Ocena brak

SATYRA, satyra w literaturze polskiej

Autor /nata77a Dodano /23.03.2012

SATYRA, utwór lit. wyrażający kryt. stosunek autora do przedstawionych zjawisk, ośmieszający lub piętnujący ludzkie wady i przywary, obyczaje, stosunki społ., postawy światopoglądowe, polit., artyst., określone osoby, grupy i instytucje. Istotą wypowiedzi satyr, jest negacja, mniej lub bardziej napastliwa krytyka posługująca się celowo środkami komicznej deformacji, —> groteską, karykaturalnym pomniejszeniem lub wyolbrzymieniem (—> hiperbola), dowcipem, ironią, kpiną, szyderstwem. S. nie daje na ogół pozytywnych wzorców i ideałów, intencje pouczające i dydakt. ujawniają się w niej pośrednio, z największą stosunkowo wyrazistością w tzw. s. interwencyjnej, demaskującej konkretne niedomogi życia. Tradycje s. europejskiej sięgają literatury gr„ która wykształciła takie formy jak komedia (zwł. staroattycka, reprezentowana przez Arystofanesa), czy s. menipejska (od imienia filozofa i poety Menipposa z Gadary), swobodnie łącząca wiersz z prozą i mieszająca różne tonacje stylist. dla osiągnięcia efektu groteskowego. Odrębną postać gatunkową przyjęła s. w literaturze rzym. jako pouczający lub napastliwry utwór wierszowany o własnych rygorach kompozycyjnych, stylist. i wersyfikacyjnych (pisany heksametrem), będący monologiem, dialogiem lub narracją na tematy obycz., polit. czy literackie. S. w tym znaczeniu, rozwinięta m. in. przez Juwenala i Horacego, i zdefiniowana w ówczesnych poetykach, przetrwała do XVIII w. osiągając rozkwit w epoce klasycyzmu (N. Boileau, A. Pope). W szerokim rozumieniu współczesnym s. nie stanowi odrębnego rodzaju ani gatunku lit.: intencje satyr, mogą przejawiać się zarówno w wypowiedzi lirycznej, epickiej i dram., w formach dłuższych, jak powieść, utwór dram. (zwł. —> komedia), poemat, opowiadanie, i krótszych, jak —> bajka, —> epigramat, —> fraszka, —> felieton, —> szopka, w różnych dziedzinach sztuki estradowo-kabaretowej (monolog, skecz, saplet, piosenka). Wśród odmian twórczości satyr, wyróżnia się zwykle s. społeczno-obyczajową, ośmieszającą konkretne zwyczaje, niedomogi życia społ., przesądy, mody, snobizmy, s. polityczną, skierowaną przeciw postaciom i instytucjom życia polit., s. osobistą, atakującą imienniel ub aluzyjnie osoby znane na forum publicznym (często w poetyce pełnego inwektyw —> paszkwilu), s. literacką, której celem są konwencje i szablony twórczości lit., ośmieszane przy pomocy takich środków jak parodia, —> trawestacja, —> pastisz, —> persyflaż. Z in. punktu widzenia przyjął się też podział nas. konkretną, osadzoną wśród realiów i okoliczności swej epoki, i nasyconą treściami moralistyczno-filozoficznymi s. abstrakcyjną, mającą za przedmiot ponadczasowe, uniwersalne cechy natury ludzkiej.

Program s. staropolskiej sprowadza się, wg wypowiedzi jej twórców, gł. do ganienia ,,zepsowanych obyczajów", wśród których pierwsze miejsce zajmują sprawy publ., a także polityczne. W s. staropolskiej dominuje dydaktyzm i moralizatorstwo, częściej jest to wyszydzenie wad i występków niż ukazywanie śmieszności ludzkich. Elementy s. odnaleźć możemy prawie w całej staropol. literaturze dydaktyczno-morali-zatorskiej, w tym także w kazaniach. Często nasilenie tych elementów pozwala obdarzyć utwór mianem s., w in. przypadkach mówimy o wstawkach satyrycznych. Z form s. w literaturze staropol. wyróżnić należy tzw. s. klasyczną (nieduży utwór wierszowany), dialogi (np. —> intermedia o funkcji satyr.), —> poemat satyrowy, parodie uznanych form literackich. S. staropolska programowo głosiła anonimowość ataku, unikała wyszydzania konkretnych osób i zdarzeń. W praktyce jednak paszkwile rozkwitały bujnie, w pewnych okresach tłumiąc rozwój s. ogólnej.

W średniowieczu elementów s. obyczajowej doszukiwać się można w utworach dydakt. (Antigameratus —> Frowina czy Wiersz o chlebowym stole —> Słoty). Atakiem na jedną ze szkół med., ośmieszającym ją, a zachwalającym inną, jest Antipocras —> Mikołaja z Polski. Serię interesujących wizerunków sctyr. różnych stanów przynosi —> Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią. Paszkwil uprawiał S. Ciołek (na Elżbietę Granowską). później A. Krzycki. Satyr, uwagi odnajdujemy w twór-cziośd Biernata z Lublina, a także J. Dantyszka, K. Janickiego czy S. Gąsiorka-Kleryki (w Fortunie). Cykl trzech satyr (Sjem niewieści, Sen majowy, Rozmowa nowych proroków...) dał M. Bielski. S. obyczajową, jak i polit. (gł. —> Krótka rozprawa) uprawiał Rej, w mniejszym stopniu Jan Kochanowski, który jednak swym —> Satyrem albo Dzikim mężem zainicjował liczną grupę poematów satyrowych. Wiersze satyr, pisywał E. Otwmowski i tzw. —> Anonim-Protestant. U Klonowica elementy s. występują gł. w —> Worku Judaszowym i w łac. poemacie Victoria deorum. W dedykacji do tego drugiego utworu za gł. cel swego pisarstwa uznawał on walkę z wadami, choć zalecał w ich gromieniu umiarkowanie i liczenie się z moralnością chrześcijańską. Bardziej pragnął być „naprawiaczem' obyczajów społeczeństwa, niż ganić jego wady. W s. staropolskiej wiele miejsca zajmują s. antykobiece. Antyfeminizm silny zwłaszcza jest u B. Paprockiego. Częstym tematem Test wyszydzanie zamiłowania do zbytku i nadmiernego strojenia się (m. in. już u Janickiego, A. i P. Zbyłitowskich), obyczajow duchownych (Stanisław ze Szczodrkowic, Rej, a wcześniej już w Rozmowie Mistrza ze Śmiercią). S. polit.-społ., zainicjowana w dobie sejmów egzekucyjnych patriot. Satyrem Kochanowskiego, atakująca egoizm stanowy i zmaterializowanie szlachty oraz lekceważenie obronności, kraju występuje m. in. u J. Jurkowskiego. S. Twardowskiego, Ł. Opalińskiego (z elementami paszkwilu w Coś nowego), W. Potockiego, którego wiersze satyr, mają bardzo zróżnicowaną wymowę - od ośmieszania niemal dobrotliwego aż do gryzącej, jadowitej ironii i gorzkiego oburzenia. Najwybitniejszym przykładem s. klasycznej są —> Satyry K. Opalińskiego, o szerokim zakresie zagadnień społ., polit. i obyczajowych.

Wreszcie osobny rodzaj s. przynosi na przełomie XVI/XVII w. plebejska twórczość podgórskich rybałtów, zw. literaturą —> sowizdrzalską. Dzieło ludzi krzywdzonych w istniejącym układzie społ. i ekon., atakuje ona zarówno stanową rzeczywistość społ., jak ideologię i programy naprawy, czy konwencje literackie. Ośmieszanie i dezaprobata uznanych wartości nie niesie ze sobą prób programu pozytywnego; do ulubionych środków artyst. sowizdrzałów należy groteska, parodia, hiperbola, karykatura. W późniejszym okresie (pocz. XVII w.) liczne są w tym środowisku satyry antyreformacyjne.

W czasach saskich przewagę zyskują paszkwile, które rozwijały się i wcześniej w okresach wzmożonej walki polit., np. w czasie rokoszu Zebrzydowskiego. Nadal jednak powstają też s. obyczajowe. Czołowe miejsce zajmuje traktat satyr-obycz. —> Małpa-człowiek, o formie zbliżonej do s. menipejskiej (stosowanej u nas wcześniej przez Ł. Opalińskiego). Wiele podobieństw do tego utworu w wycieczkach satyr, wykazuje poemat Fizjognomia życia ludzkiego (autorstwa przypuszczalnie J.H. Matuszewica). Krytycyzm o zabarwieniu satyr, występuje też w Skrupule bez skrupułu J.S. Jabłonowskiego. W latach czterdziestych XVIII w. nasila się znów s. obyczajowa. Do najciekawszych utworów należy Punkt honoru A. Dembowskiego. Łac. Sarmatides seu Satyrae A. Ponińskiego są mieszaniną utworów dość niejednorodnych, obok udanych ustępów satyr, wiele opowieści o proweniencji zgoła średniowiecznej. W utworach satyr. E. Drużbackiej obok motywów tradycyjnych występują elementy zupełnie już nowe, piętnujące w dodatku nowe zjawiska w życiu pol. (Na kompanią Franc-Masonów...).

W okresie oświecenia nastąpił szybki rozwój różnych form twórczości satyr.: powstały wówczas najwybitniejsze dzieła polskiej s. klasycznej; w literaturze i publicystyce upowszechnił się satyr, sposób wypowiedzi. W zasięgu s. znalazły się takie formy wypowiedzi lit. jak wiersz okolicznościowy, fraszka, list poet., s. menipejska, bajka, oda, dialog, komedia, powieść, a ponadto rozwinęły się różnorakie odmiany parodii literackiej. Zakres tematyczny obejmował zarówno tradycyjne wątki s. obyczajowej, jak sprawy związane z czasami przełomu umysłowego i ostrych konfliktów społeczno-politycznych. Spór między kręgiem „oświeconych" a środowiskami zachowawczymi ożywiał dwa nurty literatury reprezentujące nie tylko odmienny światopogląd, ale także poetykę oraz sposób istnienia na rynku czytelniczym. S. powstałe w obrębie staroszlach. formacji kulturowej kształtowała poetyka sarmackiego baroku, przejawiająca się m. in. w dosadnym (często wulgarnym) języku, kontrastowym różnicowaniu tonacji stylist. (np. rubaszność i wzniosłość), przewadze elementów emo-tywnych (oburzenie, szyderstwo) przy prymitywnej na ogół motywacji; nie kontrolowane przez żadną cenzurę, docierały do szerokich kręgów szlachty w postaci ulotek rękopiśmiennych i zbiorów w rodzaju —> sylw. S. sylwowa, jako charakterystyczny wytwór demokracji szlach., była głosem opinii publ.: ożywiała się w momentach napięć społ. i słabła w okresach stabilizacji; często atakowała konkretne osoby (—> paszkwil). W początkach czasów stanisławowskich była zdecydowanie przeciwna retormom przeprowadzanym przez oboz królewski; szczególnie ostro występowała przeciwko królowi s. konfederacji barskiej, zarzucając mu ograniczenie swobód szlach., uległość wobec Rosji, sprzyjanie dysydentom.

Protagoniści oświecenia byli świadomi siły oddziaływania literatury satyrycznej. „Monitor" przeciwstawiał od początku „bezwstydnym paszkwilom" s. „przystojną", tj. ośmieszającą wady tonem niezbyt ostrym i bez aluzji do konkretnych osób; na jego łamach F. Bohomolec, I. Krasicki, J.E. Minasowicz i in. uprawiali przede wszystkim krótkie formy prozy satyr.: felieton, reportaż, dziennik, list. W tekstach, które łączą perswazję z ironią i dowcipem, ośmieszano przywary „czasu teraźniejszego", ukazując galerię portretów schematycznych postaci mających znamiona uogólnionych wad właściwych sarmatom, a także zbyt gorliwym zwolennikom „modnego obyczaju".

Monitorową tematykę rozwijała s. typu klas., której odnowienie dokonało się w fazie rozkwitu literatury stanisławowskiej. Forma gawędy satyr, ukształtowała się już w okresie staropol. w kilku zasadniczych odmianach (przemówienie przeplatane przykładami, fabularny obrazek, dialog); typowym dla niej wierszem stał się 13-zgłoskowiec w swobodnym układzie niestroficznym. Uporządkowanie wg konstrukcji podmiotu - z przewagą cech pedagoga, oskarżyciela lub sceptycznego obserwatora, pozwala wyróżnić trzy odmiany gatunku. Stosunkowo niewielkim zmianom uległa s. o charakterze moralizatorskim, której cele określał praktyczny dydaktyzm, zakładający, że przyczyną zła są błędy wychowawcze; stąd wyrazista konstrukcja podmiotu-pedagoga, dobitne na ogół przeciwstawianie obrazów dobra i zła, wreszcie obfitość rozmaitych pouczeń. Reprezentatywnym przykładem jest tu Satyr przeciwko zdaniom i zgorszeniom wieku naszego G. Piotrowskiego (1773). Odmiana oskarżycielska nawiązywała do gniewnej s. Juwenaja, zwł. w sarkastycznych „sądach nad epoką", gdzie podmiot prezentuje rewię satyr, postaci (np. —> Reduty A. Naruszewicza) lub wyszczególnia rażące wykroczenia przeciw normom etycznym (Świat zepsuty Krasickiego); ganiąc obyczaje współcz., s. taka odwołuje się zwykle do mitu świetnej przeszłości. Żywiołowa dosadność w ganieniu wad i wykroczeń „wieku zepsutego" (niekiedy w połączeniu z moralizatorstwem) znamionuje s. Naruszewicza, który nawiązywał zarówno do eur. tradycji lit. (Juwenalis, N. Boileau), jak do rodzimej s. sylwowej: podobnie jak Boileau obrazy satyr, przeplatał refleksjami, nieraz o silnym zabarwieniu emocjonalnym; o związkach z s. sylwową świadczy m. in. rozmaitość inwektyw oraz bogactwo drobnych realiów, dających jednak uogólniony i sugestywny obraz zła w życiu społ. (Wiek zepsuty, Chudy literat, Reduty). Dla normatywnej poetyki klasycyzmu wzorem lit. była przede wszystkim s. Horacego; stosunkowo łagodna w tonie, stosowała nie inwektywę, ale subtelne środki komizmu (zwł. dowcip, ironię, parodię), odpowiadające postawie pewnego wyrozumienia wobec wad i śmieszności ludzkich. Zgodnie z tą tradycją poetyka klasycyst. przeciwstawiała się dominacji żywiołu satyr., ceniła natomiast dar komicznego widzenia rzeczywistości i umiejętność ujmowania tematyki obycz. w kategoriach uniwersalnych; z zasadą ogólności wiązał się postulat unikania krytyki zbyt konkretnej, zwł. personalnej. W kręgu tradycji horacjańskiej mieszczą się w znacznej mierze dwa cykle —> Satyr Krasickiego; drugi z nich (powst. 1781-84) kończy okres rozkwitu s. polskiej typu klasycznego.

Kryzys gawędy satyr, nastąpił w okresie rozwoju form lit. zbljżonych do s. pod względem sposobu komicznego deformowania obrazów rzeczywistości (komedia, —> poemat heroikomiczny) i przenikania tej poetyki do wielu in. gatunków często spotykanych w literaturze oświecenia: listu poet. (T.K. Węgierski, Krasicki), s. menipejskiej, a nawet ody (Naruszewicz), epigramatu (Naruszewicz, Węgierski, Krasicki) i bajki (Naruszewicz, Węgierski); nowe możliwości satyr, fomowania obrazu świata stwarzała powieść (Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki Krasickiego).

Dziełem młodszej generacji pisarzy była oświeceniowa s. o charakterze ulotnym, ukształtowana w poł. lat siedemdziesiątych przy wydatnym udziale Węgierskiego. Podstawę jej poetyki stanowił realizm szczegółu w połączeniu z ironią typu wolteriańskiego lub nawet szyderczą inwektywą. Bliska codziennej rzeczywistości, atakowała personalnie dostojników państw, (np. Sąd czterech ministrów Węgierskiego), ujawniała skandale wielkiego świata, ośmieszała zwalczających libertynizm „fanatyków" i miernych wierszopisów; właściwa jej była sztuka aluzyjnego ośmieszania przez nadanie karykaturalnym portretom rysów indywidualnych (Węgierski i jego następcy: J. Czyż, J. Ancuta, F. Zabłocki). Nowym terenem obserwacji stała się Warszawa (stąd nasycenie s. realiami życia wielkomiejskiego): w wierszowanych reportażach ze stołecznych imprez (np. Bielany i Na bal księcia Marcina Lubomirskiego-przypisywane Ancucie) występuje konkretny podmiot-obserwator, przed którym przewijają się postacie zróżnicowane pod względem psychol. i socjol. (od arystokratów do przedstawicieli półświatka). Teksty pamfletów (często bezim.) nie podlegały, podobnie jak przedtem s. sylwowa, żadnej kontroli, gdyż upowszechniano je za pomocą ulotek rękopiśmiennych; istniały nielegalne instytucje zajmujące się kopiowaniem. Tematyka obycz., zawsze żywa w omawianym nurcie s., zeszła na plan dalszy w l. Sejmu W., kiedy najostrzejsze pióra zaangażowane były w sporach polit. (gł. po stronie obozu reform). Koncepcję s. walczącej w sytuacji stanu wyjątkowego uzasadniał (Opisanie geniusza satyry) poeta utożsamiany przez niektórych badaczy z Zabłockim, atakując niezwykle ostro przywódców opozycji w kilkudziesięciu pamfletach, w których saiyr. inwektywa (często kpiny, obelgi, groźby) łączy się z patosem właściwym poezji patriot.; równocześnie jednak autor cierpliwie przytaczał argumenty, polemizował z tradycjonalistami, niezdecydowanych przekonywał. S. Sejmu W. (w znacznej części bezim.) udoskonaliła retorykę zwracania się do ogółu i przemawiania w imieniu narodu; apelowała do uczuć i wyobrażeń zbiorowych. Jednocześnie była konkretna; ważną rolę odgrywał w niej szczegół o charakterze nierzadko anegdotycznym (bezim. Zagadki sejmowe - cykl kilkuset aluzyjnych portretów, tworzących niezwykle barwną mozaikę tematów satyrycznych). W prozie satyr., której miejsce przypada na pogranicze literatury i publicystyki, dominowała parodia (F.S. Jezierski, J.U. Niemcewicz). Ostatnie 1. Rzplitej dały początek s. społecznie radykalnej, inspirowanej przez idee jakobińskie; występują w niej zwykle dwa elementy: oskarżenie magnatów o zdradę i zapowiedź kary w postaci zemsty ludu.

Po upadku państwa twórczość satyr, była nadal obfita: we wszystkich zaborach istniała rękopiśmienna s. o charakterze ulotnym, żywo reagująca na sprawy aktualne;; podział kraju wpłynął na pewną jej regionalizację, zwł. w zakresie tematyki. Znacznie osłabło zainteresowanie kwestiami polit., choć pojawiały się pamflety przeciwko urzędnikom państw zaborczych oraz usłużnie współpracującym z zaborcami Połakom. Uderza natomiast bogactwo s. obyczajowej i literackiej. S. literacka posługiwała się mową wiązaną i kwitła gł. w warsz. środowisku kult. (np. Nowy Parnas F. Morawskiego, poematy wyśmiewające K. Jaksę-Marcinkowskiego, parodie wczesnej poezji romantycznej). Domeną s. obyczajowej (często o szerszym zakroju - społ. czy kult.), uprawianej w myśl programu oświeceniowego, była proza. Gł. jej przedstawiciele to S.K. Potocki, autor felietonów satyr. —> Świstek krytyczny w „Pamiętniku Warsz.", nawiązujących do tradycji Monitorowych, oraz współpracownicy wil. —>Wiadomości Brukowych" (Jędrzej Śniadecki i in); Potocki zwracał się do wąskiego raczej kręgu czytelników czasopisma nauk.-lit., adesatami organu Tow. Szubrawców byli dawni odbiorcy s. sylwowej. Eksperymenty w prozie satyr, późnego oświecenia zmierzały do fabularyzacji (—> Podróż do Ciemnogrodu Potockiego) i wzbogacenia lit. obrazu szczegółami; jej doświadczenia wywarły znaczny wpływ na proces kształtowania się powieści obyczajowej.

Po przełomie romantycznym s. straciła w ocenie kryt. wysoką rangę lit., zawsze jednak była obecna na rynku czytelniczym. Szukając inspiracji w kulturze lud., krytycy romant. byli przeciwni programowemu dydaktyzmowi literatury; Mickiewicz mniemał, że s. jest gatunkiem obcym samej naturze Słowian. Mimo to poetyka s. odgrywała pewną rolę nawet w najwybitniejszych dziełach tej epoki, co wiąże się z panującą wówczas zasadą synkretyzmu gatunkowego (np. momenty satyr, w III cz. Dziadów: Widzenie Senatora, fragm. wiersza Petersburg-, dygresje o charakterze aluzyjnego pamfletu w Beniowskim Słowackiego. Ś. jako epizod okazała się trwała również w literaturze późniejszych okresów, szczególnie w realist. powieści o tematyce współcz. (np. niektóre powieści J.I. Kraszewskiego). Już na pocz. XIX w. straciła znaczenie ulotna s. związana z foklorem środowiskowym szlachty. Rola popularyzatorska przypadła czasopismom satyr., które - dzięki dużemu zróżnicowaniu pod względem poziomu lit. i zakresu poruszanych spraw - docierały do coraz szerszego kręgu czytelników. Ukazywały się we wszystkich zaborach (gł. w Warszawie, Krakowie i Lwowie), a także na emigracji (—> ,,Pszonka"); korzystały z dorobku różnych nurtów s. (lit., publicyst., sylwowej), dzięki czemu zachowana została ciągłość tradycji. Przeważały tradycyjne tematy (gł. obycz.), nie kwestionowane przez cenzurę; ostra krytyka rzeczywistości społ. i polit. była prowadzona na emigracji. Równocześnie rozwijała się twórczość ulotna, której rację stanowiły ruchy ideowe, zwł. niepo-dłegościowe i (nieco później) rewolucyjne. Konspiracyjny charakter działalności nie sprzyjał gromadzeniu i przechowywaniu tekstów, jednak zachowane utwory świadczą o znacznej roli s. w krytyce stosunków społ., postaw ideowych czy postępowania przywódców (np. kolportowane 1835 w Krakowie przez grupę młodzieży o radyklanych poglądach pismo „Wesz", ostro atakujące arystokrację, gł. w związku z jej rolą w powstaniu 1830-31). Nurt s. polityczno-społecznej przybrał na sile w okresie Wiosny Ludów.

W okresie pozytywizmu, wobec rozwoju w literaturze nurtów realizmu kryt. i naturalizmu, poetyka s. była często stosowanym sposobem kształtowania obrazu świata przedstawionego. Szczególnie rozwinęła się proza satyr.: obrazek, opowiadanie i powieść. Gatunki te w satyr, odmianie uprawiało wielu wybitnych pisarzy epoki, zwł. A. Świętochowski, B. Prus, J. Lam i A. Sygietyński. Program pozytywizmu sprzyjał rozwojowi s. publicystycznej felietonu, który sprawnie reagował na aktualne zło w życiu społ. (Kroniki tygodniowe Prusa). Mniejsze znaczenie miała poezja satyr., popularna zwł. w Galicji (Rodoć, W. Zagórski, wiersze A. Asnyka atakujące krak. konserwę), gdzie dzięki znaczniej swobodzie druku mogła otwarcie uczestniczyć w sporach na drażliwe tematy społ. i polit. (głośna —> Teka Stańczyka). Prozę i poezję upowszechniały czasopisma satyr., ukazujące się gł. w Warszawie (—> „Mucha", —> „Kolce") oraz w Galicji (—> „Chochlik", —> Diabeł", —> „Szczutek"). Poetyka s. oddziałałała również na twórczość komediopisarską, uprawianą m. in. przez M. Bałuckiego, J. Blizińskiego, G. Zapolską (—> Moralność pani Dul-skiej). J.A. Kisielewskiego. Pojawiła się s. rewolucyjna związana z ruchem robotn., a wywodząca się m. in. z folkloru przedmieść. Wspierała ją bliska ideowo s. działaczy i pisarzy lewicowych (W. Święcicki). Częstym chwytem były tu parodie konwencji lit., pieśni rei., kolęd.

Rozmaitość form i nurtów twórczości okazała się trwałej właściwością piśmiennictwa satyr. XX wieku. W okresie Młodej Polski rozwijała się zarówno s. poetycka inspirowana przez poetyki modernist. (J. Lemański, K. Tetmajer), jak kabaretowa piosenka, zwł. w kręgu —> Zielonego Balonika (szopki, teksty T. Boya-Żeleńskiego zgromadzone w —> Słówkach) , do form żywych należały satyr, odmiany różnych gatunków prozy, dramatu i publicystyki (A. Nowaczyński). Zwraca uwagę renesans bajki satyr. (Lemański) i pamfletu ośmieszającego osoby i instytucje „pol. zaścianka", a także pseudodekadenckie pozy cyganerii (—> „Małpie zwierciadło czy Nowe Ateny Nowaczyńskiego). Krytykę konkretnie adresowaną uprawiały czasopisma, zwł. redagowane przez Nowaczyńskiego —>Liberum veto". W obrębie tematyki znalazły się takie sprawy, jak serwilizm wobec władz zaborczych, konserwatyzm w życiu społ., anachronizmy obyczajowe. Gł. bohaterem negatywnym stał się typ filistra, skupiający w sobie cechy tzw. drobnomieszczańskiej moralności (egoizm społ., obłuda, małostkowość, nikłe zainteresowania, etyka „małej stabilizacji").

Po odzyskaniu niepodległości w 20-leciu międzywojennym s. atakowała niedomogi aparatu rządowego i angażowała się w walki ugrupowań politycznych. Początkowo dominowali satyrycy znani z okresu poprzedniego, zwł. Lemański, J. Ejsmond i B. Hertz, wkrótce na plan pierwszy wysunęło się młodsze pokolenie. Wiele nowatorskich pomysłów zadzięczała s. poetom —> Skamandra (zwł. J . Tuwimowi, A. Słonimskiemu i J. Lechoniowi), którzy żywo reagowali na fakty i sprawy pisząc teksty łatwo trafiające do odbiorców (piosenki, fraszki, szopki, skecze), by wystawiać je w kabaretach (Qui pro quo), hałaśliwie ogłaszać w „jednodniówkach", bądź zamieszczać w czasopismach (—>Cyrulik Warsz.", później —>Szpilki"). Zasługą poetów Skamandra, ich kontynuatorów (S. Karpiński, J. Minkiewicz, A. Nowicki, J. Paczkowski) i in. satyryków 20-lecia (zwł. K.I. Gałczyńskiego) było rozwinięcie środków komizmu satyr., szczególnie takich jego rodzajów, jak dowcip intelektualny, komizm językowy - surrealistyczny absurd, autoironia, parodia, cięte szyderstwo (znakomitym przykładem są s. Tuwima zebrane w tomie Jarmark rymów, a także jego poemat —> Bal w Operze). Mniejszy zasięg wykazywała proza satyr. (—> Kariera Nikodema Dyzmy Dołęgi-Mostowicza, utwory M. Samozwaniec). Nacisk na aktualność bardziej niż kiedykolwiek uwarunkował tematykę s., obejmującą rozległy zakres konkretnych spraw polit. i społeczno-obyczajowych (np. ośmieszanie sposobu życia „strasznych mieszczan", demaskowanie karierowiczów). Pod pręgierzem s. znajdowała się stale polityka rządu (szopki polit.), szczególnie ostro atakowała władze sanacyjne s. nurtu lewicowego (E. Szymański, T. Hollender, T. Bujnicki, S.J. Lec i in.). W latach II wojny światowej s. spełniała ważne funkcje w walce psychol.: ośmieszając, łagodziła grozę przeżyć okupacyjnych i utrwalała poczucie moralnej przewagi nad wrogiem. Gł. rola przypadła twórczości samorodnej, tj. przekazywanym ustnie dowcipom i anegdotom (tzw. kawałom). Znaczenie s. doceniały organizacje podziemne; do zadań Organizacji Małego Sabotażu należało m. in. rozlepienie ulotek z satyr, hasłami. Celom sabotażowym służyło podrabianie (na zasadzie parodii) oficjalnych wydawnictw w języku pol. (np. nr „Gońca Krak.") lub niem. (np. primaaprilisowy nr „Eriki" z 1942). Akcję ośmieszania wroga prowadziły czasopisma satyr, (zachowane częściowo, m. in. „Kret", „Lipa", „Hałas na Ulicy", „Na ucho"), które często działały w myśl zasadyhumor przez łzy". Osobny temat stanowi s. w literaturze emigr. oraz teatrzyki satyr, w pol. formacjach wojsk, i obozach jenieckich.

Przewaga szyderstwa i ostrej inwektywy znamionowała s. polityczno-społeczną początkowych lat okresu powojennego. Powstał wówczas satyr, typ reakcjonisty - przeciwnika przemian zachodzących w kraju oraz jego młodszego sojusznika zapatrzonego na Zachód modnie ubranego kawalera (zwanego bikiniarzem), który miał pewne cechy oświeceniowego fircyka. Charakterystycznym obiektem ujęć satyr, był też wahający się, pełen złudzeń i uprzedzeń inteligent „starej daty". Postulowanym celem s., od której krytyka żądała postawy konstruktywnej, zgodnej z wymogami dydaktyzmu społ., stało się ujawnianie różnych bolączek życia codziennego, stąd często spotykane w literaturze typy biurokratów, brakorobów, nieuprzejmych kelnerów itp. Najczęściej mówią oni parodiowanym językiem swego środowiska: elementami stylizacji są zwykle nieudane neologizmy i dziwaczna frazeologia (zwł. języka biurowego). Ten rodzaj s. rozwinął się zarówno w formie poet. (Minkiewicz, A. Marianowicz. J. Sztaudynger, M. Załucki, L.J. Kern i in.), jak prozaicznej (np. W. Brudziński, S. Grodzieńska, J. Osęka, A. Potemkowski, Z. Fijas), rzadziej dram. (m. in. J. Jurandot). Niekiedy nad komizmem satyr, przeważał humor, jak np. w opowiadaniach S. Wiecheckiego (Wiecha), ujmujących codzienną rzeczywistość z punktu widzenia warsz. spryciarza. Zgodnie z tendencjami s. międzywojennej rozwijały się nadal takie formy wypowiedzi komicznej, jak parodia, groteska, paradoks i dowcip absurdalny (—> Zielona gęś Gałczyńskiego, A.M. Swinarski, Lec); z pisarzy debiutujących po wojnie miejsce szczególne zajął S. Mrożek, celujący zwł. w s. opartej na komizmie absurdalnym. Komizm stał się istotnym elementem s. najnowszej, co częściowo można tłumaczyć wzrostem jej funkcji rozrywkowej. Znaczny w tym udział ma twórczość estradowo-kabaretowa (J. Przybora, W. Młynarski, J. Pietrzak i in.) i uderzająca świeżością pomysłów działalność teatrzyków studenckich (np. warsz. STS). Charakterystycznym zjawiskiem jest rozwój rozmaitych form —> felietonu satyr. (np. D. Passent, J. Głowacki).

Księgi humoru polskiego, oprać. K. Bartoszewicz, t. 1-4, Petersb. 1897; S. polska, oprac, i wstęp J. Lemański, W. 1913; Encyklopedia humoru i s. polskiej, red. Krogulec [A. Orłowski], W. 1914-15; S. prawdę mówi... 1918-1939, oprać. Z. Mitzner, L. Pasternak, W. 1963; Antologia s. polskiej 1944-1955, red. A. Marianowicz, W. 1955; S. w konspiracji 1939-1944, oprac. G. Załęski, wstęp S.R. Dobrowolski, W. 1958. SLPO (M. Grzędzielska, T. Kostkiewiczowa); I. CHRZANOWSKI Z dziejów s. polskiej XVIII wieku, W. 1909; A. BEREZA Problemy teorii stylizacji w s„ Wr. 1966; P. BUCHWALD-PELCOWA S. czasów saskich, Wr. 1969; z. JASTRZĘBSKI Kpina i terror, „Teksty'' 1972 z. 3; W. WOŹNOWSKI Pamflet obyczajowy w czasach Stanisława Augusta, Wr. 1973; E. WRÓBLEWSKA S. polityczna Wielkiej Emigracji, Poz. 1977.

Podobne prace

Do góry