Ocena brak

ROMANTYZM - Koncert instrumentalny i inne formy solowe z udziałem orkiestry

Autor /Halszka Dodano /04.04.2013

W okresie romantyzmu koncert podlegał tym samym tendencjom roz­wojowym co inne formy i gatunki muzyczne.

Dzieje muzyki to nie tylko historia form, gatunków i przeobrażeń materii dźwiękowej. Historia muzyki to także historia muzyków, ich osobowości i postaw twórczych — nierzadko różnych nawet u jednego kompozytora w potraktowaniu odmiennych rodzajów muzycznych. I może właśnie z tego powodu charakterystyka każdej dziedziny z osobna wydaje się bardziej zasadna, jako że ułatwia ogląd ewolucji form i zaangażo­wanych w nią kolejnych generacji kompozytorów. W przypadku muzyki romantycznej kłopotliwe staje się nawet ustalenie właściwej kolejności przy charakterystyce form muzycznych. Wygodne byłoby np. kryterium popularności, ale oto okazuje się, że romantyzm to czas ogromnej i jednakowej popularności wielu z nich. Do tych najpopularniejszych z pewnością należał także koncert instrumentalny. Powtórzmy więc raz jeszcze tego przyczyny: wzmożone zainteresowanie grą wirtuozów, dla których zaczęto budować nowe sale koncertowe, ponadto społeczne zapo­trzebowanie na koncerty estradowe z udziałem dużej publiczności. Jedni chcą jednak dostrzegać w koncercie brawurę ograniczoną jedynie wy­trzymałością instrumentu, inni zaś wolą nucić pełne kantyleny tematy koncertów i rozkoszować się klarowną formą utworu. I oto koncert staje pomiędzy podzieloną w swych oczekiwaniach publicznością i w ten sam sposób podzielonymi postawami kompozytorów. Koncert próbuje pogodzić tradycję z nowoczesnością, a popis z intymnością. Nie zawsze ma to miejsce w jednym utworze, ale jest ich wystarczająco dużo, by zadowolić potrzeby każdego odbiorcy.

W porównaniu z koncertami klasyków w romantyzmie zmniejszyła się liczba instrumentów stosowanych jako koncertujące. Dbałość klasy­ków o uaktywnienie instrumentów dętych nie została podjęta w kon­certach kompozytorów XIX-wiecznych. Romantycy pozyskali zdobycze klasyków dla muzyki orkiestrowej, natomiast w przypadku solowego kon­certu instrumentalnego ograniczyli się w zasadzie do trzech instrumen­tów. Pierwszym i najpopularniejszym był fortepian, drugim — skrzypce, trzecim — wiolonczela, której XIX-wieczni kompozytorzy przyznali szcze­gólną rolę w tworzeniu romantycznego nastroju. Oto lista najpopular­niejszych koncertów romantycznych potwierdzająca tę preferencję:

 Felix Mendelssohn-Bartholdy

Koncert skrzypcowy d-moll

Koncert skrzypcowy e-moll

 

Fryderyk Chopin

Koncert fortepianowy f-nioll 

Koncert fortepianowy e-moll

 

Henryk Wieniawski

Koncert skrzypcowy d-moll

Koncert skrzypcowy fis-moll

 

Niccoló Paganini

Koncert skrzypcowy Es-dur

Koncert skrzypcowy h-moll

 

Robert Schumann

Koncert fortepianowy a-moll

Koncert wiolonczelowy a-moll

 

Johannes Brahms

Koncert fortepianowy d-moll

Koncert fortepianowy B-dur

Koncert skrzypcowy D-dur

 

Piotr Czajkowski

Koncert fortepianowy b-moll

Koncert skrzypcowy D-dur

 

Franz Liszt

Koncert fortepianowy Es-dur

Koncert fortepianowy A-dur

 

Edvard Grieg

Koncert fortepianowy a-moll

 

Antonin Dvofak

Koncert wiolonczelowy h-moll

Koncert skrzypcowy a-moll

 

Camille Saint-Saens

Koncert fortepianowy g-moll

Koncert fortepianowy F-dur

Koncert wiolonczelowy a-moll

Koncert skrzypcowy h-moll

 

Max Bruch

Koncert skrzypcowy g-moll

 

W zakresie formy i wyrazu w koncercie romantycznym zaszły na­stępujące zmiany w stosunku do koncertu klasycznego:

— ograniczenie lub całkowite pominięcie ekspozycji orkiestry w I części koncertu;

— dowolne umiejscowienie cadenzy lub jej pominięcie w związku z popisowym charakterem całego koncertu;

— rozwinięta uczuciowość, z którą wiąże się występowanie śpiewnych tematów (w miejsce ostro zarysowanego kontrastu tematycznego pojawia się kontrast sąsiadujących komponentów formy, tj. tematu i tworu funkcyjnego);

— zmienna liczba i rozmiary części, różne sposoby łączenia ich w cykl;

— powiązanie tematyczne części, łączenie attacca wybranych części koncertu;

— wprowadzanie wirtuozowskich zakończeń całego koncertu (popi­sowa coda).

Za wzór koncertu romantycznego w zakresie formy i zastosowanych środków uznawany jest trzyczęściowy Koncert skrzypcowy e-moll op. 64 Mendelssohna. Dwie pierwsze części znamionuje liryczny wyraz, nato­miast finał kontrastuje z nimi pogodnym i żartobliwym charakterem. Ogniwa I i II koncertu połączone są attacca. 

Cadenza solisty pojawia się po przetworzeniu, a nie w zakończeniu I części. III część Koncertu e-moll to skrzyżowanie cech ronda i formy sonatowej, czyli tzw. rondo sonatowe, z wykorzystaniem dwóch tematów.

Pozostawianie bądź pomijanie ekspozycji orkiestry nie ma nic wspól­nego z czasem powstawania koncertu. Mendelssohn ją pomijał, podczas gdy Dvofak — kilkadziesiąt lat później — pozostawiał. Jest to zatem sprawa świadomego wyboru, podporządkowanego ogólnej koncepcji wy­razowej. W Koncercie fortepianowym a-moll Griega trudno mówić nawet o wstępie orkiestry. Rozpoczynające koncert kotły mają jedynie za zadanie wytworzyć dużą kulminację dynamiczną i przygotować energiczne wejście solisty. Tendencja przeciwstawna, polegająca na zachowaniu rozbudowa­nej ekspozycji orkiestry, występuje np. w koncertach Chopina i Wieniaw-skiego.

Wirtuozowska postać koncertu realizowana była w ramach stylu brillant. Charakter wybitnie popisowy mają fortepianowe koncerty Jo-hanna Nepomuka Hummla, Johna Fielda, Ignaza Moschelesa, Frederica Kalkbrennera, koncerty skrzypcowe Niccoló Paganiniego oraz koncerty (fortepianowe, klarnetowe, fagotowy) Carla Marii von Webera. Do kon­certów brillant należą również obydwa koncerty Chopina, niemniej wirtuozeria fortepianowa łączy się w nich z niezwykłą elegancją tematów, a istotny czynnik wyrazowy wyróżnia je spośród wielu koncertów utrzy­manych w tym stylu.

Tematy romantyczne koncentrują w sobie ogromny ładunek emocjo­nalny. Kompozytorzy sugerują go także poprzez nazwy poszczególnych części utworu. Porównajmy tytuły części dwóch dowolnie wybranych koncertów — klasycznego i romantycznego:

Wolfgang Amadeus Mozart

Koncert fortepianowy b-moll op. 23

I. Allegro maestoso

II. Andante

III. Allegro assai

 

Piotr Czajkowski

Koncert fortepianowy C-dur KV 467

I. Allegro non troppo e molto maestoso. Allegro con spirito

II. Andantino semplice. Prestissimo

III. Allegro con fuoco

W nazwach części koncertu romantycznego oprócz wskazania kategorii tempa pojawiają się określenia dotyczące szczegółów wykonawczych, precyzujące charakter wyrazowy poszczególnych ogniw.

Jeśli chodzi o liczbę części w koncercie romantycznym, zaznaczyły się odmienne tendencje. Wiele utworów zachowując trzyczęściową budowę stanowi grupę tzw. koncertów konwencjonalnych. Równolegle pojawiały się koncerty szerzej rozbudowane oraz ograniczone do jednej tylko części. Powiększenie liczby części do czterech zastosował Brahms w Koncercie fortepianowym B-dur. Czteroczęściowy układ cyklu oraz obecność scherza w koncercie Brahmsa to efekt oddziaływania muzyki symfonicznej. Model koncertu jednoczęściowego prezentują oba koncerty fortepianowe (As-dur i Es-dur) Liszta. W ramach jednoczęściowej budowy kompozytor połączył cechy formy sonatowej z elementami cyklu sonatowego. Świadczy o tym podział utworu na kontrastujące ze sobą fragmenty, w przybliżeniu odpowiadające poszczególnym ogniwom cyklu.

Kompozytorzy romantyczni, którzy tworzyli nurt narodowy w swoich krajach, wprowadzali często tematy nawiązujące do rodzimej muzyki, a w szczególności do ludowej muzyki tanecznej.

W związku z rozwojem wirtuozostwa pojawiło się kilka innych ga­tunków na instrument solowy z orkiestrą. Należą tu: concertino, utwór koncertowy, symfonia koncertująca oraz utwory, których nazwy określają bądź formę, bądź też ich charakter. Forma utworów koncertowych jest zasadniczo dowolna, niemniej najczęściej są to różne postacie ronda, wariacji lub kilkutematowej fantazji. Concertino, w odróżnieniu od koncertu, jest z reguły jednoczęściowe, lecz kiłkufazowe. Poszczególne fazy różnią się tempem i charakterem. Niektóre concertina mają strukturę formalną zbliżoną do modelu formy sonatowej, przy czym w środkowej fazie zamiast przetworzenia może wystąpić część o charakterze lirycznym. Do utworów tego rodzaju należą m.in.: Concertino c-moll na klarnet, Utwór koncertowy f-moll na fortepian i orkiestrę Webera, Rondo a la Krakowiak, Fantazja A-dur na tematy polskie Chopina i szereg innych, podobnych w konwencji utworów.

Podobne prace

Do góry