Ocena brak

REPORTAŻ, współczesna nazwa utworu piśmienniczego

Autor /werciakol Dodano /21.03.2012

REPORTAŻ, współczesna nazwa utworu piśmienniczego, występująca jako termin gatunkowy w lit. i dziennikarskich systematykach rodzajowych; obecna także w terminologii rodzajowej w dziedzinach twórczości radiowej, fotograficznej, film. i telewizyjnej. R. powiadamia o zjawiskach realnych, które mogły być bezpośrednio poznane lub udokumentowane. Podstawą odniesienia przedmiotowego dla treści r. są rzeczywiście istniejący ludzie, ich zachowania, przekonania i doznania, ich działania oraz wytwory i skutki tych działań. Te obiektywne fakty ukazane są w r. jako autentycznie rozpoznane w konkretnym, określonym co do czasu i miejsca fragmencie rzeczywistości przez autora utworu, który był bezpośrednim obserwatorem zjawisk, uczestnikiem wydarzeń lub zrekonstruował je na podstawie informacji in. bezpośrednich świadków, a niekiedy źródeł i dokumentów. Ze względu na sposób ukazania faktów oraz funkcję czytelniczą r. w narracji utworu dominować mogą ujęcia informujące, relacjonujące bądź przedstawiająco-sceniczne. Łączą się z nimi różne stylistyki zapisu, od prezentacji protokolarno-opisowych przez ujęcia dyskursywne i komentujące aż po różne odmiany stylizacji ekspresyjnych. Tryb narracyjnego ujmowania treści sprawozdawczych jest w teorii gatunku podstawą rozmaicie ustalanej typologii odmian, częściej jednak stosowane bywa proste kryterium podziału tematycznego (r. społeczno-obyczajowy, podróżn., wojenny, sportowy, sądowy itd.).

Ze względu na funkcjonalną i genetyczną właściwość r. jako powiadomienia aktualnego oraz ze względu na związek tej odmiany piśmienniczej ze środkami i sposobami służącymi szybkiemu przekazywaniu informacji dla szerokiego kręgu odbiorców - od XVIII w. przede wszystkim z prasą - w utworze zwykle sygnalizowana jest bliskość czasowa zdarzeń i ich narracyjnej prezentacji. R., jako wypowiedź o zjawiskach współcz., skierowana do szerokiego kręgu odbiorców, łączy zazwyczaj funkcję sprawozdawczą z funkcją wyjaśniająco-perswazyjną, zmierzającą do kształtowania u czytelnika postaw i przekonań oczekiwanych przez autora. Owa dążność do ujawnienia autorskiego punktu widzenia zbliża niekiedy narrację reportażową do prozy publicyst. (—> publicystyka). Dokumentaryzm, autentyzm, wiarygodność, a z reguły także aktualność treści sprawozdawczych - to najważniejsze cechy stałe r., niezależnie od przyjętych przez autora sposobów kompozycyjnego i stylist. kształtowania tekstu. Sposoby te wywodzą się nie tylko z piśmiennictwa publicyst., ale także z gatunków prozy fabularnej i odmian prozy dyskursywno-ref-eksyjnej (historiogr., socjol., filozoficznej). Brak ścisłych reguł gatunkowych, swoboda ukształtowania kompozycyjnego i stylist. sprawiają, że funkcje r. były i są spełniane przez różnorodne odmiany piśmiennicze i stylizacje gatunkowe, niektóre zaś właściwości uznane za przynależne do konwencji reportażowej pełnić mogą rolę wzorca stylizacyjnego w różnych gatunkach prozy fabularnej (np. w tzw. powieści reportażowej).

Wykrystalizowanie się współcz. odmian gatunkowych r. poprzedzone było wielowiekowym rozwojem różnorodnych form prozy służącej opisowemu i dyskursywnemu ukazywaniu neczywistości, jednostkowemu jej widzeniu i wyjaśnianiu. Genetycznie szczególnie doniosła rola przypada relacjom i opisom podróży (—> itinerarium, —> diariusz), kronikom zdarzeń, biografistyce i epistolografii. Istotne znaczenie miały też rozpowszechnione w Xyi-XVIII w. pisane i druk. relacje, kolportowane w postaci epistolarnej i nieepistolarnej. W piśmiennictwie tym kształtowały się poza rygorami poetyk i retoryk wzory prozy dążąfcej do racjonalnego ujmowania i wyjaśniania zjawisk; cechował je zamiar wiernego zapisu obserwacji i rzeczowa stylistyka. Jednakże dopiero w XVIII w., wraz z rozwojem dziennikarstwa, nowoczesnej prasy i nowej w swej strukturze społ. publiczności czytelniczej, kształtować zaczęły się do dziś żywotne formy powiadomienia reportażowego. Proces ten zbiegł się w Rząsie ze zdobywaniem przez —> powieść pozycji gatunku lit. odzwierciedlającego zjawiska realnego życia. W pol. piśmiennictwie doby oświecenia rozwijały się dziennikarskie formy informacyjno-dokumentalne rozpowszechniane gł. w postaci epistolarnej i określane jako „gazetki pisane". Kolę ważnego gatunku dokumentalnego pełniły nadal relacje podróżnicze, przedstawiające „historie faktów realnych". Obok licznych przekładów, np. w piśmie „Dziennik Podróży Lądowych i Morskich" (J.827), pojawiały się także oryginalne opisy podróży, prezentujące dużą świadomość warsztatową w zakresie kształtowania tekstu jako relacji dokumentalnej (J. Potocki, J.U. Niemcewicz). Wybitnymi pozycjami z tej dziedziny są w 1 poł. XIX w. Podróże po starożytnym świecie W. Wężyka i Dziennik podróży do Tatrów S. Goszczyńskiego, łączący opis etnogr. z elementami relacji reportażowej. W l. czterdziestych i pięćdziesiątych XIX w. rozwinęła się forma tzw. —> szkicu fizjologicznego jako relacji dokumentalnej o zjawiskach życia codziennego prowincji pol. (Obrazy z życia i podróży J.I. Kraszewskiego).

W 2 poł. XIX w. różne odmiany piśmiennictwa dokumentalnego coraz silniej łączyły się z funkcjami reportażowymi we współcz. rozumieniu zjawiska. W l. siedemdziesiątych pojawił się w języku pol. wyraz „reporter", określający dziennikarza jako bezpośredniego świadka i kronikarza bieżących wydarzeń, opracowującego sprawozdania dla czytelników prasy codziennej i periodycznej. Publikacje spełniające te funkcje określane były jako reportęrstwo, relacja reporterska, doniesienie reporterskie. W opinii ówczesnej kiytyki reporterstwo kojarzone było z przekazywaniem „skandali" i z reguły oceniane negatywnie. Już wtedy jednak doniesienie reporterskie i jego odmiany wyodrębniały się spośród in. odmian publicystyki. Ówczesny r. łączył w sobie cechy relacji, —> kroniki, —> listu i —> felietonu, właściwości prozy publicyst. i eseistycznej (—> esej), rozprawy socjologizującej i krótkich form realist. prozy fabularnej (—> obrazek, —> szkic powieściowy). Z kolei do literatury, zgodnie z gł. tendencjami estet. okresu (kryterium prawdopodobieństwa jako sprawdzian wartości konstrukcji fabularnych), przenikały jakości morfologiczne gatunków dokumentalnych. Do najwybitniejszych przykładów twórczości z pogranicza reporterstwa i in. odmian piśmiennictwa dokumentalnego zaliczyć należy Kroniki tygodniowe B. Prusa, Listy z podróży do Ameryki H. Sienkiewicza, Szkice z Anglii I. Maciejowskiego (Sewera), Listy z Brazylii A. Dygasińskiego, Pielgrzymkę na Jasną Górę i„Z ziemi chełmskiej W.S. Reymonta. Szczególnie doniosła rola przypadła po 1884 czasopismu „Wędrowiec" i wydawanej przezeń serii Bibl. Najnowszych Podróży. In. znakomite wzory twórczości reportażowej znajdujemy u G. Zapolskiej, L. Krzywickiego, W. Sieroszewskiego, S. Witkiewicza.

R. jako samoistne zjawisko piśmiennicze ukształtował się dopiero w XX w. Na przełomie l. dwudziestych i trzydziestych utrwalił się w języku pol. wyraz „reportaż" jako nazwa utwohi o cechach granicznych wobec form lit. i dziennikarskich. Nazwie tej zaczęto nadawać także znaczenie terminu gatunkowego w krytyce, teorii i historii literatury. W terminologii lit. pojawiło się pojęcie metody reportażowej jako cechy szczególnej w kanonicznych gatunkach prozy literackiej. R. stał się składnikiem programów artyst., takich jak „nowy realizm", „nowa rzeczowość", „autentyzm", „literatura faktu". Był postulowanym gatunkiem i metodą twórczą w programach lit.-ideol. „Miesięcznika Lit." i zespołu twórczego —> Przedmieście. Do najwybitniejszych teoretyków i krytyków r. należeli: A. Wat, I. Fik, K. Troczyński, K. Irzykowski. W ramach teorii „gatunków granicznych" i „literatury stosowanej" zajęła się nim S. Skwarczyńska. Funkcjonalne jakości r. stały się składnikiem postulatów artyst. lewicy literackiej - r. uznany został za narzędzie dokumentowania procesów społ. dla potrzeb walki politycznej. Rozwijane były różne tematyczne odmiany r. - obok zapisu faktograficznego dla bieżących potrzeb prasy kształtował się nurt twórczości reportażowej jako diagnozy obyczajowości społ. (zwł, na łamach —> „Wiadomości Literackich"). R. dokumentujący społ. i polit. antagonizmy tych lat uprawiali m. in. H. Drzewiecki, H. Krahelska, I. Krzywicka, M. Kuncewiczowa, W. Melcer, E. Szemplińska, W. Wasilewska. Popularną formę egzotycznego r. podróżniczego reprezentowała twórczość Cz. Centkiewicza, A. Fiedlera, A. Janty-Połczyńskiego, W. Korabiewicza, M.B. Lepeckiego, A.F. Ossendowskiego. Do najwybitniejszych osiągnięć reportażowych okresu zaliczyć należy publikacje K. Pruszyńskiego W czerwonej Hiszpanii i Podróż po Polsce, M. Wańkowicza Opierzona rewolucja, Na tropach Smętka i Sztafeta, J. Kisielewskiego Ziemia gromadzi prdćhy, K. Wrzosa Oko w oko z kryzysem. Właściwości tego gatunku znalazły zastosowanie w ówczesnej „powieści reportażowej", jak np. Ci ludzie H. Boguszewskiej, Oblicze dnia W. Wasilewskiej, Jadą wozy z cegłą Boguszewskiej i J. Kornackiego. Połączenie elementów relacji reportażowej i prozy fabularnej charakteryzuje niektóre zjawiska literatury wojennej, utrwalającej wysiłek zbrojny poł. żołnierza (np. Dywizjon '303 Fiedlera); odrębne miejsce zajęła w tym nurcie tematycznym monumentalna Bitwa o Monte Cassino Wańkowicza.

W pierwszym dziesięcioleciu powojennym wyróżnić można w rozwoju r. dwie fazy. W 1945—49 funkcje dokumentalne w szerokim znaczeniu przejęła proza „pogranicza powieściowego" (termin K. Wyki), będąca świadectwem doświadczeń wojenno-okupacyjnych narodu (Medaliony Z. Nałkowskiej, opowiadania obozowe T. Borowskiego, proza A. Rudnickiego, Dymy nad Birkenau S. Szmaglewskiej). Tematyka współcz. przeobrażeń społ. i polit., podejmowana początkowo sporadycznie (Żniwo wielkiej reformy F. Gila, Sprawy Polaków E. Osmańczyka), wysunęła się na plan pierwszy 1949-54. Dominowały wówczas różne odmiany fabularyźowanych opowieści reportażowych z tezą dydakt. (Przy budowie T. Konwickiego, Początek opowieści M. Brandysa, Traktory zdobędą wiosnę W. Zalewskiego, r. R. Bratnego, A. Brauna, M. Jarochowskiej, K. Koźniewskiego), popadających jednak nierzadko w propagandowy stereotyp; próbą jego przełamania były w tych latach m.in. r. J. Kuśmierka (Uwaga, człowiek), J. Janickiego, J. Lovella, B. Wiernika. Szczególnie bujny rozwój twórczości reportażowej nastąpił w połowie l. pięćdziesiątych, kiedy debiutowała większość czynnych obecnie reporterów. Wychodząc często od r. doraźnie interwencyjnego, wykształcili oni z czasem dominujący współcześnie typ r., będącego próbą opisu, dokumentacji i wyjaśnienia zjawisk społ. i obycz. dzisiejszej Polski. W tym nurcie tematycznym mieszczą się m. in. utwory J. Ambroziewicza, S. Bratkowskiego, K. Kąkolewskiego, S. Kozickiego, H. Krall, K. Krzyżagórskiego, Z. Kwiatkowskiego, Lovella, A. Małachowskiego, E. Redlińskiego, J. Rolickiego, A. Rowińskiego, B. Seidler, A. Strońskiej, J. Stwory, R-Wójcika; należy tu również charakterystyczna odmiana r.-portretu, ukazującego poprzez jednostkowe biografie współcz. problematykę społeczno-moralną (np. 22 historie, które napisało życie Kąkolewskiego, Proszę nie podawać nazwiska Strońskiej, Co jest za tym m urem ? Stwory). W różnych uj ęciach powraca nadal temat wojenny (Co się komu śni A. Mularczyka, wnikliwy portret hitlerowskiego zbrodniarza w Rozmowach z katem K. Moczarskiego, reportażowe monografie bitew Z. Flisowskiego, J. Przymanowskiego, A. Srogi, komponowane z relacji uczestników i z dokumentów). Znaczne zmiany zaszły w tradycyjnej odmianie r. podróżniczego. Obok nurtu dającego pierwszeństwo barwnemu opisowi egzotycznego obyczaju i przygodowo-sensacyjnej narracji (Centkiewiczowie, Fiedler, Korabiewicz, Lepecki, O. Budrewicz, Z. Stolarek, L. Wolanowski, trylogia Wańkowicza W ślady Kolumba, wiele utworów z poczytnej serii Naokoło Świata, wyd. od 1956 przez „Iskry") rozwinęła się odmiana r. jako studium procesów polit., gosp. i kult. zachodzących we współcz. świecie (K. Dziewanowski, W. Giełżyński, W. Górnicki, R. Kapuściński, Osmańczyk). W tym zakresie tematycznym mieści się również nowoczesny typ r„ który łącząc faktografię z analizą socjol. i intelektualną interpretacją zjawisk zbliża się do ujęć eseistycznych i problemowych (np. Spiżowa brama T. Brezy, Niepokoje amerykańskiej. Strzeleckiego, Świat wielu czasów J.J.Szczepańskiego, Zapiski kanadyjskie J. Woźniakowskiego, Odmiany nadziei Zalewskiego). Podobne właściwości cechują również utwory zespalające relację sprawozdawczą z dokumentacją nauk. (Zakotwiczeni P. Jasienicy, Reportaż o szkiełku i oku Dziewa-nowskiego, Słowiański książę silny wielce i inne r. J. Roszki). Przemiany dotknęły także wewn. struktury r. przybliżając go do formy opowieści reportażowej, odchodzącej od rygoru pełnej sprawdzalności na rzecz syntetyzowania faktów realnych w jeden układ przedstawieniowy, fabularyzacji zdarzenia, wprowadzania uzupełniającego momentu fikcyjnego. Widoczne są dążenia do wzbogacenia techniki narracyjnej i języka r. (np. rozbudowany monolog bohatera, genetycznie wywodzący się z doświadczeń zapisu magnetofonowego dla potrzeb radia), do metaforyzacji ujęć, stylizacji aluzyjnych, groteskowych, nawet parodystycznych. Tendencje te, dochodzące często do głosu w twórczości Wańkowicza (beletryzacja i stylizacja gawędziarska), dostrzegalne są współcześnie zwł. w r. Kapuścińskiego (Cesarz), Kąkolewskiego, Lovella, Mularczyka, Strońskiej, Wójcika.

Polskie drogi. Wybór r. z lat międzywojennych, oprac. J. Dąbrowski, Z. Mitzner, W. 1962; Wejście w kraj. Wybór r. z lat 1944-1964, oprac. Z. Stolarek, t. 1-2, W. 1965; Wzdłuż dalekiego brzegu. Wybór r. z lat międzywojennych, oprać. J. Gembicki, W. 1966; A to Polska właśnie. Wybór r. z lat 1944-1969, oprac. S. Kozicki, K. Koźniewski, B. Seidler, W. 1969; Klucze do zdarzeń. Wybór r. z Polski i o Polsce, oprac. K. Goldbergowa, Z. Stolarek, W. 1976.

A. WAT R. jako rodzaj literacki, „Mies. Lit." 1930 nr 7; K. TROCZYŃSKI Estetyka literackiego r., w: Od formizmu do moralizmu, Poz. 1935; J. LOVELL Notatki o r., „Życie Lit." 1961 nr 37,38,40; H.M. MAŁGOWSKA Gatunki reportażowo-dziennikarskie okresu dwudziestolecia. Próba typologii, w: Z teorii i historii literatury (zbiór.), Wr. 1963; K. KĄKOLEWSKI Wokół estetyki faktu, Studia Estet. 2 (1965); M. WAŃKOWICZ Prosto od krowy, W. 1965; J. MAZIARSKI Anatomia r., Kr. 1966; Cz. NIEDZIELSKI O teoretycznoliterackich tradycjach prozy dokumentalnej (podróż - powieść - r.), Tor. 1966; Z. ŻABICKI Z doświadczeń r., w: Proza... proza..., W. 1966; A. NASALSKA Problematyka twórczości reportażowej dwudziestolecia międzywojennego, Annales UMCS 1971; M. WAŃKOWICZ Karafka La Fontaine'a, Kr. 1972; M. STĘPIEŃ W kręgu literatury faktu, w: Ze stanowiska lewicy, Kr. 1974; W. PAWLUCZUK Oistocier., „Kontrasty 1977 nr 10.

Podobne prace

Do góry