Ocena brak

SĄD

Autor /truchtacz Dodano /13.11.2012

 

SĄD gr. apóphansis; łc. iudicium, existimatio; ang. judgement, proposition (2); fr. jugement; nm. Urteil, Gedanke (2)

1. t. pozn., psych. W ujęciu egzystencja­lnej filozofii bytu (S. Kamiński, M. A. Krąpiec): druga czynność intelektualna (pier­wszą jest poznawanie pojęciowe; -^ poję­cie /1 /), będąca aktem poznawczym, w któ­rym intelekt bądź to stwierdza rzeczywi­ste istnienie jakiegoś przedmiotu, ustalając jednocześnie zgodność takiego stwierdze­nia z obiektywną rzeczywistością (sąd eg­zystencjalny — zob. niżej, punkt B), bądź to ustala związki między —> pojęciami (IB), dokonując wzajemnego przyporząd­kowania sobie lub rozdzielenia jakichś tre­ści poznawczych na podstawie ich zgod­ności z istniejącym stanem rzeczy (sąd orzecznikowy; -^ prawdziwość /1 /). Tak­że: wynik —> sądzenia.

A) W logice tradycyjnej wyróżnia się sądy orzecznikowe (atrybutywne), tzn. takie, w których stwierdzamy sto­sunek tożsamości bądź przynależności czegoś do czegoś (np. indywiduum do zbioru, cechy do podmiotu). Tym, co zasad­niczo odróżnia sąd orzecznikowy od aktu prostego ujęcia treści, czyli od —> przed­stawienia sobie czegoś, jest dokonywana w sądzie asercja lub negacja. Sądy te ma­ją strukturę podmiotowo-orzecznikową i dzieli się je:

a) pod względem jakości — na twier­dzące i przeczące;

b) pod względem ilości —^ na jedno­stkowe, w których podmiot oznacza jednostkę, szczegółowe, w których podmiot odnosi się do pewnej ilości desygnatów danego pojęcia, i ogólne, w których podmiot odnosi się do wszy­stkich desygnatów danego pojęcia;

c) pod względem kategoryczności (—> modalność /2/) — naasertoryczne, apodyktyczne i problematy­czne.

 

Wszystkie te aspekty zachodzą na sie­bie, i tak np. wśród sądów (zdań) katego­rycznych rozróżnia się ogólnotwierdzące (SaP), szczegółowotwierdzące (SiP), ogól-noprzeczące (SeP) i szczegółowoprzeczące (SoP); —> kwadrat logiczny.

Klasyczny jest podział sądów podmiotowo-orzecznikowych oraz innych dających się do nich sprowadzić na sądy analitycz­ne i sądy syntetyczne.

a') W sądach analitycznych treść orzecznika zawiera się w treści pod­miotu; sądy te są sądami apriorycznymi, gdyż rozumiejąc znaczenie ich terminów można rozpoznać prawdziwość tych sądów a priori, czyli bez odwoływania się do do­świadczenia. Na przykład w sądzie: „Czło­wiek jest śmiertelny" — pojęcie śmiertel­ności jest zawarte w pojęciu człowieczeń­stwa.

b') W sądach syntetycznych natomiast treść orzecznika nie zawiera się w treści podmiotu; sądy te są sądami aposteriorycznymi, gdyż analiza ich terminów nie pozwala jeszcze rozpoznać, czy sądy te są prawdziwe. Ich prawdziwość lub fałszywość można stwierdzić jedynie wposteriori, czyU odwołując się do doświadczenia. Na przykład prawdziwość sądu: „Jan jest filozo­fem" — raożna stwierdzić tylko na podsta­wie nabytej wiedzy o działalności Jana.

c') 1. Kant przyjmował sądy synte­tyczne fl priori {synthetischeUrteile /Satze/ a priori), w których, choć treść orze­cznika nie zawiera się w treści podmiotu (tzn. orzecznik dodaje coś do pojęcia podmiotu), syntezy tych treści dokonuje się apriorycznie, a to dlatego, że sądy takie zakładają udział apriorycznej formy inte­lektu (^władza /3/ sądzenia), a ich po­wszechność i konieczność przekraczają nieskończenie dane doświadczenia. Oto podane przez Kanta przykłady sądów syntetycznych a priori: „7 + 5 = 12"; „Wszy­stko, co zaczyna istnieć, ma przyczynę" (zasada przyczynowości). Sądy te można jednak traktować jako sądy analityczne — w takiej mierze, w jakiej orzecznik stwier­dza istotną właściwość podmiotu i o ile jej związek z podmiotem ujmuje się jako obiektywną konieczność.

B) Na gruncie filozofii tomistycznej pod­kreśla się współcześnie (JŚ. Gilson, M. A. Krąpiec) swoisty charakter oraz szczegól­ne znaczenie sądów egzystencjalnych, po­nieważ powinny one stanowić — zdaniem tomistów egzystencjalnych — punkt wyj­ścia dla metafizyki pojętej jako filozofia bytu, która stara się analizować i tłuma­czyć istniejącą rzeczywistość bez przyjmowania jakichkolwiek uprzednich założeń co do jej charakteru. Sądy egzystencjalne jako akty poznawcze, których wynikiem ma być stwierdzenie aktualnego istnienia jakiegoś konkretu, nie zawierają, tak jak sądy orzecznikowe, wzajemnego przypo­rządkowania sobie jakichś przedstawień pojęciowych, gdyż istnienie w odróżnie­niu od treści bytowej nie może być przed­stawione w pojęciu. W ujęciu Krąpca sądy egzystencjalne mają postać: „a istnieje" (fl — zmienna oznaczająca określony byt konkretny) i różniąc się od sądów pod-miotowo-orzecznikowych „S jest P" za­równo strukturą (nie ma w nich orzecz­nika), jak i przedmiotem afirmacji, nie dają się do nich sprowadzić. Autor ten rozróżnia:

a) sądy egzystencjalne bezpośred­nie — stwierdzające bezpośrednio istnie­nie jakiegoś bytu. Mogą to być bądź są­dy zmysłowo - intelektualne — gdy stwierdzają istnienie jakiegoś przedmiotu materialnego danego naocznie, bądź sądy czysto intelektualne — gdy sam intelekt dokonując refleksji nad własnymi aktami stwierdza np. istnienie któregoś z nich;

b) sądy egzystencjalne pośrednie — będące wynikiem złożonych zabiegów poznawczych, jak np. sąd: „Dusza istnieje".

Podstawą tworzenia realistycznych po­jęć byłyby sądy egzystencjalne zmysłowo-intelektualne, stanowiące syntezę pozna­nia zmysłowego i poznania intelektualne­go. Dla wyjaśnienia genezy tych sądów przyjmuje się na gruncie tomistycznej teo­rii poznania istnienie specyficznej władzy poznawczej, która byłaby swoistą funkcją zmysłów i intelektu — tzw. —> rozum szcze­gółowy {vis cogitativa) (teorię rozumu szcze­gółowego rozwinął M. A. Krąpiec).

Dychotomiczny podział sądów na orze­cznikowe i egzystencjalne nie znajduje po­twierdzenia w wynikach badań współcze­snego językoznawstwa, opartych na anali­zach porównawczych wielu języków na­turalnych, w tym języka starogreckiego. W świetle tych badań tzw. sądy (zdania) egzystencjalne — z punktu widzenia ling­wistycznego — rue są zdaniami elemen­tarnymi, lecz zdaniami nadbudowanymi na systemie zdań elementarnych. I tak za­warte w nich orzeczenie „istnieje" nie jest w języku naturalnym predykatem pier­wotnym, a takie np. zdanie jak „Zeus nie istnieje" jest w świetle analiz językoznaw­czych zdaniem niezmiernie złożon)^!, a tyl­ko powierzchniowo skonstruowanym na podobieństwo zdań elementarnych. 

2. log. Znaczenie —> zdania w sensie lo­gicznym. Według niektórych ujęć (B. Bolzano, G. Frege) tak rozumiane sądy należą do —> bytów (D) idealnych.  

3. pot. Ocena, opinia, zdanie.

 

SĄDY EGZYSTENCJALNE ang. existential judgements; fr. jugements d'existence; nm. Existenzurteile t. pozn., psych. -^ Sąd (IB).

Podobne prace

Do góry