Ocena brak

REYMONT WŁADYSŁAW STANISŁAW, właśc. Stanisław Władysław Rejment

Autor /monia25 Dodano /21.03.2012

REYMONT WŁADYSŁAW STANISŁAW, właśc. Stanisław Władysław Rejment, ur. 7 V 1867 we wsi Kobiele Wielkie pod Radomskiem, zm. 5 XII 1925 w Warszawie, powieściopisarz, nowelista. Syn wiejskiego organisty. Prawdopodobnie ok. 1888 przekształcił sobie nazwisko na Reymont, tak bowiem od 1889 podpisywał listy. Wczesne dzieciństwo spędził w Tuszynie. Od 1880 związany z Warszawą, był uczniem krawieckim u swego szwagra, K. Jakimowicza; 1883 uzyskał jedyne znane świadectwo z III klasy Warsz. Szkoły Niedzielno-Rzemieślniczej; 1884 wyzwolony na czeladnika. W 1884 (?)—87 występował w wędrownych grupach aktorskich pod pseud. Urbański. W 1888 podjął pracę na kolei Warszawsko-Wiedeńskiej jako starszy robotnik (Rogów, Krosnowa, Lipce). Ok. 1890 w Częstochowie nawiązał kontakty ze spirytystami, które wywarły silny wpływ na jego życie psych, i twórczość. W grudniu 1893 przeniósł się do Warszawy, gdzie zajął się wyłącznie twórczością literacką. W 1894 jako korespondent „Tygodnika Ilustr." odbył pielgrzymkę na Jasną Górę, związaną z setną rocznicą Insurekcji. Nowoczesny reportaż Pielgrzymka do Jasnej Góry (1895), pierwszy tej miary w naszej literaturze, zdobył R. rozgłos i uznanie. W 1895 wyjechał z rodziną Jakimowiczów do Włoch. W 1896 przebywał w Łodzi, zbierając materiały do —> Ziemi obiecanej. Odwiedził Berlin, Brukselę, Londyn. Podróżował wiele i często zmieniał miejsca pobytu, 1897 spędził dłuższy czas w Paryżu i u ojca w Wolbórce. W 1900 w katastrofie kolejowej pod Warszawą uległ poważnej kontuzji, której skutki odczuwał do końca życia, otrzymane odszkodowanie (ok. 40 tys. rubli) polepszyło jednak znacznie jego sytuację materialną. W 1902 po poślubieniu Aurelii z Szacsznajdrów Szabłowskiej wyjechał do Francji, tam w Bretanii pracował nad powieścią —> Chłopi. Rewolucję 1905-06 przeżywał gł. w Warszawie, znalazła ona odbicie w jego twórczości. Również w l.1 wojny świat, przebywał gł. w Warszawie, zajmując się pracą lit. i uczestnicząc w działaniach komitetów społ. i obywatelskich. W 1917 uzyskał nagrodę PAU za Chłopów i został prezesem Komitetu Warsz. Kasy Przezorności i Pomocy dla Literatów i Dziennikarzy, poprzednika Związku Pisarzy i Dziennikarzy, któremu także prezesował. Po odzyskaniu niepodległości dwukrotnie (1919 i 1920) wyjeżdżał do środowisk polonijnych w Stanach Zjednoczonych. W 1920 zakupił resztówkę Kołaczkowo w pobliżu Wrześni (obecnie muzeum Reymontowskie). Był jednym z propagatorów powołania PAL. R. żywo interesował się filmem i jego możliwościami. Był jednym ze współtwórców pierwszej pol. spółdzielni kinematograficznej. W 1924 otrzymał Nagrodę Nobla za Chłopów. Po raz ostatni wystąpił publicznie 15 VIII 1925 na uroczystości w Wierzchosławicach jako członek PSL Piast. Pochowany został na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie. Serce R. wmurowano tamże w filarze kościoła Św. Krzyża.

Od 1882 R. pisywał wiersze odtwarzające życie codzienne w warsztacie krawieckim (ogł. jedynie we fragm.). W 1888-95 )prowadził szczegółowe notatki dzienne, stanowiące dziś źródło wiedzy o życiu i pomysłach twórczych (w rkpsie). Debiutował w grudniu 1892 jednocześnie jako korespondentterenowy ..Głosu" warsz. (Spod Rogowa) i nowelista w krak. „Myśli" (Wigilia Bożego Narodzenia). W1892-94 powstało 17 opowiadań R., z których 4 (Suka, Śmierć, Zawierucha, Tomek Baran) odnoszą się do „chłopskiego bytowania". Pozostałe rozgrywają się w środowisku miejskim (W aptece, Na bruku, Cień i in.), kolejarskim (Pracy!), aktorskim (Franek, Adeptka) i szlach. (Idylla, Spotkanie). Wśród pierwocin literackich R. znajdują I się więc utwory obejmujące zakresem tematycznym wszystkie właściwie sfery później penetrowane głębiej, a dostępne doświadczeniu i przeżyciom R. Cechą charakterystyczną tych utworów jest połączenie realistycznie traktowanej tematyki  obycz. z naturalist. obserwacją oraz techniki impresjonizmu z ekspresjonist. dynamiką słowa, a więc wyjście poza krąg przypisywanego R. naturalizmu. Postawa ideowa i świadomość literacka R. kształtowały się pod wpływem ideologii —> „Głosu" sprzed 1894.

Cykl utworów z 1891-96 poświęcił R. życiu zespołów aktorskich (Franek, Adeptka, —> Komediantka, Liii, częściowo —> Fermenty). Podobnie jak wielu twórców epoki, ale jeden z pierwszych, podjął tu problem konfliktu między artystą i społeczeństwem. Przedstawiając świat aktorski od wewnątrz, tworzył rzadkie jeszcze wówczas w naszej literaturze powieści środowiskowe, przesycone elementami autobiograficznymi, Wszechstronnie ukazał konflikt artysta-filister, jednocześnie tropiąc „filistra w artyście". Opisując prawdziwe życie aktorów i literatów, rozbijał mit „życia cygańskiego". Utwory z tego cyklu (gł. Komediantka i Liii) stanowią trwałe osiągnięcie ideowo-artystyczne R. W 1895-96 powstały Fermenty, «edna z najlepszych powieści R., gdzie m. in., być może pod wpływem Dostojewskiego (Sobowtór), przedstawił interesująco stany rozdwojenia jaźni (postać ojca bohaterki). W okresie 1895-99 R. pracował nad Ziemią obiecaną, pierwszym w nasze; literaturze obrazem miasta - Molocha, próby ukazania zctologii milionerów", procesu dorabiania się majątku, oraz spot i psych, konsekwencji tego procesu. Antyurbanizm R. związany był z jego filozofią przyrody i natury. Życie naturalne jest autentyczne, a więc pozytywne, życie miejskie jest nieautentyczne. nienaturalne, a więc negatywne. Podobnie jak w dziełach poprzednich, ukazywał R. samotność człowieka wśród ludzi w mieście.

W 1899-1908 tworzył gł., lecz nie jedynie —> Chłopów, epopeje zvcia chłopskiego o kompozycji opartej na rytmie natyry  - następstwie pór roku. Praca nad tą najgłośniejszą powiescią R. poprzedzona była publikacją opowiadań stanowiących swoisty „poligon doświadczalny" w przygotowaniu epopei (W jesienną noc, —> Sprawiedliwie). Opowiadania  W palami opium („Tyg. Ilustr." 1894), Przed świtem (1902) iKomurasaki (1903) łączy atmosfera „udziwnienia", odrealnienia świata (zwł. Przed świtem). W 1900 powstała Sielanka, pierwszy z utworów o tematyce rewol. stworzony na fali narastającego napięcia społ. i konkretnych wydarzeń (wykrycie w Warszawie drukarni „Robotnika"). W cyklu związanym i z rewolucją 1905 (Z konstytucyjnych dni, Czekam, Na krawędzi, Zabiłem) przeszedł od aprobaty walki, w której widział „czwarte powstanie" pol., do obawy przed rewolucją i jej społ. konsekwencjami. Malując apokaliptyczną wizję spustoszonego świata (Cmentarzysko) odszedł od własnych sformułowań zawartych w reportażu Z konstytucyjnych dni. W opowiadaniu Zabiłem, nie bez wpływu Dostojewskiego, zwrócił uwagę na przeżycia bojowca wykonującego wyrok na prowokatorze. W 1906 napisał opowiadanie Sąd, swoiste uzupełnienie Chłopów. Tematem utworu jest moralność gromady stosującej samosąd wobec złodziei. W opowiadaniu Ave Patria (1907) przeciwstawił postawie rewol. apologię walki o niepodległość. W tymże czasie napisał opowiadania o walce unitów o wiarę i świadomość nar. (Matka, Z ziemi chełmskiej). W twórczości z 1904-08 zaznaczyła się wyraźnie dwoistość tematyczna: opowiadania realist. obok utworów ukazujących świt zwidów, majaczeń, zjawisk parapsychologicznych.

W 1904-07 powstały opowriadania związane tematycznie z pobytem w Bretanii (Burza, Tęsknota, Ostatni, Powrót), w których znalazły wyraz zainteresowania przeżyciami ludzkimi i pejzażem nadmorskim. W Burzy pojawia się atmosfera udziwnienia, grozy, niesamowitości. Tęsknota i Ostatni zawiera znakomitą analizę psychol. kobiet, daremnie czekających na powrót mężczyzn z morza, przypłacających to czekanie chorobą umysłową. W szkicu powieściowym Marzyciel (1908) sięgnął R. do swych doświadczeń z pracy na kolei. Skontrasto-wał tu senną rzeczywistość małej stacji z rzeczywistością śnioną przez bohatera, kasjera kolejowego, którego tęsknota za innym życiem doprowadza do defraudacji i ucieczki do Paryża. Rozczarowany kontrastem obsesyjnych marzeń i rzeczywistości bohater popełnia samobójstwo. Wpływ Dostojewskiego jest tu najwyraźniejszy. Opowiadanie, dające całą galerię świetnych typów i postaci, należy do najwybitniejszych, a zapomnianych utworów R. W Sennych dziejach (1908) nadaje R. istotną wartość wizjom sennym, zapewne nie bez wpływu psychoanalizy. W narracji przeważa film. projekcja wizji, fragmentaryczność, zbliżenie i powiększenie. Dziwna opowieść (1908) dotyczy sfery zjawisk parapsychol. i mediu-mizmu. Była to zapowiedź Wampira (1911), powieści chybionej, w której roi się od obrazów halucynacji, seansów spirytystycznych itd. Wydany jednocześnie dramat Przegrana (1911) świadczył o niezbyt wielkich możliwościach R. jako pisarza scenicznego. W 1913-18 ukazała się trylogia hist. —> Rok 1794, zamierzona jako pierwsza część wielkiego dzieła hist., łączącego przeszłość z teraźniejszością. Poglądy ideowe R., jego syntezy polit., ulegały w toku pracy przemianom. Na ostateczny kształt trylogii wpłynęła także I wojna światowa. R. stworzył właściwie nie powieść, lecz wielki reportaż hist., będący wynikiem usilnej pracy i głębokiej znajomości epoki. Był to także ostatni „wybuch radykalizmu" pisarza.

W okresie I wojny światowej R. stworzył kilka opowiadań (m. in. Orka, Dola 1917 i Echa 1918 z tomu Za frontem 1919), w których przedstawił przeżycia ofiar i uczestników wojny na wsi pol., wrydobywając najbardziej wstrząsające akcenty w obrazkach bezpośrednio, niemal naturalistycznie odtwarzających ówczesną rzeczywistość. Powieści i nowele z 1921-24 są lit. przetworzeniem przeżyć amer. i próbą oceny pierwszych lat powojennych (Księżniczka, Powrót, Spowiedź 1921-23, Bunt 1924). Do głosu doszły tu wpływy światopoglądowe endecji, które u R. można zauważyć już wcześniej. Utwory lat ostatnich nie stanowią osiągnięć ideowych i artystycznych. Pośmiertnie ukazał się zbiór opowiadań Krosnowa i świat (1928), zawierający m. in. najwcześniejsze utwory ogł. po raz pierwszy.

Twórczość R., bogata ilościowo i wielostronna tematycznie, nie daje się ująć w klamry jednoznacznych ocen. Obok dzieł wielkich, stanowiących nie tylko trwałe pozycje w dorobku kultury pol. i świat., lecz i prekursorskich w stosunku do prozy współcz., znajdujemy utwory chybione. Był R. pisarzem penetrującym wiele różnych środowisk społecznych. Wielka epopeja chłopska nie powinna przesłaniać innych osiągnięć lit. autora Ziemi obiecanej i Marzyciela, do dziś czytelnych i żywych. Dzieła R. tłumaczono wielokrotnie na języki obce: dokonywano adaptacji scen. i filmowych. Obchodzona 1967 pod patronatem UNESCO setna rocznica urodzin R. potwierdziła żywotność jego twórczości.

Pisma. Wydanie zbiorowe zupełne, wstęp. A. Grzymała-Siedlecki, t. 1-20, W. 1921-25; Pisma. Wydanie zbiorowe zupełne, wstęp Z. Dębicki, t. 1-48, W. 1930-34; Pisma, wstęp Z. Szweykowski, oprać. A. Bar, t. 1-20, W. 1948-52; Dzieła wybrane, oprac. H. Markiewicz i J. Skómicki, t.1-11, Kr. 1955-56, wyd. 2, wstęp L. Budrecki, t.1-12, Kr. 1957; Pisma, wyd. red. Z. Szweykowski, oprać. T. Jodełka-Burzecki i I. Orlewiczowa, t. 1-11 W. 1968-80; R. we Francji, Listy do tłumacza „Chłopów" F.Z. Schoelła, oprac B. Miazgowski, W. 1967; R. w Ameryce. Listy do Wojciecha Morawskiego, oprac. L. Orłowski, W. 1970; Listy do rodziny, oprac. T. Jodełka-Burzecki, B. Kocówna, W. 1975.

OLP V 3 (K. Wyka); I. MATUSZEWSKI W.S.R., w: O twórczości i twórcach, W. 1965 (prwdr. 1904); Z. DĘBICKI W.S.R.-laureat Nobla, W. 1925; „Tyg. Ilustr.", 1925 nr 50 (pośw. R ): J. KRZYŻANOWSKI W.S.R. Twórca i dzieło, Lw. 1937; Z. SKWARCZYŃSKI W.R., W. 1948; Prace Polonist. 24 (1968; pośw. R.); B. KOCÓWNA R., W. 1971, wyd. 2 W. 1973 Małe Portrety Lit.; H. DZENDZEL O R. wspomnienia, W. 1972; J.R. KRZYŻANOWSKI W.S.R, New York 1972; S. TALIKOWSKI R. w kręgu rodzinnym, Ł. 1973; B. KOCÓWNA R. Z dziejów recepcji twórczości, W. 1975; J. RURAWSKI W.R., W. 1977; Żeromski i R, red. J. Dętko, W. 1978; K. WYKA R., czyli Ucieczka do życia, oprać. B. Koc, W. 1979; W. KOTOWSKI Pod wiatr. Młodość R., Ł. 1979.

Podobne prace

Do góry