniu króla do konfederacji targowickiej przywódcy sejmowi opuścili kraj.

Kuźnica Kołłątajowska, grupa radykal­nych działaczy i publicystów z okresu Sej­mu Czteroletniego 1788-92, z H. Kołłąta­jem na czele. Pisarze i publicyści skupieni w K.K. jako autorzy ciętej satyry i pamfletów wywierali ogromny wpływ na przywódców mieszczaństwa warszawskiego i przedstawi­cieli reformatorskiej szlachty.

Do czoło­wych publicystów tego okresu należeli F. S. Jezierski, autor satyry na system poli­tyczny Polski Katechizm o tajemnicach rzą­du polskiego, a ponadto F. K. Dmochowski i J. Dembowski. W pracach Kuźni Kołłątajowskiej uczestni­czyli również F. Zabłocki i J. Mejer. Ich dzia­łalność wpłynęła w dużym stopniu na przy­gotowanie reform uchwalonych przez Sejm Czteroletni i na przygotowanie Konstytucji 3 maja.

Stronnictwo Patriotyczne, ugrupowanie polityczne z okresu Sejmu Czteroletniego (1788-92), skupiające działaczy obozu re­form. Stronnictwo Patriotyczne zdecydowanie odrzucało ros. in­gerencję w wewnętrzne sprawy Rzeczypos­politej, dążyło do przeprowadzenia reform społecznych i ustrojowych, licząc na pomoc dyplomatyczną Prus. Obok działaczy skupionych wokół A. K. Czartoryskiego oraz S. i I. Potockich (tzw. grupa puławska) najwybitniejszymi osobistościami w Stronnictwa Patriotycznego byli H. Kołłątaj i S. Małachowski.

Byli oni rze­cznikami ścisłego współdziałania z miesz­czaństwem stolicy. Z czasem uzyskali domi­nujące stanowisko w Sejmie Czteroletnim i pozyskali dla swych planów politycznych króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Efektem tego współdziałania była Konsty­tucja 3 maja. W maju 1791 Stronnictwo Przyjaciół przekształ­ciło się w Zgromadzenie Przyjaciół Konsty­tucji Rządowej.

"czarna procesja", manifestacja przedsta­wicieli miast podczas Sejmu Czteroletniego. W listopadzie 1789, za radą H. Kołłątaja, prezydent Warszawy J. Dekert wezwał do stolicy przedstawicieli 141 miast królew­skich. Mieszczanie w czarnych strojach udali się na zamek do króla i sejmu.

Wrę­czyli tam zredagowany przez Kołłątaja me­moriał, w którym domagano się przywróce­nia dawnych praw miejskich, zaprzestania więzienia mieszczan bez wyroku sądowe­go, dostępu do urzędów, prawa zasiadania w sejmie oraz nabywania dóbr ziemskich. "Czarna procesja" wywołała popłoch wśród konser­watywnej szlachty, ale wpłynęła zapewne na uchwalenie prawa o miastach (kwie­cień 1791).

Kołłątaj Hugo, ur. 1750, zm. 1812, pisarz, polityk, filozof, reformator szkół, ducho­wny. Po ukończeniu uniwersytetu w Krako­wie studiował w Rzymie, gdzie uzyskał do­ktorat. Po powrocie do kraju objął w 1774 jedną z kanonii krakowskich i przystąpił do prac w Komisji Edukacji Narodowej.

Zwal­czany przez biskupa K. Sołtyka i koła kon­serwatywne, a popierany przez prymasa M. Poniatowskiego i I. Potockiego, doko­nał reformy Uniwersytetu Jagiellońskiego, w 1782 został wybrany na rektora. Opraco­wał plan rozbudowy szkół w całym kraju. W 1786 uzyskał urząd referendarza litew­skiego i opuścił Kraków. W 1791 został podkanclerzym.

W Warszawie K. skupił grono publicy­stów zainteresowanych reformą ustroju i utworzył zespół nazwany przez przeciwni­ków Kuźnicą Kołłątajowską. W okresie Sejmu Czteroletniego był najbardziej wpły­wowym przywódcą Stronnictwa Patrioty­cznego. W 1788-89 ogłaszał anonimowo li­sty do marszałka sejmu (Do Stanisława Małachowskiego ...Anonima listów kilka), uzupełnione w 1790 Prawem politycznym narodu polskiego, w którym zawarł pro­gram Stronnictwa Patriotycznego.

Uważał. że koniecznym warunkiem pomyślnego przeprowadzenia reform politycznych jest zmiana stosunków społecznych. Przyczynił się do pozyskania króla dla programu re­form. Był zwolennikiem zwiększenia liczby wojska, zapewnienia chłopom wolności osobistej wraz z oczynszowaniem, równouprawnienia mieszczan ze szlachtą.

Kołłątaj był twórcą stronnictwa politycznego - Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji Rządowej. Opracował wówczas "konstytu­cję ekonomiczną", mającą zmienić położe­nie chłopów i roztoczyć opiekę władz nad całością produkcji krajowej.

W lipcu 1792, opowiadając się za porozumieniem z Kata­rzyną II kosztem utrzymania choćby części reform, zgłosił akces do konfederacji targo­wickiej, który jednak nie został przyjęty. Następnie udał się do Saksonii, gdzie ogło­sił dzieło w dwóch tomach O ustanowieniu i upadku Konstytucji 3 maja, które wywarło duży wpływ na opinię publiczną.

Brał czyn­ny udział w przygotowaniach powstania kościuszkowskiego. Jego poglądy znalazły swe odbicie w podstawowych dokumentach powstańczych. W drugiej połowie kwietnia 1794 przybył do obozu T. Kościuszki. Na­stępnie w Radzie Najwyższej Narodowej kierował Wydziałem Skarbu. Wspierał lewe skrzydło powstańcze, tzw. polskich jakobi­nów, stąd też nazywano go "polskim Ro­bespierre'em".

Po upadku powstania uciekł z Warszawy; aresztowany w 1794 w Galicji przez Austriaków, był do 1802 więziony. Następnie przebywał na Wołyniu, współpracował z T. Czackim przy zakładaniu liceum w Krzemieńcu. W styczniu 1807 zo­stał internowany i wywieziony do Moskwy, gdzie przebywał do 1808.

Ostatnie lata ży­cia spędził w Księstwie Warszawskim; zaj­mował się działalnością literacką. Napisał m.in.: Uwagi nad teraźniejszem położeniem tej części ziemi polskiej, którą od pokoju tyl­życkiego zwać poczęto Księstwem Warszaw­skiem, Porządek fizyczno-moralny, Stan oświecenia w Polsce w ostatnich latach pa­nowania Augusta III. 

Małachowski Stanisław, ur. 1736, zm. 1809, referendarz wielki koronny, marsza­łek Sejmu Czteroletniego. Jako poseł na sejm konwokacyjny 1764 domagał się ogra­niczenia władzy hetmańskiej i liberum veto. Jako marszałek Sejmu Czteroletniego był związany ze Stronnictwem Patriotycznym. Popierał dążenia mieszczan do zwiększenia ich praw politycznych. Uczestniczył w przy­gotowywaniu Konstytucji 3 maja oraz w jej uchwaleniu.

Potępił konfederację targowic­ką, opuścił kraj, udał się do Saksonii i do Włoch, w 1796 powrócił; w 1798 został are­sztowany przez władze austr. W grudniu 1806 przybył do Warszawy na wezwanie Napoleona I. W 1807 został prezesem Ko­misji Rządzącej, a następnie prezesem Ra­dy Ministrów Księstwa Warszawskiego.

W swych dobrach Małachowski spisał powinności chłop­skie, przeprowadził oczynszowanie i zwolnił poddanych od niektórych ciężarów.

Jako prezes Rady Ministrów złożył projekt za­miany w dobrach państwowych pańszczyz­ny na czynsze. Dążył również do ścisłego określenia powinności chłopskich w do­brach prywatnych. Projektu nie zrealizo­wano, a Małachowski wkrótce podał się do dymisji i objął stanowisko prezesa senatu.

Do góry