Ocena brak

Rozpad Jugosławii

Autor /motorola Dodano /04.05.2012

Jednym z najbardziej wstrząsających wydarzeń początku lat 90. był rozpad Jugosławii. Dezintegracji państwa towarzyszyła wojna domowa, w czasie której miały miejsce zbrodnie przeciwko ludzkości, czystki etniczne i masowa migracja ludności na skalę niespotykaną w Europie od czasów II wojny światowej.

Do roku 1991 Jugosławia była największym państwem bałkańskim. Różnorodność etniczna ludności tego państwa była wynikiem długich procesów historycznych. Mieszkańcy Jugosławii byli w większości potomkami Słowian południowych, którzy osiedlili się na tych terenach między V a VII wiekiem naszej ery. Z biegiem czasu różnice między poszczególnymi grupami Słowian zaczęły się pogłębiać. Słoweńcy i Chorwaci zamieszkujący północno-zachodnie obszary późniejszej Jugosławii przyjęli religię katolicką i zaczęli używać alfabetu łacińskiego, natomiast Serbowie, Czarnogórcy i Macedończycy, których siedziby znajdowały się na południu, przeszli na prawosławie i posługiwali się cyrylicą - alfabetem opartym na greckiej majuskule. Narody te znalazły się więc w odmiennych obszarach kulturowych, co miało wpływ na rozwój ich tożsamości.

Serbowie i Chorwaci stworzyli w średniowieczu liczące się państwa. Chorwacja została jednak w końcu wchłonięta przez Węgry, a następnie weszła w skład austriackiego imperium Habsburgów. Serbia, tak jak większość Bałkanów, dostała się pod panowanie tureckie, tylko górzysta Czarnogóra broniła jeszcze jakiś czas swej niezależności. Na obszarze Bośni i Hercegowiny czynniki natury politycznej i religijnej doprowadziły do nawrócenia się znacznej części ludności tego obszaru na islam. W rezultacie muzułmanie bośniaccy, choć w większości pochodzenia słowiańskiego, utworzyli odrębną grupę etniczną.

Schyłek potęgi Turcji pozwolił Austro-Węgrom zwiększyć wpływy na Bałkanach i zaanektować Bośnię i Hercegowinę. Tymczasem w roku 1882 Serbia odzyskała niepodległość, a wielu Serbów dążyło do wyzwolenia innych narodów południo-wośłowiańskich spod rządów austriackich.

28 czerwca 1914 roku działacze organizacji terrorystycznej Młoda Bośnia przeprowadzili zamach na arcyksięcia Franciszka Ferdynanda, austriackiego następcę tronu, podczas jego wizyty w Sarajewie. To pozornie mało istotne wydarzenie doprowadziło do wybuchu I wojny światowej.

Klęska Austro-Węgier w roku 1918 sprawiła, że ludy Europy południowo-wschodniej mogły samodzielnie decydować o własnym losie. W atmosferze entuzjazmu w grudniu 1918 roku powołano do życia Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców z królem serbskim jako konstytucyjną głową państwa. Wkrótce jednak ujawniły się konflikty polityczne i etniczne wywołane niezadowoleniem Chorwatów, a potem także Macedończyków z dominacji serbskiej. W odpowiedzi na to król Aleksander I (rządzący w latach 1921-34) zorganizował w roku 1929 zamach stanu, w wyniku którego uzyskał praktycznie władzę dyktatorską. W nadziei na to, że nazwa państwa może dać obywatelom poczucie tożsamości, zmienił ją na „Jugosławia" -„państwo Słowian południowych".

Skutki II wojny światowej

W roku 1941 Niemcy zaatakowali Jugosławię i wkrótce zajęli cały kraj. Większa część państwa została podzielona na strefy niemiecką, włoską i węgierską. W Chorwacji ustanowiono marionetkowy rząd tzw. ustaszy pod kierownictwem Ante Pavelića. Rząd ten był odpowiedzialny za zamordowanie wielu Serbów, Żydów i Cyganów. W Jugosławii powstał bardzo silny ruch oporu, jednak podzielony był ,on na dwa rywalizujące odłamy. Partyzanci komunistyczni pod przywództwem Josipa Tito wyszli zwycięsko z rywalizacji z lojalistycznymi czetnikami i po zakończeniu wojny przejęli władzę. Sprzeciw Tito wobec Stalina doprowadzi! w roku 1948 do opuszczenia przez Jugosławię bloku komunistycznego. Choć Jugosławia stała się tzw. państwem niezaangażowanym, jej ustrój polityczny pozostał nie zmieniony, a rządy wciąż sprawowała partia komunistyczna.

Republika federacyjna

Po wojnie Jugosławia stała się republiką federacyjną, to znaczy związkiem państw, które zachowały duży zakres samodzielności, jednak przekazały część władzy rządowi centralnemu. Federacja jugosłowiańska składała się z sześciu republik (Słowenia, Chorwacja, Bośnia i Hercegowina, Serbia, Czarnogóra i Macedonia) i dwóch okręgów autonomicznych (Wojwodina i Kosowo).

Serbowie byli największą grupą etniczną w Jugosławii - stanowili około 36 procent populacji. Poza Serbią i Czarnogórą, której mieszkańcy byli blisko spokrewnieni z Serbami, Serbowie stanowili większość mieszkańców Wojwodiny. Silna mniejszość serbska zamieszkiwała Bośnię i Hercegowinę, Chorwację i Kosowo. Słusznie lub nie, inne grupy etniczne doszły do przekonania, że Serbowie usiłowali zdobyć dominację w państwie. Do grup tych należeli Słoweńcy, Chorwaci, muzułmanie, Macedończycy, albańska ludność Kosowa i silna mniejszość węgierska w Wojwodinie.

Początek końca

Tak jak w innych państwach komunistycznych, w „socjalistycznej" Jugosławii, w której władzę sprawował Josip Broz Tito, problemy etniczne uważano za nieistotne. Jednak pod koniec lat 70., kiedy w gospodarce jugosłowiańskiej pojawiły się problemy, napięcia ujawniły się. Ich rezultatem było pogłębienie się i tak znacznych różnic w poziomie życia między bogatymi republikami zachodnimi - Słowenią i Chorwacją, a resztą państwa. Słoweńcy i Chorwaci coraz silniej sprzeciwiali się płaceniu wysokich podatków, by wspomagać biedniejsze części kraju. Był to dowód, że pomimo 60 lat życia w jednym państwie obywatele Jugosławii nie uważali się za jeden naród.

Od śmierci Tito w roku 1980 Jugosławią kierował zespół składający się z przedstawicieli wszystkich republik i okręgów autonomicznych. Reformy Michaiła Gorbaczowa w latach 80. wywarły wpływ na sytuację w Jugosławii. Kryzys gospodarczy i napięcia etniczne w połączeniu z liberalizacją okazały się czynnikami destabilizującymi.

Pod koniec roku 1988 rząd podał się do dymisji. W Słowenii nasiliły się tendencje separatystyczne. Poważne problemy etniczne ujawniły się w Kosowie. Serbowie zamieszkujący ten region od kilku lat uskarżali się na dyskryminację ze strony albańskiej większości. W roku 1988 wstawił się za nimi lider partii komunistycznej w Serbii, Slobodan Milosević, który rozpoczął kampanię na rzecz poddania Kosowa i Wojwodiny pod bezpośrednią kontrolę serbską.

Wciąż nie ma pewności, czy Milosević marzył o stworzeniu czystej etnicznie „Wielkiej Serbii", czy usiłował przejąć kontrolę nad federacją. Pewne jest jednak, że tłumy Serbów demonstrowały poparcie dla jego polityki. W Wojwodinie kampania miejscowych Serbów doprowadziła do obalenia członków samorządu lokalnego i zastąpienia ich ludźmi popierającymi Milosevića. Jednak Albańczycy w Kosowie wciąż stanowczo sprzeciwiali się proponowanym zamianom.

W roku 1989 sytuacja wciąż się pogarszała. Nowy premier, Ante Marković, usiłował przeforsować reformy gospodarcze, lecz jego starania zostały zniweczone przez konflikty wewnątrz partii. Z pomocą marionetkowego zgromadzenia ustawodawczego w Kosowie Serbowie zmienili konstytucję okręgu, w praktyce znosząc jego autonomię; Albańczycy gwałtownie protestowali. Słoweńcy mogli poczuć się zagrożeni ambicjami Serbów lub też potraktowali je jako pretekst do zagrożenia wystąpieniem z federacji. W dyskusji, która się wywiązała, Chorwaci poparli Słoweńców przeciwko Serbii i Czarnogórze.

W roku 1990 w reakcji na wydarzenia w Europie Środkowowschodniej Jugosłowiańska Partia Komunistyczna zgodziła się na wprowadzenie rządów wielopartyjnych. Sama partia właściwie już się rozpadała, a jej kierownictwo w poszczególnych republikach prowadziło niezależną politykę; była ona silniej zorientowana na obronę interesów narodowych niż na utrzymanie solidarności wewnątrzpartyjnej. W wyborach, które odbyły się jeszcze w tym samym roku zreformowane partie komunistyczne osiągnęły zadowalające rezultaty w większości regionów Jugosławii, jednak tylko w Serbii i Czarnogórze utrzymały się przy władzy. Partia Milosevića przemianowana z komunistycznej na socjalistyczną odniosła, wraz z partiami sojuszniczymi, zdecydowane zwycięstwo w tych republikach. Znaczącym wydarzeniem była łatwa wygrana trzech partii narodowych nad komunistami w Bośni i Hercegowinie.

Konflikty zaostrzały się. Reakcją na silny opór w Kosowie były coraz ostrzejsze działania zmierzające do zniszczenia poczucia tożsamości narodowej kosowskich Albańczyków. W Chorwacji mniejszość serbska (12 procent ludności) zorganizowała referendum, którego uczestnicy opowiedzieli się za autonomią i po starciach z chorwackimi siłami bezpieczeństwa rozpoczęła rebelię. Najsilniejszym ciosem dla państwa jugosłowiańskiego było grudniowe referendum w Słowenii, w którym zdecydowane zwycięstwo odnieśli zwolennicy ogłoszenia niepodległości.

Teraz tylko Serbia i Czarnogóra chciały utrzymania silnej, scentralizowanej federacji. Po swojej stronie miały jednak zdominowaną przez Serbów armię federalną. Kontrola nad wojskiem miała w przyszłości dać Serbom poważną przewagę .

Wojna w Jugosławii

Mimo to w roku 1991 sytuacja wymknęła się spod kontroli. Jeszcze w 1989 roku w nieoficjalnym referendum Słoweńcy wypowiedzieli się za pełną suwerennością. W maju Chorwaci głosowali za secesją, a 25 czerwca Chorwacja i Słowenia proklamowały niepodległość. W Słowenii wybuchły walki, jednak pozycje armii federalnej w tym rejonie były zbyt wysunięte i wojska jugosłowiańskie szybko się wycofały. W Chorwacji oddziały federalne wsparły dążenia miejscowych separatystów serbskich, którzy domagali się secesji i przyłączenia się do Serbii. Wybuchła otwarta wojna, w której tysiące ludzi zginęło, a setki tysięcy zostało bez dachu nad głową.

Serbowie odnieśli sukces, zajmując około 30 procent terytorium Chorwacji, zanim walki zaczęły wygasać. Rozpad Jugosławii postępował szybko -we wrześniu ogłosiła niepodległość Macedonia, a w październiku Bośnia i Hercegowina.

Podejmowane przez EWG i ONZ próby doprowadzenia do zawieszenia broni w Chorwacji nie powiodły się. Zachód z niechęcią przyglądał się rozpadowi Jugosławii i wkrótce zaczął krytykować „ambicje serbskie". Niemcy rozpoczęli kampanię polityczną, która doprowadziła do uznania niepodległości nowych republik przez państwa EWG, co niektórzy interpretowali jako próbę potwierdzenia ich hegemonii w tej organizacji.

Serbowie i Czarnogórcy proklamowali powstanie nowego, mniejszego państwa jugosłowiańskiego składającego się z dwóch republik. Walki w Chorwacji zakończyły się.

Jednak wojna przeniosła się na terytorium Bośni. Struktura etniczna ludności tego kraju była bardzo zróżnicowana - dwie piąte stanowili muzułmanie, jedną trzecią Serbowie, a jedną piątą Chorwaci.

W marcu 1992 roku Serbowie bośniaccy proklamowali powstanie własnej republiki. Nie uzyskali oficjalnego poparcia Milosevića, jednak przedstawiciele ONZ uważali, że w ten sposób prezydent serbski stara się odwrócić uwagę od faktu, że centrum kierownicze republiki znajdowało się w Serbii. Serbowie bośniaccy uznani zostali za winnych wybuchu walk w Bośni. Na nową Jugosławię nałożono drastyczne sankcje. Sądzono, że dzięki temu jej rząd będzie wywierał presję na Serbów bośniackich. Jednakże czas pokazał, że Milosević nie miał zbyt dużej kontroli nad swymi ziomkami w Bośni.

Do Bośni wysłano siły pokojowe ONZ, jednak odniosły one tylko ograniczone sukcesy nadzorując zawieszenia broni, docierając z pomocą humanitarną do okrążonych i głodujących miast, a później tworząc „strefy bezpieczne" dla muzułmanów. W sierpniu 1992 roku świat zaszokowały doniesienia o przerażających warunkach panujących w serbskich obozach dla jeńców i oskarżono Serbów o prowadzenie polityki czystek etnicznych. Później okazało się, że zbrodnie na ludności innej niż serbska popełniane były przez wszystkie strony konfliktu. W każdym razie Stany Zjednoczone i inne państwa, choć głośno potępiały Serbów, nieskore były do interwencji wojskowej.

W roku 1993 Serbowie kontrolowali już 70 procent terytorium Bośni. W kwietniu sytuacja skomplikowała się jeszcze bardziej, gdy muzułmanie i Chorwaci zaczęli walczyć przeciwko sobie. ONZ odniosła pewien sukces, zmuszając Serbów do opuszczenia wzgórz wokół okrążonego Sarajewa. Plany porozumienia pokojowego opartego na istnieniu wielonarodowego państwa bośniackiego zostały porzucone i zaproponowano podział wzdłuż granic etnicznych. Muzułmanie, najwięksi przegrani tej wojny, niechętnie się na to godzili, lecz nie mieli wyboru.

 Przy udziale mediatorów amerykańskich w grudniu 1995 roku w Dayton podpisano układ pokojowy. Bośnia została podzielona na federację chorwacko-muzułmańską i republikę Serbów bośniackich. Do Bośni wysłane zostały siły NATO mające nadzorować wprowadzanie warunków układu i zapewnić stabilizację. Chociaż walki ustały, konfikt etniczny nie został zażegnany, sytuacja polityczna nie ustabilizowała się, istnieją także wciąż poważne problemy gospodarcze.

POSTACI HISTORYCZNE - Tito

Tito (1892-1980) znany był bardziej pod pseudonimem rewolucyjnym niż pod swoim prawdziwym nazwiskiem - Josip Broz. Urodził się w Chorwacji wchodzącej w tym czasie w skład Austro-Węgier. Podczas I wojny światowej służył w armii austriackiej, dostał się do niewoli rosyjskiej, a potem walczył po stronie komunistów w rosyjskiej wojnie domowej. Po powrocie do Jugosławii był więziony przez sześć lat za agitację, a w 1937 roku został I Sekretarzem Jugosłowiańskiej Partii Komunistycznej. Kierował partyzantką komunistyczną podczas II wojny światowej. Po wojnie obwołano go bohaterem ze względu na jego sprzeciw wobec Stalina. Jego ogromny autorytet pozwolił utrzymać jedność państwa przez 35 lat.

Do góry