Ocena brak

RÓD LUDZKI. Poema dydaktyczne, poemat historioz. S. Staszica

Autor /nata77a Dodano /22.03.2012

RÓD LUDZKI. Poema dydaktyczne, poemat historioz. S. Staszica, w liczącej 12 ksiąg wersji brulionowej prozą ukończ. 1792-96, w dalszym opracowywaniu rozsz. do ksiąg 18 i ubrany (prócz komentujących tekst Uwag) w formę wiersza nierymowanego, wyd. w Warszawie 1819-20 jako t. 7-9 Dzieł i odb., ilustr. stalorytami wg projektów autora. Dzieło życia Staszica -owoc imponujących rozległością kilkudziesięcioletnich studiów i refleksji wspartej na antropologii filoz. oświecenia -przedstawia schemat dziejów ludzkości, ujętej jako całość, przy czym pisarza interesują nie fakty, ale obiektywne prawa rządzące biegiem dziejów. Traktując historię człowieka jako fragm. historii wszechświata, przyjął, że ujawniają się w niej te same prawidłowości co w świecie przyrody: proces hist. prowadzi od form mniej doskonałych do doskonalszych, od życia w stanie natury, niewiele różniącego się od życia zwierząt, do wysoko zorganizowanego społeczeństwa przyszłości, w pełni zgodnego z prawem natury i, podlegającym również rozwojowi, „światłem rozumu".

S. podjął swą monumentalną pracę, aby dociec przyczyny zjawisk sprzecznych z tą linią rozwojową: istnienia w społeczeństwach grup uprzywilejowanych i pozbawionych praw oraz przemocy w stosunkach między narodami; z pierwszym z tych zjawisk spotkał się doznając dyskryminacji jako nie-szlachcic, z drugim - patrząc na tragedię ojczyzny, niewolonej przez ościenne mocarstwa. „Powiem, jakim człek człeka sposobem ujarzmiał I jak ród ludzki znowu swe prawa odzyska" -zapowiadał w początkowych wersach poematu. Powstanie „wyłącznictwa", tj. odrębnych przywilejów (a więc i początki szlachty), wyjaśnia, opisując wczesne stadia historii człowieka, podbojem: wojownicze plemiona „łowców" zagarnęły stada i ziemie, podporządkowując sobie i czyniąc przedmiotem wyzysku pasterzy i rolników; w ten sposób obok własności usprawiedliwionej, stanowiącej przyrodzone prawo człowieka, pojawiła się własność uzurpowana, nazwana przez Staszica „dzierżą". Na „dzierży" wspierają się kolejne okresy hist.: „samodzierżstwo", w którym rozpoznać można cechy niewolnictwa i feudalizmu, oraz „jednodzierżstwo", tj. absolutyzm. Uwieńczeniem dziejów będzie „jednorządztwo", ustrój gwarantujący wszystkim wolność, równość wobec prawa i godziwą własność; dokona się jednocześnie sprzymierzenie narodów w jedno zrzeszenie, aby zapobiec przemocy silnych nad słabszymi.

Tak więc w historii przejawia się, z jednej strony, ogólne prawo postępu, z drugiej - opóźniające jego realizację działania ludzkie, albowiem, „że nieszczęśliwy człowiek, to ludzie zdziałali"; jeśli zaś tak się rzeczy mają, człowiek również zdolny jest walczyć z niesprawiedliwością, działać na rzecz „szczęśliwości" społ., z której wypływa szczęście jednostki. Tę właśnie prawdę miał poemat doprowadzić do społ. świadomości.

R.l. nie spełnił wytyczonego mu zadania: autor zdawał sobie sprawę, że - mimo końcowej apoteozy Aleksandra I, pod którego berłem zrzeszają się ludy - utwór jego, zdecydowanie antyfeudalny i antyklerykalny, a nawet „bezbożny", nie ma szans na przejście przez sito cenzury, zlecił więc druk bez jej kontroli, nie odważył się jednak podjąć rozpowszechnienia.

R.l. podległ konfiskacie; zachowały się nieliczne egzemplarze. Długo też czekać musiał na sprawiedliwą ocenę wskutek bariery, którą tworzą dziwaczne pomysły językowe i ortogr. autora, a przede wszystkim wiersz, chybiony artystycznie, wtłoczony nadto w rygory sztucznych, niezgodnych z charakterem polszczyzny, reguł wersyfikacyjnych. Dopiero XX-wieczni badacze oddali R.l. sprawiedliwość, podkreślając zwł. oryginalność i nowatorstwo w przyjęciu jako zasady periodyzacji historii ludzkiej nie takich czynników, jak rozwój oświaty i nauki, ale układu stosunków społ.-ekon., relacji uciskających i uciskanych. Nie oznacza to, że Staszic lekceważył rolę czynników ideol., zwł. religii, której przypisywał funkcję zdecydowanie negatywną.

Wersję brulionową wyd. i wstęp Z. Daszkowski, t. 1-3, W. 1959 BKF; fragmenty wersji ostatecznej oprac. B. Suchodolski w. Pisma filozoficzne i społeczne, t. 2, W. 1954 BKF. B. SUCHODOLSKI Filozofia historii w „R.l." Stanisława Staszica, w: Studia z dziejów polskiej myśli filozoficznej i naukowej,Wr. 1958; B. SZACKA O historiozofii Stanisława Staszica.,.Studia Filoz." 1964 nr 2.

Podobne prace

Do góry