Ocena brak

Rudolf Nuriejew

Autor /kama02 Dodano /18.04.2012

Niespotykana energia i charyzmatyczna osobowość to cechy, które sprawiły, że Rudolf Nuriejew stał się postacią kultową, a jego mistrzostwo inspirowało innych tancerzy do odkrywania nowych horyzontów artystycznej ekspresji.

Talent Rudolfa Nuriejewa, który jak burza wtargnął na sceny baletowe pod koniec lat pięćdziesiątych, był porównywalny jedynie z maestrią innego rosyjskiego tancerza, Wacława Niżyńskiego, który zachwycał publiczność na początku stulecia. Piękna sylwetka Nuriejewa i jego ogromna siła wyrazu podziwiane były przez rzesze miłośników baletu przez ponad trzydzieści lat.

Nuriejew partnerował wielkim gwiazdom. Za jego namową powróciła na scenę Margot Fonteyn - jedna z najwybitniejszych tancerek baletowych wszech czasów. Artysta wspierał również młode adeptki tańca, wśród których znalazła się Sylvie Guillem. Jako producent Nuriejew ożywił niejedną skostniałą rolę z klasycznego dziewiętnastowiecznego repertuaru.

Często obecny w radiu i w telewizji Nuriejew propagował taniec w wielu formach - od klasycznego do współczesnego. Swą wielką miłość, którą żywił do baletu, okazał w filmie z 1972 roku, pod tytułem I Am a Dancer (Jestem tancerzem), natomiast nieprzeciętnym poczuciem humoru popisał się w programie The Muppet Show, w którym wraz ze świnką Piggy odtańczył partię zatytułowaną Jezioro świńskie.

Skromne początki

Rudolf Nuriejew urodził się w pociągu, gdzieś pomiędzy jeziorem Bajkał a Irkuckiem w 1938 r. Jego rodzice byli ubogimi Tatarami. Rodzina mieszkała w Ufie, stolicy Baszkirii położonej u podnóża Uralu. Młody Rudolf zmuszony był pobierać pierwsze lekcje tańca w tajemnicy przed ojcem. Poważna nauka rozpoczęła się dopiero w roku 1955, gdy jako siedemnastolatek dostał się do leningradzkiej szkoły baletowej.

W lecie tego samego roku w Moskwie odbywał się festiwal kultury baszkirskiej, na który zaproszono balet opery z Ufy. W ostatniej chwili, tuż przed wyjazdem, okazało się, że zespół pilnie poszukuje solisty do przedstawienia Pieśń żurawia, które Nuriejew miał okazję oglądać dziesięć lat wcześniej. Młody tancerz, nie zastanawiając się, zgłosił swój udział, nie znając ani jednego kroku ze swej partii - całej choreografii nauczył się na pamięć podczas podróży koleją do Moskwy.

Niepewna droga ku sławie

W Moskwie przyszły gwiazdor natychmiast skierował swe kroki do najlepszej z tamtejszych szkół baletowych przy teatrze Bolszoj, gdzie poznał słynnego pedagoga Asafa Messerera. Przed rozmową mistrz polecił młodzieńcowi, by ten przypatrzył się prowadzonej przez siebie lekcji. Niestety, później nauczyciel nie miał już czasu i do ponownego spotkania nigdy nie doszło.

Po egzaminach wstępnych Nuriejew dostał stypendium w szkole Bolszoj, lecz ponieważ nie było ono wystarczające, chłopak nie mając dachu nad głową, ani pieniędzy najedzenie, zrezygnował z nauki w Moskwie i postanowił szukać szczęścia w Leningradzie, w słynnej szkole baletowej imienia Kirowa. Tancerz dwukrotnie starał się o przyjęcie na uczelnię. Po raz pierwszy startował w grupie łotewskich nastolatków, którzy zamierzali uczyć się tańców narodowych. Za drugim razem jego celem byl już balet, a na egzaminie, przed grupą kilku profesorów, wykonał własną interpretację partii solowej z repertuaru klasycznego.

Nuriejew brawurowo wykonał męską partię z duetu tanecznego Diany i Akteona z baletu Esmeralda. Jeden z egzaminatorów wspominał, że sam występ nie należał do udanych, jednak pod koniec do młodego tancerza podeszła zasłużona nauczycielka, Wiera Kostawicka, i powiedziała: „Młodzieńcze, albo wyrośnie z ciebie nadzwyczajny tancerz, albo kompletne zero". Nuriejew nie miał wątpliwości, jakie wyzwanie kryje się za słowami nestorki i do końca życia Wspominał ją z wielką wdzięcznością i szacunkiem należnym najwspanialszej rosyjskiej artystce.

Narodziny gwiazdy

Podczas trzyletniej nauki w szkole Kirowa Nuriejew pobierał lekcje u dyrektora Chełkowa, a następnie u Aleksandra Puszkina - legendarnego nauczyciela największych rosyjskich tancerzy dwudziestego wieku. To właśnie on nauczył przyszłego mistrza techniki tańca i zapoznał z kanonem repertuaru klasycznego, na który składało się około Stu różnych partii męskich. Już jako student Nuriejew dał się poznać jako nieprzeciętny talent. Jego występy w ogólnokrajowym konkursie w Moskwie, w lecie 1958 roku, oraz w dyplomowym przedstawieniu w szkole Kirowa stanowiły godny początek jego wielkiej kariery. W Moskwie artysta powrócił do wykonywanej już wcześniej partii z pas de deux Diany i Akteona z baletu Esmeralda oraz, podobnie jak na przedstawieniu dyplomowym, partii z Korsarza, która stała się jego sztandarowym i szczególnie chętnie prezentowanym tańcem solowym. Partnerowała mu Ala Sizowa, która później miała zostać jedną z najpopularniejszych baletnic Teatru im. Kirowa.

Ceniony solista

Po olbrzymim sukcesie przedstawienia dyplomowego rolę solisty zaproponowały młodemu tancerzowi balety Kirowa, Bolszoj oraz Stanisławskie! go. Spośród wielu atrakcyjnych ofert Nuriejew zdecydował się wybrać Teatr imienia Kirowa, gdzie chęć wspólnych występów wyraziła wybitna primabalerina - Natalia Dudinska. Był to jedyny przypadek, kiedy artysta całkowicie poddał się woli partnerki i bez komentarza stosował się do udzielanych przez nią wskazówek.

W trakcie trzech lat spędzonych w balecie Kirowa Nuriejew zatańczył dziesiątki wspaniałych partii z klasycznego repertuaru, co wielu tancerzom nie udaje się nawet podczas całej kariery. Oprócz tradycyjnych partii męskich, składających się na przykład na pas de quartre z baletu Rajmonda, pas de trois z pierwszego aktu Jeziora łabędziego, czy pas de deux ze Śpiącej królewny, Nuriejew występował w przedstawieniach eksperymentalnych. Poza tym tancerz miał także na swym koncie partie wiodące w przedstawieniach, które uważane są za żelazną klasykę gatunku - Giselle, Don Kichot, Jezioro łabędzie, Dziadek do orzechów czy Śpiąca królewna.

Nawet tak bogaty repertuar nie był w stanie usatysfakcjonować ambicji artysty, który z czasem zaczął ingerować w choreografię, tak by odpowiadała ona jego indywidualnej koncepcji przedstawienia. Natychmiast po premierze widowiska zatytułowanego Laurencja artysta zmienił choreografię i kostiumy oraz odmówił noszenia charakterystycznej peruki bohatera.

Wewnętrzne rozterki

W miarę jak Nuriejew stawał się coraz bardziej popularny, radziecka służba bezpieczeństwa, KGB oraz władze teatru coraz baczniej przyglądały się jego życiu prywatnemu i stosunkowi do polityki. W rezultacie niezależność osobista, artystyczna i obyczajowa zostały poddane surowej krytyce i znacznym ograniczeniom.

Tylko trzy razy pozwolono soliście zatańczyć poza Leningradem, a gdy zespół teatru został w lecie 1961 roku zaproszony na występy do Paryża, wydawało się, że Nuriejew nie znajdzie się na liście artystów wytypowanych do wyjazdu. Obawy nie potwierdziły się jednak, gdyż decydenci zdawali sobie sprawę z tego, że publiczność paryska czeka właśnie na młodzież, nie zaś na starzejące się gwiazdy. W ostatniej chwili skład grupy został zmieniony, a Nuriejew miał szansę wystąpić przed francuską widownią. W Paryżu agenci KGB przez cały czas deptali mu po piętach. W końcu postawiono mu zarzut nawiązywania zbyt bliskich kontaktów z Francuzami i jego dalsza praca w balecie Kirowa stanęła pod znakiem zapytania. Gdy zespół wybierał się na dalsze występy do Londynu, solista otrzymał polecenie powrotu do domu.

Punkty zwrotne

W tym momencie Nuriejew zdecydował się na jeden z najtrudniejszych kroków w swoim życiu. 16 czerwca 1961 roku na paryskim lotnisku Le Bourget poprosił rząd francuski o udzielenie mu azylu politycznego, tym samym stał się pierwszym słynnym tancerzem, który uciekł ze Związku Radzieckiego na Zachód. Niemal natychmiast dostał angaż w International Ballet prowadzonym przez Marquisa du Cuevas, gdzie zatańczył partię z pas de deux ze Śpiącej królewny.

Kolejnym kamieniem milowym w karierze słynnego solisty okazało się zaproszenie do występu na wielkiej imprezie charytatywnej organizowanej w Londynie przez legendę sztuki baletowej - Margot Fonteyn. Primabalerina wprawdzie nie miała okazji oglądać rosyjskiego mistrza na scenie, jednak dotarły do niej opowieści o jego wspaniałych popisach. Nuriejew oczekiwał, że będzie miał okazję zatańczyć u boku gospodyni imprezy, jednak ta wolała usiąść na widowni i przyglądać się z boku występom swego gościa.

W owym pierwszym londyńskim przedstawieniu znalazła się partia męska z duetu z Jeziora łabędziego, w której partnerowała mu Rosella Hightower, oraz olśniewający taniec solowy napisany specjalnie dla młodego mistrza przez Fredericka Ashtona. Zarówno londyńska publiczność, jak i krytycy wyrażali zachwyt nad Nuriejewem, jego romantyczną osobowością i techniczną doskonałością wykonywanych partii.

Margot Fonteyn także nie kryła wrażenia, jakie wywarł na niej rosyjski solista i pozwoliła mu partnerować sobie zarówno w przedstawieniach granych w Royal Ballet, jak i na zagranicznych tournee. Fonteyn i Nuriejew stworzyli niezapomniane duety w baletach należących do klasyki gatunku, w opracowanych przez artystę fragmentach dzieł mniej znanych i często pomijanych, takich jak Bajadera czy Korsarz, a także w przedstawieniach współczesnych. Oprócz Margot Fonteyn jego partnerkami były inne wielkie primabaleriny - Eva Evdokimova, Carla Fracci, Sylvie Guillem, Marcia Haydee, Natalia Markarowa i Lynn Seymour.

Występy gościnne

Rudolf Nuriejew - wielka postać baletu klasycznego - był także prekursorem współpracy z teatrem tańca nowoczesnego. Niejednokrotnie występował w przedstawieniach opracowanych przez Marthę Graham, Paula Taylora i Murray Louis, którzy pisali partie przeznaczone specjalnie dla niego.

Artysta był również inicjatorem przedsięwzięcia znanego pod nazwą Nuriejew i przyjaciele, czyli trupy baletowej z udziałem słynnych solistów. Artyści występowali ze specjalnie opracowanym, zróżnicowanym w charakterze repertuarem tylko przez jeden sezon. Sam mistrz podczas jednego przedstawienia tańczył zwykle trzy partie solowe.

Nuriejew wydawał się wciąż nienasycony, pomimo że pojawiał się na scenie dwa do trzech razy w tygodniu. W przeciwieństwie do większości tancerzy twierdził, że im więcej gra, tym łatwiej utrzymać mu świetną formę. W roku 1980, w wieku 42 lat, zadziwił nowojorską publiczność występując przez siedem wieczorów w tygodniu.

Jako choreograf opracowywał nowe układy taneczne, a także próbował własnych interpretacji dzieł klasycznych. W swych wersjach baletów Rajmonda i Don Kichot ogólnie pozostał wierny choreografii oryginalnej, wyraźnie jednak rozbudował partie męskie, ograniczając jednocześnie elementy pantomimy. Jego pierwszym przedstawieniem autorskim był Tancredi wystawiony w Wiedniu w roku 1966. Główną, solową partię męską wykonał Nuriejew osobiście. Tematem sztuki jest wewnętrzny konflikt pomiędzy duchem i ciałem. Kolejne widowisko, Kopciuszek, zostało zaadaptowane specjalnie dla opery paryskiej. W rolę tytułowej bohaterki wcieliła się Sylvie Guillem, natomiast sam Nuriejew wymyślił dla siebie postać będącą odpowiednikiem wróżki-matki chrzestnej, we współczesnej wersji bajki zastąpionej cynicznym hollywoodzkim producentem filmowym z lat trzydziestych, który robi z Kopciuszka wielką gwiazdę ekranu.

Szeroki repertuar

Większość najwybitniejszych gwiazd baletu dwudziestego wieku związało swą artystyczną karierę z jednym tylko teatrem. Rudolf Nuriejew był osobowością niezależną i z żadnym zespołem nie wiązał się na długo. Dawał około dwustu przedstawień rocznie, pracował z wieloma teatrami i grupami artystycznymi na całym świecie. Nie zwolnił tempa niemal do końca swej kariery, aż do ostatniego tournee po Wielkiej Brytanii i Australii w roku 1991. Jeszcze dwa lata przed śmiercią twierdził, że przez całe życie między występami nie miał dłuższej przerwy niż dwa tygodnie.

Nuriejew uświetnił swym udziałem przedstawienia Dziadka do orzechów w Sztokholmie, Manfreda w Paryżu oraz Romea i Julii w Londynie. Jego pierwsze gościnne występy w Australii, w roku 1962, dziesięć lat później zaowocowały wspólnym przedsięwzięciem filmowym Don Kichot. Producentem obrazu był sam Nuriejew. W roku 1982 tancerz objął posadę dyrektora artystycznego baletu opery paryskiej, jednocześnie występując w Royal Ballet w widowisku zatytułowanym Burza, opartym na jednym z dramatów Williama Szekspira. W roku 1976 zagrał główną rolę w filmie Kena Russella, Valentino, natomiast w roku 1982 wystąpił w obrazie zatytułowanym Exposed oraz nakręcił swą pierwszą reklamówkę. Jednocześnie pisał dwie autobiografie oraz występował w musicalu Król i ja.

Pożegnanie

W zimie 1990 roku Nuriejew zrozumiał, że zbliża się nieunikniony koniec. Powoli zaczął odczuwać ograniczenia wieku, lecz przede wszystkim jego organizm toczył nierówną walkę z AIDS. W lutym 1992 roku wystąpił w dwóch pożegnalnych przedstawieniach - w Śpiącej królewnie w Berlinie oraz w widowisku Christoforo w Budapeszcie.

W listopadzie tego samego roku został przyjęty do jednego z paryskich szpitali, gdzie zmarł 6 stycznia 1993 roku. W dniu, kiedy Rosja obchodziła prawosławną wigilię Bożego Narodzenia, odszedł na zawsze najwybitniejszy tancerz baletowy dwudziestego wieku.

Ważniejsze Daty

1938

17 marca narodziny artysty

1955

Nauka w leningradzkiej szkole choreografii

1958

Solista w balecie Kirowa

1961

Nuriejew prosi o azyl polityczny na lotnisku Le Bourget w Paryżu

1962

Częste występy gościnne w Royal Ballet w Londynie; pierwsza autobiografia

1963

Pierwsze znaczące przedstawienia: Bajadera i Raymonda dla Royal Ballet; partia solowa w balecie Fredericka Ashtona - Marguerite and Armand

1964

Występ w Jeziorze łabędzim w Wiedniu

1967

Występ w Raju utraconym Rolanda Petita; samodzielna realizacja Dziadka do orzechów dla Baletu Królewskiego w Szwecji

1969

Partia solowa w sztuce Peleas i Melizanda

1972

Film Jestem tancerzem oraz realizacja obrazu Don Kichot z udziałem grupy baletowej z Australii

1974

Partia solowa w balecie Tristam Tetley'a; Występy zespołu Nuriejew i przyjaciele na Broadway'u

1976

Debiut filmowy w filmie Kena Russella -Valentino

1982

Objęcie posady dyrektora artystycznego baletu opery paryskiej; realizacja drugiego filmu - Exposed

1992

Ostatnie występy w Berlinie i Budapeszcie

1993

6 stycznia Nuriejew umiera w Paryżu na AIDS

Podobne prace

Do góry