Ocena brak

SAMUEL ZBOROWSKI, dramat w 5 aktach wierszem J. Słowackiego

Autor /nata77a Dodano /23.03.2012

SAMUEL ZBOROWSKI, dramat w 5 aktach wierszem J. Słowackiego, powst. zapewne 1845 (wg S. Witkowskiego i J. Kleinera 1844/45), fragmenty ogł. 1884, całość rkpsu 1901 w „Słowie" (A. Górski), wyd. os. 1903 (H. Biegeleisen), pierwsze wyd. kryt. 1928 (S. Cywiński); zachowany w autografie bez pocz. i zakończenia, nie wykończony przez autora, na co wskazują m. in. niekonsekwencje w ujęciu i nazwaniu niektórych postaci oraz kilka zaczętych wersji finału.

Utwór stanowi poet. transpozycję idei genezyjskich poety. Akcja rozgrywa się na trzech płaszczyznach: na ziemi, w piekle (siedlisku duchów „zaleniwionych") i w niebie, w wieczności i w czasie hist. - od ujawnionego w wizjach sennych wcielenia bohatera (Eoliona; imię nawiązujące do —» Wacława) jako egip. faraona po w. XIX; poznajemy również wcielenie ukochanej Eoliona - dziewczyny rybackiej, niegdyś, w faraonowym wcieleniu, siostry-żony (Atessy), po raz wtóry połączonej z nim w tragicznej śmierci. Postacią gł. dramatu, łącznikiem wszystkich planów akcji, jest Lucyfer, duch buntu, obrońca wolności, duch „wieczny rewolucjonista". Możliwość duchowych przemian nie tylko na drodze metempsychozy, ale i opanowania duszy człowieka przez obcego ducha ukazana została w osobie ojca Eoliona, Księcia Poloniusa (ma on cechy AJ. Czartoryskiego, któremu Słowacki zarzuci 1846 w broszurce Do księcia A.C., że „cofa Polskę"), owładniętego przez pokrewnego mu ducha kanclerza J. Zamoyskiego.

Obok bowiem genezyjskiej tajemnicy bytu i w ścisłej od niej zależności występuje też w dramacie sprawa Polski, jej duchowego losu, ucieleśnionego w duchach Zamoyskiego i S. Zborowskiego, który przebaczywszy wrogowi, pozwał go jednocześnie na sąd pośmiertny. Kanclerz, acz nie pozbawiony wielkości, reprezentuje zastój w rozwoju duchowym narodu, Zborowski (w wykorzystanych przez poetę źródłach pamiętnikarskich wyd. 1844 przez L. Siemieńskiego sprawa jego przedstawiana była jako pogwałcenie przywilejów szlach.) jest natomiast duchem wolności, zwalczającym skostniałe, hamujące rozwój, idee kanclerza. Upadek Polski tłumaczy się zwycięstwem ducha Zamoyskiego, jej przyszłość zależy od wyniku rozprawy między dwoma wielkimi duchami. Wyniku tego w utworze brak, można jednak wnioskować z treści ostatniego aktu, że Sędzia-Chrystus wyda wyrok potępiający Zamoyskiego, a przyszłe wcielenie Zborowskiego wskrzesi Polskę.

Wystawiono S.Z. w inscenizacji W. Feldmana i A. Zelwerowicza w Łodzi 1911, nast. m. in. L. Schillera w Warszawie 1927, W. Horzycy we Lwowie 1932, Jerzego Kreczmara w Warszawie 1962 i Krakowie 1965, S. Hebanowskiego w Gdańsku 1977; fragmenty dramatu przełożył na ros. K. Balmont.

Wyd. kryt. J. Kleiner i J. Kuźniar w: Dzieła wszystkie, 1.13, cz. 1, Wr. 1963.

W. HAHN Juliusza Słowackiego „S.Z.", Arch. Nauk., dział I, t. 2, z. 3 (1904) i odb. (1905); W. FjELDMAN] Juliusza Słowackiego Lucyfer i pierwiastek lucyferyczny,Krytyka" 1909 z. 10; W. HORZYCA Idea „S.Z."Epoka" 1927 nr 173; S. TREUGUTT Proces o Polskę, „Przegl. Kult." 1962 nr 49; T. JANUSZEWSKI Słowacki, Kreczmar i inni, Dialog" 1963 nr 4.

Podobne prace

Do góry