Ocena brak

SARMATYZM

Autor /nata77a Dodano /23.03.2012

SARMATYZM, jedno z podstawowych, a zarazem najbardziej złożonych pojęć z zakresu dziejów kultury dawnej Polski, będące właśc. synonimem obyczajowości oraz duchowej i umysłowej kultury Rzplitej szlach. od schyłku w. XVI aż po (a nawet i poza) dobę rozbiorów. Rozumiany zazwyczaj jako cywilizacyjnie swoisty i do własnych wartości rodzimych się odwołujący ziemiańsko-patriarchalny styl życia średniej, drobnej i zaściankowej szlachty pol. XVII w., a w postaci schyłkowej także i w. XVIII - jest s. w istocie rzeczy zjawiskiem dość zróżnicowanym, zarówno genetycznie, jak rozwojowo. Niezwykle żywotny, obrastający ponadto z biegiem czasu dodatkowym otoczem ideowym, często również politycznym, rozważany być musi w kategoriach ściśle hist., przy starannym uwzględnianiu jego periodyzacji (a więc okresu, z którym się wiąże). Całościowo, jako organicznie samodzielny typ kultury, wyrastał s. ze swoistego splotu warunków hist.-polit., społ., ekon. i etnicznych Polski w ciągu zwłaszcza w. XVI, kształtując się samorzutnie w l. późniejszych panowania Zygmunta Augusta oraz w czasach batoriańskich. Od razu też ograniczony klasowo do warstwy szlach. (z podrzędnością miast i pańszczyzną chłopa), a zarazem narzucający się powszechnie jako wzorzec cywilizacyjno-kulturowy, przyjmowany nawet przez pisarzy mieszcz. i tzw. rybałtowskich, a niebawem zaś także i poza granicami Rzplitej, np. w Rosji, uznawał s. za własną genealogię rozbudowane szeroko w dobie humanistyczno-renesansowej dziejopisarskie poglądy na temat Sarmacji - praojczyzny Słowian. Teoria owa, wywodząca się ze staroż. i średniow. pojęć geogr. (Sarmację utożsamiano z Polską i Słowiańszczyzną) została rozbudowana i ostatecznie skodyfikowana przez historyków renesansu, utrzymywać się zaś miała aż po schyłek doby oświecenia. W wyniku toczonych przez kilka pokoleń dyskusji (w Polsce od Długosza poprzez Miechowitę po czasy zwł. M. Bielskiego, M. Kromera i in.) ujmowano pojęcie Sarmacji i Sarmatów szeroko i wieloznacznie, w rozumieniu: a) geogr. (a więc zgodnym z tradycją antyczną), b) polit.-państw, (tzn. obejmującym obszar państwa jagiellońskiego, później Rzplitej Obojga Narodów), c) szczepowym, czyli słow., i wreszcie d) społeczno-klasowym (gdyż domniemana przeszłość sarmacka odnosiła się wyłącznie do szlachty i jej rodowodu rycerskiego). Teorię pochodzenia sarmackiego wspierały dwie koncepcje prakolebki szczepowej Słowian (ilirsko-bałkańska i sarmacko-naddońska), wiązała się ona wówczas ponadto z zagadnieniem pol. świadomości nar. (także i szczepowej słow.), okolicznościowo zaś nabierała niekiedy zabarwienia mesjanistycznego (zwł. w XVII w.), stając się w ten sposób samorzutnie tezą dziejopisarską, ideologią hist. mniemanej rodzimości szlachecko-ziemiańskiej, przeciwstawiającą się cudzoziemszczyźnie, modzie i wzorom cywilizacyjnym Zachodu.

Kultura polskiego s. dzieli się na kilka okresów. Wykrystalizowana w l. sześćdziesiątych do poł. osiemdziesiątych w. XVI, uzyskująca przewagę kult. mniej więcej na przełomie czasów Stefana Batorego i Zygmunta III, w okresie pierwszym (tj. od ok. 1586/87 do śmierci Władysława IV i początku wojen doby potopu) obejmuje ona przeciąg lat z górą sześćdziesięciu, tzn. dobę, która przejąwszy z renesansu wszystkie składniki (rodowód hist., ideologię, układ społ.-polit.) od razu jednak rozbudowała je twórczo, choć w duchu odmiennym, barokowym. Zmiany zaznaczały się w umysłowości, literaturze i sztuce, nauce i szkolnictwie (jezuickim i różnowierczym), mocnych wówczas związkach duchowych z Zachodem, w życiu kult. dworów (król., magnackich, szlachecko-ziemiańskich), także w piśmiennictwie rel. zakonów, w nurcie plebejsko-rybałtowskim itd. Począwszy od czasów batoriańskich oddzielał się też stanowczo od kultury średnioszlacheckiej nurt magnackiego życia i piśmiennictwa, utrwalając przez to podział ideowy społeczeństwa na „obcy", kosmopolityczny nurt magnacki oraz na swoiście sarmacki nurt szlachecki.

Okres drugi s. w Polsce (od poł. w. XVII do śmierci Jana III w 1696) oznacza jego rozwój szczytowy; oba okresy wiążą tu między sobą takie cechy, jak: 1) zacieśnianie się szlach. „złotej wolności" przy podziale społeczeństwa na przeciwstawne sobie nurty: szlach. i magnacki (przy niewoli chłopa i upodrzędnieniu miast), a nadto osłabienie i decentralizacja władzy państw.; 2) utwierdzenie w świadomości nar. mitu sarmackiego, zabarwiającego się mistycznie i mesjanistycznie fW. Kochowski); 3) urastanie s. do rangi światopoglądu, coraz tłardziej tradycyjnego, wyłącznego i niechętnego obczyźnie, npnowanego religijnie i dewocyjnie; 4) ograniczanie się do ideałów ziemiańsko-prowincjonalnych, do szlach. gościnności i patriarchalizmu, także do retoryczności i wystawności; 5) poważny wzrost czynników orientalnych w obyczaju, strojach, języku życia, języku; 6) w sztuce i literaturze pogłębianie się i umacnianie pierwiastków rodzimych (tzw. barok sarmacki). Równocześnie jednak 2 połowa XVII w. to okres bohaterski, s. hetmański i wojenny, który w osobie Jana III znajduje wyraz i wzorzec zasadniczy; okres kulturalnie, a nawet ideowo i politycznie ciągle jeszcze twórczy (przezwyciężenie klęsk doby potopu, odsiecz Wiednia), jakkolwiek zniszczenia wojenne, ruina gosp. miast i obniżenie się oświaty złowieszczo miały zaciążyć na przyszłości. Kultura lit. czasów baroku w ich podstawowym nurcie sarmacko-szlacheckim wyraża się najpełniej twórczością W. Potockiego, W. Kochowskiego, J. Ch. Paska, trzech pisarzy składających się łącznie na jej typ reprezentatywny.

Okres trzeci s. - zrazu schyłkowy, a później już rozkładowy -to czasy saskie (1697-1764), z dodatkową tu cezurą l. trzydziestych XVIII w.; okres ten znamionuje upadek polit., gosp. i ustrojowy państwa, zarazem rozkład szlach. kultury sarmackiej, wyradzającej się samoczynnie we wszystkich swych składnikach (obycz.,polityczno-ustrojowych, kult.); od l. czterdziestych narastają już jednak dążenia reformatorskie oświecenia (S. Konarski, pijarzy, F. Bohomolec).

Końcowy okres czwarty s. to doba stanisławowska (1764-1795), w której dziesięcioleciu pierwszym współistniały wprawdzie oba przeciwstawne sobie nurty: postępowo-reformatorsko-oświeceniowy i tradycjonalistyczno-szlachecko-sarmacki, jednakże przedział między nimi znacznie się pogłębił. Przedstawiciele obu nurtów wykorzystywali ten czas gorączkowo: jedni gł. na pracę kult.-oświat. ipublicyst.-lit., drudzy raczej na działalność polit.-patriot., która doprowadziła do wybuchu konfederacji barskiej (1768-72), ostatniego wielkiego odruchu ideowego, zrodzonego jeszcze przez s. Oba nurty zaznaczają się ciekawie w kulturze lit. czasów (reformatorski —» „Monitor", sarmacka poezja konfederacji barskiej), przy czym nie brak też między nimi i związków wzajemnych łBohomolec, Załuscy), tłumaczących się przywiązaniem większości społeczeństwa szlach. do urobionych przez wieki tradycji obyczajowych. Dopiero klęska polit. barszczan, zarazem wstrząs moralny, spowodowany pierwszym rozbiorem Polski, a także zniesienie zakonu jezuitów i powstanie —» Komisji Edukacji Nar. (1773) spowodowały ostrą walkę ideową z s., rozumianym teraz jako zgubne dziedzictwo saskiej przeszłości. wstecznictwo i ciasnota prowincjonalno-dewocyjna. W walce tej rolę zasadniczą pełniła cała właściwie literatura, przede wszystkim satyra, ale również komedia, powieść i poezja polit., a nawet heroikomika. Zwłaszcza I. Krasicki należy tu dobitnie całą swą ówczesną twórczością, od —» Myszeidy (1775) do —» Pana Podstolego, broniącego wszelako dodatnich cech swojszczyzny, uwolnionej od ciasnoty i przekształconej oswieceniowo. Obok nowych wzorców kult. stulecia nawiązywano też do wielkich tradycji renesansowych własnych (J. Kochanowski, J. Zamoyski), co pozwala dziś nawet mówić o tzw. s. oświeceniowym, widocznym pośrednio m. in. w komedii F. Zabłockiego (—» Sarmatyzm), w pismach S. Staszica (—» Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego, —» Przestrogi dla Polski]. J. U. Niemcewicza (—» Powrót posła), F. D. Kniaźninaitd. , jakKolwiek nazwa s. (znana już z początkowych tomów, Monitora ) miała znaczenie ujemne, mocno krytyczne. Okres szczytowej walki z s., z przejawami rozkładu tradycji kult. to Sejm Czteroletni oraz publicyst. działalność polit. radykalnego klubu —» Kuźnicy Kołłątajowskiej (zwł. F. S. Jezierski).

Okres porozbiorowy nie od razu jest okresem pośmiertnym kultury s., choć zjawisko zacieśniło się niebawem gł. do prowincji litew.-białorus. (po trosze też ukr.), gdzie wiele pierwiastków patriarchalno-tradycyjno-feudalnych utrzymywało się jeszcze w środowiskach szlach. przez kilka pokoleń. Romantyzm, a przede wszystkim klęska powstania listopadowego spowodowały zwrot do przeszłości nar., zwł. do niedawnych tradycji XVIII-wiecznej jeszcze walki o wolność: sarmacko-barskiej i demokr. - Kościuszkowskiej, których bohaterstwo urastało teraz do rangi rodzimego średniowiecza pol., ozłoconego czarem poezji. Klęska współczesności upiększyła raz jeszcze przeszłość: nie kryjąc nawet dawnych grzechów; spojrzano na nie wyrozumiale lub też pod ich powłoką poszukiwano „duszy anielskiej" narodu. Szeroka fala literatury s. romantycznego (J. Kleiner) ogarnęła żywiołowo lwią część poezji i prozy artyst., jak świadczą m. in. przykłady —» Pana Tadeusza, Zemsty, —» Pamiątek Soplicy, —» Mazepy czy —» Beniowskiego. Wizja swobodnej przeszłości pol., barwności sarmackiego obyczaju, rycerskiego wzoru osobowego wiązała się zarówno z demokr. myślą patriot.-społ. (Mickiewicz, Słowacki, Goszczyński), jak też z zachowawczością i tradycjonalizmem (Rzewuski). I pod tym właśnie względem okres międzypowstaniowego s. romantycznego czy romant. legendy o s. rozłamał się w l. 1846-48 na dwa nurty: a) wielkiej poezji nar. z przewagą tematów patriot.-demokr. (barskich, napoleońskich, powstańczych) oraz b) literatury z dominacją tendencji zachowawczych, nieraz ugodowych i wstecznych (Rzewuski). Obraz ten jest niejednolity, gdyż np. na Litwie i Białorusi szlachta, nawet drobna i demokr. (Syrokomla), „chowa się" jednak w tradycję w obronie przed rusyfikacją. Doba powstania styczniowego zamyka też w zasadzie wielką poet. legendę romantyczną s„ pomimo że jej nurt epigoński (tzw. komedia kontuszowa) oraz późniejsza kariera powieściowa w okresie pozytywizmu (aż po —» Trylogię) przeciągają się jeszcze czas jakiś. Wygasają jednakże podstawy społ. zjawiska wraz z uwłaszczeniem chłopów, kresem świata patriarchalno-ziemiańskiego, żywiołowym rozwojemmiastinowej inteligencji; s. odchodzi w historię, choć jego relikty będą jeszcze w mentalności pol. tropione dość długo.

T. MAŃKOWSKI Genealogia s„ W. 1946; T. ULEWICZ Sarmacja, studium z problematyki słowiańskiej XV i XVI w., Kr. 1950; tenże Zagadnienie s. w kulturze i literaturze polskiej (problematyka ogólna i zarys historyczny), Kr. 1963 (Zesz. Nauk. UJ. Prace Hist.lit. 5); R. PICCHIO Tradizione ,,sarmatica" e slavismopolacco, Ricerche Slav. 2 (1953); E. ANGYAL Die osteuropaische Bedeutung des Sarmatismus, Studia Hist. 53 (Budapest 1963); tenże Świat słowiańskiego baroku, tłum. J. Prokopiuk, W. 1972 (oryg. 1961); S. CYNARSKI Kilka uwag w sprawie s. w Polsce w początkach XVII w., Prace Hist. UJ 17 (Kr. 1966); tenże S. — ideologia i styl życia, w: Polska XVII wieku (zbiór.), W. 1969; M. KARPOWICZ Sztuka oświeconeg os., W. 1970; M. KLIMOWICZ S. oświecony, Zesz. Nauk. UWr. Prace Lit. 11-12 (1970); J. PELC Kontrreformacja, s. a literatura, w: Wiek XVII, kontrreformacja, barok (zbiór.), Wr. 1970; J. TAZBIR Rzeczpospolita i świat, Wr. 1971; tenże S. a barok, w: Problemy literatury staropolskiej S. 1 (zbiór.), Wr. 1972; A. F. GRABSKI Historyzm sarmacki a historyzm oświeceniowy, „Przegl. Hum." 1972 nr 5; Swojskość i cudzoziemszczyzna w dziejach kultury polskiej, red. Z. Stefanowska, W. 1973; S. HERBST S. - ideologia wolności, w: Księga ku czci A. Wojtkowskiego, Lubi. 1974; „Teksty" 1974 nr 4 (poświęcony s.; tu m. in. art. Cz. Hernasa, Janusza Maciejewskiego, J. Tazbira, Karola Górskiego, J. Błońskiego) oraz „Teksty" 1975 nr 3 (Resztysarmackie: L. Szczerbicka-Slęk, S. Zabłocki, M. Korolko); J. TAZBIR Kultura szlachecka w Polsce: rozkwit, upadek, relikty, wyd. 2 uzup. W. 1979 (wyd. 1 1978).

Podobne prace

Do góry