Ocena brak

Renesans

Autor /Klemencja Dodano /06.11.2012

Styl w sztuce, zapoczątkowany we Florencji
- rzeźbie ok. 1405-10 (J. delia Quercia, Donatello,
Nanni di Banco), w architekturze ok. 1420 (F. Brunelleschi),
w malarstwie ok. 1420-25 (Masaccio),
poza Włochami rozwinięty od ok. 1490-1500; na północy
Europy utrzymał się do 1 ćwierci XVII w. Gł.
ośrodkami rozwoju r. we Włoszech były w XV w. Florencja,
Urbino, Mantua, Rimini, Mediolan, zaś w XVI w. - Rzym, Florencja, i Wenecja oraz na Północy - Buda,
Ostrzyhom, Kraków, Praga, Norymberga, Augsburg,
Antwerpia, Paryż. Fascynacja kulturą ant., wykopaliska,
odkrycia i kolekcjonerstwo zabytków starożyt.
oraz studia nad ant. piśmiennictwem o sztuce (Pliniusz,
Witruwiusz) były źródłami naczelnej idei r. -
odnowienia doskonałości sztuki ant., jej idealnego
piękna, opartego na harmonii proporcji, klarownej
kompozycji i zgodnym z naturą przedstawieniu ciała
ludzkiego.

U podstaw r. legł rozwój humanizmu
(zapoczątkowany w literaturze i etyce w XIV w.) oraz
nauk mat. (renesansowa perspektywa) i przyrodniczych
(obserwacja natury jako podstawa twórczości,
anatomiczne zainteresowania artystów, rozwój malarstwa
pejzażowego).

Obok Kościoła i władców mecenasem
stało się mieszczaństwo, zwł. oligarchia miejska
(np. Medyceusze we Florencji); stopniowo
zmieniała sie pozycja społ. artystów: najwybitniejsi
stali się z rzemieślników cechowych samodzielnymi
twórcami o statusie równym wykształconym humanistom
(Leonardo, Rafael, Michał Anioł, Tycjan, Durer).
Wielu z nich zajmowało się teorią sztuki (L. B. Alberti,
L. Ghiberti, Leonardo, A. Diirer). Ideałem stał
się artysta wszechstronny, zajmujący się wieloma dziedzinami
sztuki (Alberti, Leonardo, Michał Anioł). Jednym
z gł. dokonań r. było stworzenie uporządkowanej
urbanistyki, opartej na klarownych planach
geom. (np. kolistych i gwiaździstych - Sabionetta we
Włoszech).

W architekturze poszukiwano idealnych proporcji
i jasnych podziałów wedle wzorów ant., od
których przejęto rozwiązania przestrzenne (np. centr.
budowle kopułowe - gł. nowy typ arch., wprowadzony
przez A. Filaretę i D. Bramante), porządki arch.,
schematy kompozycyjne (łuk triumfalny, portyk kolumnowy
z trójkątnym tympanonem, arkadowe loggie
i galerie) oraz ornamentykę arch. Architektura świecka
traciła funkcje obronne (przejęte przez fortyfikacje
ziemne); gł. jej typami były: pałac miejski - czworoboczny
z wewn. dziedzińcem arkadowym (pałace
florenckie, przebudowany Wawel), willa podmiejska
z gł. kondygnacją reprezentacyjną na parterze, często
z kolumnowym portykiem w fasadzie (A. Palladio),
a w późnym r.-> palazzo in fortezza (Palazzo
Farnese w Caprarola p. Rzymem). Rozwinęło się budownictwo
mieszczańskie - szczególnie bujnie na
Północy (ratusze, giełdy, kamienice). Gł. elementami
konstrukcyjnymi były: łuk półkolisty, kolumnady arkadowe
lub łączone prostym belkowaniem, kopuła,
sklepienie kolebkowe i krzyżowe, stropy kasetonowe,
kam. okładziny elewacji i ich imitacje w tynku
(—» rustyka, boniowanie). Czołowi architekci wł.:
F. Brunelleschi, L. B. Alberti, Rafael, D. Bramante, Michał
Anioł, J. Sansovino, A. Palladio.

W sztukach przedstawiających artyści opierali się
na studiach nad perspektywą geom. oraz anatomią,
proporcjami i mechaniką ruchów ciała ludzkiego,
zgodnie z zasadą realist. obserwacji natury. Sceny rei.
umieszczano w XV w. często w scenerii życia codziennego
(lecz w XVI w. dominującą stała się tendencja
idealistyczna w ujmowaniu tych tematów). Wprowadzono
tematy mitol. i z historii ant. (A. Mantegna,
S. Botticelli, L. Signorelli, Piero di Cosimo w 2 poł. XV w.
i niemal wszyscy artyści XVI w.). Rozpowszechniły
się przedstawienia nagiej postaci ludzkiej (zapoczątkowane
przez Donatella, Mantegnę, Botticellego i Signorellego).

W rzeźbie wskrzeszona została ant. technika
odlewu w brązie; najpowszechniejszym materiałem
był kamień (często marmur); rzeźba w drewnie stała
się rzadsza. Nastąpiło usamodzielnienie rzeźby od
architektury. Z antyku przejęto typy posągu nagiego
efeba i herosa, pomnika konnego, popiersia portretowego;
wznoszono też przyścienne nagrobki o rozbudowanej
oprawie arch.-ornament. Najwybitniejszymi
rzeźbiarzami wł. byli: J. delia Quercia, L. Ghiberti, Donatello,
B. i A. Rosselino, A. del Verrocchio, P. i T. Lombardo,
J. Sansovino, Michał Anioł.

W malarstwie artyści dążyli do piast, odtworzenia
postaci ludzkich w trójwymiarowej przestrzeni
ujętej wg zasad perspektywy linearnej (Masaccio, P. Uccello
i in.) oraz barwnej (Piero delia Francesca, Leonardo,
malarze weneccy) oraz do uzyskania harmonii w
kompozycji i w układzie barw i światła. Stosowano
światło rozproszone, barwy zaś - czyste, nasycone,
kontrastowo zestawiane, lokalne (kolory przełamane
pojawiły się w 1 poł. XVI w. u Michała Anioła i Rafaela,
poprzedzając kolorystykę manieryst.).

Dominujący
początkowo twardy modelunek linearny ustąpił
ok. 1500 miękkiemu i delikatnemu, często zacierającemu
kontury (—» sfumatou Leonarda, A. del Sarto,
A. Correggio). Szczególne mistrzostwo w dziedzinie
koloru i światła osiągnęli malarze weneccy: G. Bellini,
Giorgione, L. Lotto, S. del Piombo, Tycjan. Technika
olejna stopniowo wyparła temperową, a jako podobrazie,
obok tradycyjnej deski, rozpowszechniło się
płótno. W malarstwie ściennym powszechna była technika
fresku, rzadsza zaś —> al secco.

Poza najczęstszymi
tematami rei., malowano sceny mitol. i portrety,
a w tła tych przedstawień wprowadzano coraz bardziej
rozbudowany pejzaż. Gł. malarze wł.: Masaccio,
P. Uccello, Fra Angelico, Fra Filippo Lippi, S. Botticelli,
Filipino Lippi, A. del Castagno, D. Veneziano, D. Ghirlandaio,
A. del Pollaiuolo, L. Signorelli, Piero delia
Francesca, A. Mantegna, P. Perugino, Leonardo da
Vinci, G. Bellini, Giorgione, L. Lotto, S. del Piombo,
Tycjan, Rafael Santi, Michał Anioł, A. Correggio.
W grafice stosowano - obok drzeworytu - nową
technikę miedziorytu (Mantegna).
W rzemiośle artyst. przodowały wł. wytwórnie ceramiki
(Faenza), szkła (Wenecja) i mebli.

R. na Północy najwcześniej (ok. 1490) dotarł na
Węgry (na dwór Macieja Korwina, skąd wł. artystów
sprowadzono do Polski) oraz do Francji. W rozpowszechnieniu
form r. decydującą rolę odegrały wędrówki
artystów i warsztatów wł. na północ Europy,
przez co przeniesione tam zostały wzorce czystego r.
włoskiego (np. kaplica Tomasza Bakoćsa w Ostrzyhomiu
(Esztergom), Kaplica Zygmuntowska na Wawelu,
zamek Ancy-le-Franc projektu S. Serlia we
Francji; działalność F. Primaticcia i in. artystów na
dworze Franciszka I i Henryka II w Paryżu i Fontainebleau,
działalność komasków i tesseńczyków w
Niemczech i Polsce). Najbardziej jednak charakterystyczne
dla r. pn. było połączenie (nie zawsze integralne)
form późnogot. z renes. (zamki nad Loarą - np.
Chambord, kaplica Fuggerów w Augsburgu, malarstwo
niem.).

W architekturze i rzeźbie północnoeur.
rozwinięta została swobodna kompozycyjnie i bogata
ornament, wersja r. o międzynar. zasięgu (Niderlandy,
Niemcy, Skandynawia, Polska), nazywana często
"północnym manieryzmem" (C. Floris, rodzina van
den Blocke, A. van Opbergghen). Malarstwo niderl.
zespoliło tradycję realizmu J.van Eycka i in. artystów XV w. z wzorami wł. (Q. Massys, Joos van Cleve) i wytworzyło
nowe gatunki tematyczne: malarstwo pejzażowe
(J. Patinier, P. Bruegel St.) i rodź. (o moralistycznym
przesłaniu symbol.: Lucas van Leyden, I. S. van
Hemessen, Bruegel, P. Aertsen, J. Bueckelaer); wpływowy
był w nim też nurt italianizujący (J. van Scorel,
M. van Heemskerck). W Niemczech przełamania tradycji
średniow., ciążącej nad malarstwem przez całą
1 poł. XVI w., dokonali A. Durer, H. Burgkmair, H. Baldung
Grien, L. Cranach St. i H. Holbein Mł,; zaś A. Altdorfer
i W. Huber wprowadzili pejzaż jako samodzielny
gatunek mai. Niemcy i Niderlandy były
obszarami bujnego rozkwitu grafiki (Durer, Burgkmair,
Cranach, Holbein oraz Lucas van Leyden, Bruegel,
Heemskerck) oraz rzemiosła artyst. (tkactwa -
Bruksela, złotnictwa - Norymberga).

We Francji P. Lescot,
Ph. Delorme i J. Ducerceau rozwijali klas. wzorce
architektury wł. w kierunku kompozycyjnej swobody
i dekor. bogactwa; w rzeźbie (B. Cellini, F. Primaticcio,
J. Goujon, G. Pilon) i malarstwie (szkoła z
Fontainebleau) narastały tendencje manieryst. W
Hiszpanii z zespolenia motywów got., renes. i mauretańskich
powstał w architekturze i ornamentyce ok.
1500 styl plateresco, zastąpiony za cesarza Karola V
italianizującym klasycyzmem; w malarstwie wpływy
niderl. z wolna ustępowały od ok. poł. XVI w. dominacji
wzorów wł.

Do Polski r. przenieśli ok. 1502-30 sprowadzeni z
Węgier na dwór Zygmunta I artyści wł. - Franciszek
Florentczyk (oprawa nagrobka Jana Olbrachta na
Wawelu) i B. Berrecci (Kaplica Zygmuntowska) - twórcy
renes. przebudowy Wawelu. Wprowadzone przez
warsztat Berrecciego rozwiązania (nagrobki przyścienne,
centr. kaplice kopułowe) zyskały ogromną
popularność na całym obszarze Polski.

Obok wzorów
wł., propagowanych też przez wędrowne warsztaty
z pogranicza wł.-szwajcarskie (komaskowie,
tesseńczycy), oddziaływały na architekturę, ornamentykę,
rzeźbę i snycerkę także formy r. niderl.
(Gdańsk, Lwów, Śląsk), zaś na malarstwo - wzory
niem. (np. Kodeks Baltazara Behema).

W architekturze
dominowały typy centr. kaplicy kopułowej i kościoła na planie podłużnym ze stiukową dekoracją sklepień (Lublin,
Kazimierz). Wybitnym dziełem urbanist.-arch. było
założenie Zamościa (B. Morando). Rozwinęła się
bujnie architektura rezydencji król. i magnackich
(czworoboczne założenia z wewn. dziedzińcem wg
wzoru Wawelu: Niepołomice, Baranów, Krasiczyn,
Wiśnicz) i mieszczańska (ratusze w Poznaniu,
Tarnowie, Sandomierzu, Zamościu; kamienice w
Zamościu, Kazimierzu, Gdańsku i in. miastach,
bramy miejskie i Arsenał w Gdańsku).

Nastąpił bardzo
żywy rozwój rzeźby nagrobkowej (warsztaty Berrecciego i jego współpracowników; G. M. Padovano, H. Canavesi, J. Michałowicz
z Urzędowa, S. Gucci). Malarstwo pozostało zasadniczo
pod wpływem norymberskim (H. Suess
von Kulmbach, H. Durer, importowany z Norymbergi
ołtarz Kaplicy Zygmuntowskiej).

(franc. renaissance 'odrodzenie')

Podobne prace

Do góry