Ocena brak

SĄD

Autor /Uniewit Dodano /13.04.2012

Wymiar sprawiedliwości; zespół sędziów; rozprawa sądowa, proces, sądzenie; gmach sądu; opinia, pogląd, osąd, ocena; twierdzenie, zdanie; przest. rozsądek; przest. wyrok; por. Krwawy (sąd); Sądy; Sędzia; Trybunał. Nie sądźcie, abyście nie byli sądzeni z Biblii, Ew. wg Mat., 7, 1; Łuk., 6, 37.

Nie sądźcie według pozorów, ale sądźcie sądem sprawiedliwym z Biblii, Ew. wg Jana, 7, 24. Sąd asesorski w dawnej. Polsce sąd królewski działający pod nieobecność króla, pod przewodnictwem kanclerza; funkcje asesorów pełnili senatorzy, referendarze, sekretarze i pisarze rozpatrujący głównie apelacje od sądów miejskich, sąd ten żwał się nadwornym, gdy obradował na dworze król., zadwornym, jeśli w innym miejscu.

Sąd bartny w dawnej Polsce sprawował starosta bartny (Szlachcic podległy starości" królewskiemu) z 8 sędziami ze szlachty, wg prawa bartnego (zob. Prawo), często b. ostrego (rozpłatanie brzucha i okręcanie drzewa wnętrznościami; powieszenie za kradzież pszczół z barci).

Sąd boży, ordałia, rodzaj odwołania się do instancji wyższej niż ziemska, do bogów, Boga a. sił nadprzyrodzonych, sądowy środek dowodowy znany już w starożytności, rozpowszechniony we wczesnym śrdw., oparty na mniemaniu, że bóstwo ochroni niewinnego i przyczyni się do wykrycia sprawcy.

Zabronione przez IV sobór laterański w 1215, sądy boże w Polsce znikły na pocz. XIV w. Do najczęściej stosowanych środków należały: Próba zimnej wody zob. Czarownice; Pławienie (czarownic). Próba gorącej wody polegała na zanurzeniu ręki oskarżonego aż do łokcia we wrzątku; gdy na skórze nie było śladów poparzenia, uznawany był za niewinnego, w innym razie za winnego.

Próba ognia a. gorącego metalu. Oskarżony musiał przejść pewną liczbę kroków przez ogień a. przez czas pewien trzymać w ręku rozgrzane do czerwoności żelazo, albo przespacerować się boso z zawiązanymi oczami po miejscu, na którym rozłożono 9 rozgrzanych do czerwoności lemieszy.

W indyjskiej Ramajanie cnotliwa Sita przechodząc przez ogień dowodzi swemu zazdrosnemu mężowi, Ramie (zob.), swojej niewinności, co jej zresztą nic nie pomogło. W Europie IX w. cesarz Karol Gruby, król wsćhodniofrankijski, uwierzył w niewinność swej żony Rięhardis dopiero wtedy, gdy bez szkody przeszła przez ogień w nawoskowanej koszuli. Warto tu odnotować wyraźną, wrodzoną lub nabytą, odporność niektórych ludzi na gorąco.

Pojedynek sądowy na miecze a. kije b. popularny w śrdw. Polsce. Oskarżony musiał walczyć z każdym, kto go oskarżał. Próba znana od dawna na Borneo, w Grecji i Skandynawii, szczególnie odpowiada naturze ludzkiej: Bóg daje zwycięstwo tylko sprawiedliwemu. Jeszcze w 1818 pewien Anglik oskarżony o morderstwo zażądał pojedynku sądowego, co zmusiło parlament do zniesienia prastarego prawa; zob. też Klucz (i Biblia).

Próba mar. Dobrze znane w śrdw. Europie próby ze zwłokami na marach opierają się na wyobrażeniu, że sympatyczne działanie krwi każe jej spływać, gdy tylko zjawi się morderca. Na gruncie germ. próba taka pojawia się w Pieśni o Nibelungach: do leżącego na marach trupa Zygfryda przywołują Hagena, aby przez podejście do zwłok bohatera dowiódł swej niewinności.

Rany Zygfryda zaczynają broczyć krwią. Podobnie w Ryszardzie III Szekspira, gdy książę Gloster zbliża się do konduktu niosącego ciało Henryka VI w otwartej trumnie, towarzysząca zwłokom Lady Anna woła: „Patrzcie, panowie, umarłego rany z swych ust zastygłych znów krew świętą sączą!" (1, 2, tł. L. Ulricha). Na ten widok Gloster, późniejszy Ryszard III, przyznaje się w końcu do zbrodni.

Próba krzyża. Oskarżyciel i oskarżony stoją ze skrzyżowanymi na piersi rękami. Kto dłużej wytrzyma, wygrywa sprawę.

Próba czystości to jedyny sąd boży, o którym wspomina Biblia, Num., 5, 11-31: Bóg nakazuje, aby żonę podejrzaną o cudzołóstwo przyprowadzać do kapłana, który po odpowiednich ceremoniach da pić niewieście wodę zazdrości, wodę b. gorzką zmieszaną z pyłem posadzki tabernakulum. Jeżeli jest winna, łono jej wygnije, jeśli niewinna, zostanie zdrowa i dziatki mieć będzie.

Sąd dominialny (patrymonialny) panów, któremu podlegała ludność chłopska w Polsce, gdy jednolite dotychczas sądownictwo uległo w XII i XIII w. rozbiciu wg podziałów stanowych.

Sąd grodzki w dawnej Polsce sąd starościński, sprawowany przez starostę w sprawach pożogi, rozboju, najazdu a. zgwałcenia lub przez jego zastępców: burgrabiego, podstarościego a. sędziego grodzkiego. Roki sądowe odprawiały się raz na 6 tygodni.

Sąd honorowy osoby powołane przez strony a. na mocy przepisów prawa do rozstrzygania spraw dotyczących głównie obrazy honoru. Sąd kapturowy, kaptur, nazwa od czarnych kapturów, znaku żałoby po zmarłym królu; w Polsce 1572-1768 sądy szlacheckie złożone z sędziów wybieranych przez sejmiki kapturowe, sprawujące czasową jurysdykcję w czasie bezkrólewia, gdyż po śmierci króla zwykłe sądy nie pracowały.

Sąd konsystorski sąd biskupi. Sąd kopny w dawnej Polsce sąd gromadzki, gminny, na Litwie i Rusi. Sąd królewski w dawnej Polsce najwyższa instancja sądowa, do której można było apelować od każdego innego sądu. Monarcha sądził w stolicy a. w czasie objazdów kraju sam a. przez asesorów; zob. wyżej Sąd asesorski.

Sąd ławniczy w dawnej Polsce rodzaj sądu dla mieszczan w miastach lokowanych na prawie nm.; sądowi przewodniczył wójt. Obecnie instytucja sądowa złożona-obok sędziów zawodowych-z przedstawicieli społeczeństwa, ławników, którzy uczestniczą w wymiarze sprawiedliwości.

Sąd marszałkowski w dawnej Polsce sprawowany przez marszałka wielkiego koronnego z asesorami w czasie pobytu króla w jakimś mieście, dla utrzymania porządku publ. Sądny dzień dzień sądu ostatecznego, zob. niżej; przen. pot. zamieszanie, popłoch, rozgardiasz, awantura.

Sądny Dzień, hebr. Jom Kippur, Dzień Pojednania, żyd. jesienne ńwięto pokutne, poświęcone modlitwie i postom, pierw, u izraelskich plemion koczowniczych święto oczyszczenia, od V w. pne. najbardziej uroczyste święto żyd., przypada w dniu 10 tiszri w 8 dni po Roszllaszana (zob:); por. Szofar. Sąd ostateczny, Dzień Sądu, pojęcie występujące w judaizmie, chrześcijaństwie i islamie, oznaczające ostatni sąd Boga nad ludźmi.

Jest to centralny punkt eschatologii chrześc. zaczerpnięty z Nowego Testamentu, Ew. wg Mat., 24,3-25,46; Łuk., 21,5-33; 1. List do Korynt., 15; 1. List do Tesal., 4, 13-5, 3, i jego doktryny głoszącej, że świat się skończy, ciała zmartwychwstaną, a Jezus przyjdzie w chwale, aby sądzić żywych i umarłych. Przedmiotem sądu będą dobre i złe uczynki popełnione przez ludzi podczas ich życia ziemskiego. Grzesznicy zostaną strąceni do piekła, a sprawiedliwi żyć będą na zawsze w niebie.

Żaden z kościołów chrześc. nie określał dnia, w którym się to ma stać, ale wiele osób próbowało tego dokonać na własną rękę, czyniąc z oczekiwania na ten dzień główny punkt swoich zainteresowań relig. Nazywamy ich chiliastami, millenarystami, adwentystami. Myśl o Dniu Sądu skłaniała ludzi w śrdw. do uważania Boga przede wszystkim za sędziego. Najważniejszym zadaniem życia było zbieranie materiałów mających im pomóc na sądzie ostatecznym.

Liczni egzegeci Biblii uważali, że Objawienie św. Jana (Apokalipsa) przynosi informacje o terminie końca świata. Ikonografia chrześc. przedstawiała często i z upodobaniem sceny Dnia Sądu, w których występuje Chrystus jako sędzia, Matka Boska, św. Jan, zbawieni i potępieni, św. Michał ważący dusze, prorocy, apostołowie, anioły, diabły. Najstarsze pochodzą z IV w. Rozwój popularności tego tematu nastąpił w XII-XIV w.; zob. Dies irae; Koniec (świata).

Sąd ostateczny mozaiki: w Torcello (XII w.) i we Florencji (XIII w.). Fresk Giotta (ok. 1305) w Cappella Scrovegni w Padwie. Fresk w kaplicy Strozzich w S. Maria Novella, Florencja. Tympanony w gł. portalach katedr: w Autun, Beaulieu, Conques (XII w.), Chartres, Amiens, Reims, Bourges (XIII w.), Bazylei, Bambergu, Fryburgu (XIII i XIV w.).

Poliptyk malowany na desce (1445-55), arcydzieło Rogiera van der Weyden, Beaune, Hdtel-Dieu. Tryptyk malowany na desce (1473) Hansa Memlinga, Gdańsk, Muz. Nar.; zamówiony przez przedstawiciela Medyceuszów w Brugii, wieziony w 1473 statkiem do Londynu, skąd miał być przewieziony do Florencji, został zagarnięty po drodze przez gdańskiego korsarza Paula Benecke i ofiarowany na ołtarz w kaplicy św. Jerzego w gdańskim kościele mariackim.

Fresk na ścianie ołtarzowej Kaplicy Sykstyńskiej w Watykanie (1534—41) Michała Anioła, jedno z największych arcydzieł geniuszu ludzkiego; zob. Sykstus (IV, Kaplica). Obraz (ok. 1616) Rubensa, Gal. Drezdeńska.

Sąd Parysa zob. Parys. Sąd podkomorski w dawnej Polsce rozpatrywał sprawy graniczne szlachty; zob. Podkomorzy. Od dawna osiadli sąsiedzi zaprzysięgali granice, następnie sypano kopce a. znaczono krzyżami drzewa, a chłopcom dawano baty, aby sobife lepiej zakarbowali te miejsca w pamięci.

Sąd pokoju w byłym zaborze ros. sąd cywilny najniższej instancji. Sąd przysięgłych, ława przysięgłych, instytucja sądowa karna w wielu krajach (w Polsce dziś nie istniejąca), w której 12 przedstawicieli społeczeństwa orzeka o winie a. niewinności oskarżonego; na podstawie ich orzeczenia sąd wydaje wyrok. Sąd radziecki w dawnej Polsce sąd rady miejskiej z burmistrzem na czele, tworzący od XVI w. niekiedy, wraz z sądem ławniczym (zob. wyżej), sąd radziecko-ławniczy.

Sąd referendarski w dawnej Polsce wyłoniony z sądów asesorskich w 80. latach XVI w. najwyższy sąd dominialny dla chłopów z królewszczyzn. Sąd Salomona zob. Salomon (Wyrok). Sąd sejmowy w dawnej Polsce od XVI w. sąd królewski w czasie sesji sejmowej, na którym asesorami byli senatorzy, a później także posłowie; rozpatrywał sprawy o zdradę stanu, przestępstwa urzędników, sprawy z zagrożeniem karą śmierci szlachty osiadłej i sprawy dóbr króla.

Sąd skorupkowy, ostracyzm, w Atenach ok. 487-417 pne. odbywany dorocznie, jeśli zgromadzenie lud. stwierdziło jego potrzebę. Każdy z członków zgromadzenia wypisywał na skorupie glinianej (gr. óstrakon, stąd nazwa sądu ostrakismós 'ostracyzm') imię obywatela, którego działalność uważał za niebezpieczną dla równości demokratycznej, a na kogo padło co najmniej 6000 głosów, zostawał wygnany z kraju na 10 lat, nie tracąc majątku ani praw obywatelskich. Sąd ziemiański typ jednolitych sądów dla szlachty utworzony przez Sejm Czteroletni.

Sąd ziemski w dawne} Polsce - ukształtowany w końcu XIV i w XV w. typ sądu szlacheckiego zastępującego sądy książąt dzielnicowych, złożonego z sędziego, podsędka i pisarza mianowanych dożywotnio przez króla spośród kandydatów przedstawionych przez sejmik ziemski.

Tak było po dawnemu: kto raz grunt posiądzie,

Ten dziedzic; wygraj w polu, a wygrasz i w sądzie.

A. Mickiewicz, Pan Tadeusz, 5, 822-23; Gerwazy do Hrabiego.

Podobne prace

Do góry