Ocena brak

Realizm w sztuce i literaturze

Autor /lolekbocian Dodano /16.04.2012

Pomimo trudności w jego zdefiniowaniu, „realizm" jest pojęciem używanym zwykle na określenie nurtu w sztuce i literaturze, który narodził się we Francji i rozwinął się w połowie XIX wieku.

Według jednej z definicji realizm to „wierne i szczegółowe przedstawianie problemów życia współczesnego w malarstwie, powieści, dramacie i filmie." Trudność polega na tym, że to, co jest rzeczywiste i prawdziwe dla jednej osoby, nie zawsze zgadza się z odczuciami drugiego człowieka. Kwestia interpretacji pozostaje zawsze sprawą w pewnym stopniu osobistą i podlega subiektywnym ocenom.

Samuel Beckett - współczesny powieściopisarz i dramaturg irlandzki - tak podsumował problem definicji realizmu: „Cóż jest prawdą? Płynąć jest prawdą i tonąć też jest prawdą. Jedno nie jest bardziej prawdziwe od drugiego."

Ojciec realizmu

Pomimo tych wątpliwości, mianem realizmu określa się prąd w sztukach plastycznych i literaturze, którego rozwój datuje się od połowy XIX wieku. Początkowo, w połowie lat pięćdziesiątych XIX wieku, określenia realizm używano w odniesieniu do sztuk plastycznych, a do ukucia tego terminu w szczególny sposób przyczynił się Francuz Gustave Courbet (1819-1877).

Courbet urodził się w Ornans w rodzinie drobnych posiadaczy ziemskich, od 1839 roku przebywał i pracował w Paryżu. W 1855 roku, gdy nie doszło do wystawienia jego dzieł w ramach oficjalnej wystawy malarstwa francuskiego, urządził ekspozycję swych prac we własnym pawilonie. Wystawę zatytułował Realizm, G. Courbet. Chociaż Courbet zaczynał karierę pracując pod kierunkiem pewnego niezbyt znanego malarza, twierdził, że mistrzem dla niego była jedynie natura, a celem poszukiwań nie piękno, lecz prawda. Ernst Gombrich w swojej Historii sztuki pisze o nim: „Chciał, aby jego obrazy wyrażały protest przeciwko uznanym w jego czasach konwenansom, aby wstrząsnęły burżuazją i wyrwały ją ze stanu samozadowolenia, chciał podkreślić wartość bezkompromisowej szczerości artysty, przeciwstawiając ją stereotypowemu sposobowi ukazywania rzeczywistości." Nade wszystko jednak Courbet chciał, aby jego prace przyczyniły się do przeprowadzenia reform społecznych.

Spośród dzieł Courbeta poświęconych problemom życia codziennego największy rozgłos zdobyły Pogrzeb w Ornans (1849), Kamieniarze (1849), Młoda kobieta z wioski (1851). Tego rodzaju tematykę uważano wówczas za niestosowną dla sztuk pięknych. Celem tych prac, pokazujących nędzę, ubóstwo, prostotę i zwykłą rzeczywistość, było poruszenie opinii publicznej i krytyki.

Courbet mógł być pod wpływem, a przynajmniej podzielał poglądy, artystów należących do szkoły barbizońskiej. Była to grupa malarzy pejzażystów spotkających się w Barbizon, wsi leżącej koło Fontainebleau, by studiować krajobraz oraz sceny z życia chłopskiego. Wiejską scenerię malowali z natury, w sposób wierny i pozbawiony upiększeń. Najbardziej znanym artystą tej grupy był chyba Jean Franęois Millet (1814-1875), który chciał pokazywać życie chłopów takim, jakie było naprawdę - mężczyzn i kobiety pracujących w polu. W dorobku artysty wyróżnia się obraz Zbierające kłosy z 1857 roku. Ciężko pracującym chłopkom Millet nadał rys prostoty i naturalnej godności, zwykle rezerwowany przez artystów dla bardziej wzniosłych tematów.

Działalność artystów spod znaku realizmu była początkowo manifestem przeciwko klasycyzmowi i romantyzmowi równocześnie, chociaż kierunki te, dominujące w sztukach pięknych tego okresu, uznawano za opozycyjne wobec siebie. Jednak na swój sposób każdy z nich dążył do idealizacji życia: klasycyzm - prezentując całkowicie uporządkowane i racjonalne spojrzenie na życie i świat, romantyzm - pokazując je jako ekscytujące i pełne nieznanych emocji.

Wierność rzeczywistości

Twórcy okresu realizmu pragnęli wiernie odtwarzać rzeczywistość, chcieli uwolnić się od wszelkich subiektywnych uprzedzeń, idealizmu i romantycznych ciągot. Wielu powieściopisarzy drugiej połowy XIX wieku postrzegało swą twórczość jako nową jakość, odkrywającą prawdę o człowieku i będącą dokumentem życia społecznego.

W rzeczywistości byłoby błędem utrzymywać, że powieść realistyczna pojawiła się w XIX wieku jako coś zupełnie nowego i że wcześniej pisarze nie podejmowali prób wiernego i maksymalnie zgodnego z rzeczywistością odtworzenia życia społecznego i bieżących wydarzeń. Spośród twórców zaliczanych do grona realistów najczęściej przywoływanym przykładem jest postać Daniela Defoe (1660-1731), uważanego przez wielu za pierwszego powieściopisarza. Jego powieści - słynny Robinson Crusoe (1719), będący „nadzwyczaj przekonywującym zapisem przygód rozbitka" i Moll Flanders (1722), opowiedziana w formie autobiograficznego wyznania historia życia kobiety opuszczonej jako dziecko przez matkę i deportowanej za kradzież z Anglii do Wirginii - operują narracją w duchu realizmu, którą Defoe wzbogacił o dziennikarską dociekliwość i spostrzegawczość połączoną z typowym dla realizmu umiłowaniem szczegółu.

Na okres przed rozkwitem realizmu przypada także twórczość Jane Austen (1775-1815), której powieści bardzo wiernie odzwierciedlają pewne problemy tamtych czasów, przykładowo los młodych kobiet, po których spodziewano się wstąpienia w korzystne związki małżeńskie. Ogólnie uznawaną cechą charakterystyczną realizmu jest skoncentrowanie zainteresowań twórców na problemach „zwyczajnych" ludzi osadzonych w „zwyczajnych" sytuacjach. Znaczenie słowa „zwyczajny" jest jed nak w tym kontekście podobnie problematyczne jak w przypadku terminu „realizm" i podlega subiektywnym interpretacjom.

Zainteresowanie życiem codziennym

Jednym z twórców tego okresu bez wątpienia zainteresowanym „zwyczajnym" życiem „zwyczajnych" ludzi - rolników, rzemieślników i przedstawicieli prowincjonalnej społeczności - była Mary Ann Evans, znana jako George Eliot (1819-1880). Akcja jej słynnej powieści Middlemarch (1871-1872) toczy się w prowincjonalnym miasteczku o tej samej nazwie, a fakt, że jego mieszkańców określa się mianem „Middlemarchers" - „będących w połowie drogi" - podkreśla w pewien sposób ich przeciętność, zwyczajność.

Zdaniem pisarki powieść służyć powinna poważnej dyskusji w zasadniczych kwestiach moralnych, a nie wyłącznie rozrywce. Jak sama mawiała, interesowały ją problemy zwykłych, szarych ludzi i nie chciała poświęcać cennego czasu sprawom odrealnionym i mało istotnym. Sposób widzenia sztuki i gloryfikacja cnót takich jak solidność, wytrwałość, umiejętność samokontroli spowodowały, że zaczęto określać ją mianem pisarki-moralistki. Uznano ją również za pierwszą pisarkę angielską wyraźnie opowiadającą się za estetyką realizmu. Jej twórczość obfitowała w trafne analizy i komentarze odnoszące się do ówczesnego życia społecznego i zachodzących przemian politycznych, na co mogły mieć wpływ jej kontakty z myślicielami z kręgu pozytywizmu, takimi jak J.S. Mili i H.Spencer.

Komentatorzy życia społecznego

Kolejnym przedstawicielem realizmu był - współczesny Eliot - William Makepeace Thackeray (1811-1863). Jednakże wydaje się, że nie był on w takim stopniu jak Eliot zdeklarowanym realistą. Pisarz ten w swojej twórczości sprawnie posługiwał się parodią, ośmieszając konwenanse, próżność i snobizm społeczeństwa, w którym przyszło mu żyć. O jego powieściach mówiono, że są kroniką życia społecznego.

Spośród angielskich twórców okresu realizmu sławę zyskali też Charles Dickens (1812-1870), Thomas Hardy (1840-1928) i Anthony Trollope (1815-1882). Ich twórczość, osadzona w realiach epoki, stanowiła zarówno komentarz do życia społecznego, jak i psychologiczne studium jednostek zmagających się z problemami owych czasów.

W literaturze polskiej tamtego okresu problematyką społeczną zajmowali się tacy autorzy jak Bolesław Prus (Placówka, Lalka), Eliza Orzeszkowa (Nad Niemnem, Cham) i Henryk Sienkiewicz CRodzina Połanieckich). Co charakterystyczne dla wielu pisarzy tego okresu, byli oni również znanymi publicystami.

Czerpiąc z własnego doświadczenia

Realizm jako ruch artystyczny wywodzi się z XIX wiecznej Francji i kraj ten, rzecz jasna, dał światu pisarzy, których zalicza się do grona najwybitniejszych twórców kierunku. Na szczególne wyróżnienie zasługują dwa nazwiska.

Pierwszym z nich był Marie Henri Beyle (1783-1842), piszący pod pseudonimem Stendhal. Zanim zasiadł do pisania powieści, zwykł był studiować własne stany emocjonalne, przypatrując się sobie chłodno i z rezerwą. Chciał w ten sposób - jak sam utrzymywał - „poznać ludzkie serce." Swe spostrzeżenia skrzętnie zapisywał w pamiętniku, który prowadził między 18 a 30 rokiem życia.

Gdy miał blisko 50 lat, opublikował powieść Czerwone i czarne (1830), na kartach której śledził losy prowincjonalnego bohatera, Juliana Sorela, we Francji doby restauracji. Dziewięć lat później wydano kolejne wielkie dzieło pisarza - Pustelnia parmeńska. Akcja powieści toczy się w małym włoskim dworku. Obydwie powieści uznano za godne uwagi ze względu na poruszone w nich „kwestie polityczne, za szczegółowość i różnorodność przedstawionych doświadczeń, żywotność i wyraziste sylwetki głównych postaci oraz dogłębną analizę psychologiczną."

Wielkie zamierzenia

Wydaje się jednak, że najważniejszym twórcą związanym z nurtem francuskiego realizmu był Honore de Balzac (1799-1850), o którym Fryderyk Engels, działacz społeczny i filozof, jeden z twórców marksizmu, pisał: „Balzac powiedział nam więcej o naturze francuskiego społeczeństwa niż wszyscy socjologowie, politycy i pisarze historyczni razem wzięci." Dziełem życia pisarza był cykl 91 powiązanych ze sobą powiastek i historii znanych pod tytułem Komedia ludzka. Balzac pragnął w sposób jak najbliższy prawdy i całościowy przedstawić w powieści obraz społeczeństwa francuskiego ostatnich lat XVIII i pierwszej polowy XIX wieku.

Jeden ze współczesnych pisarzy brytyjskich -C.P. Snow (1905-1980) - powiedział o pensjonacie, który stanowi oś Balzakowskiej powieści Ojciec Goriot, że „jest to klasyczny powieściowy pensjonat (...) wdychamy jego atmosferę i nie możemy uwolnić się od jego woni."

Nie będąc fałszywie skromnym, Balzac mawiał, że „to, co Napoleon zdziałał mieczem, on sam osiągnie za pomocą pióra." Pisał, czerpiąc z bogactwa własnych przeżyć.

We Francji z realizmu wyrósł ruch znany jako naturalizm, którego najwybitniejszym przedstawicielem był Emil Zola (1840-1902). Cechą wyróżniającą ten kierunek, podobnie jak w przypadku realizmu, jest niechęć do idealizacji, która tu jednak przybiera postać niemal naukowej analizy świata, próbującej ustalić, jakim nieuchronnym prawom podlega ludzka egzystencja.

Dramat

Mistrzowskie pióro norweskiego dramatopisarza Henryka Ibsena (1828-1906) sprawiło, że realizm zawitał także do teatru. Ibsen należał do grona twórców, którzy w swych sztukach dotykali problemów kontrowersyjnych i bolesnych. Sprawy dawno zapomniane - a zarazem wciąż żywe w pozornie wygodnym życiu bohaterów klas średnich - wypływały na powierzchnię, wywołując zazwyczaj dramatyczne konsekwencje. W Rosji Antoni Czechow (1861-1904) opisywał więdnącą arystokrację, a jego bohaterowie - borykający się z codzienną nudą i frustracjami - zostali pokazani realnie jak nigdy przedtem.

Powieściopisarze rosyjscy

W gronie pisarzy okresu realizmu szczególnie wyróżniają się dwaj twórcy rosyjscy: Fiodor Dostojewski (1821-1881) i hrabia Lew Nikołajewicz Tołstoj (1828-1910). Ich twórczość przedstawia dwie różne drogi dążenia do realizmu. Dla obydwu realne wydarzenia były swego rodzaju pretekstem, podstawą konstrukcji powieści opartej w rzeczywistości na osobistych doświadczeniach. Tołstoj jednakże był doskonałym obserwatorem. Badał niejako człowieka od zewnątrz, nie dowierzając specjalnie ani własnej inwencji twórczej, ani sile wyobraźni. Wszystkie postaci w powieści Wojna i pokój (1863-1869) mają swoje pierwowzory w członkach rodziny pisarza. Z kolei Dostojewski był nadzwyczajnym psychologiem, ze zdumiewającą precyzją ukazującym wnętrze postaci. Wspomnienia z domu umarłych (1860-1861) bazują na osobistych doświadczeniach pisarza z okresu, kiedy za tak zwane przestępstwo polityczne został zesłany na Syberię. Tołstoj, nie będąc wielkim wielbicielem Dostojewskiego, przyznał, że „jest to najbardziej przekonywujące studium ludzkiego cierpienia, pełne współczucia, a zarazem pozbawione sentymentalizmu." Do najwybitniejszych dzieł Dostojewskiego zalicza się powieści Zbrodnia i kara, Idiota, Bracia Karamazow.

Oficjalna doktryna artystyczna

W 1934 roku Kongres Pisarzy Radzieckich przyjął realizm socjalistyczny (socrealizm) jako oficjalną doktrynę artystyczną. Literatura miała być obrazem „prawdziwego życia," jednakże pod warunkiem, że obraz ten zgadzał się z linią polityczną partii. Wymagano, aby artyści służyli proletariatowi, tworząc w duchu realizmu, optymizmu (pozytywni bohaterowie i pozytywne rozwiązania) i heroizmu. Odrzucono sztukę „burżuazyjną", formalizm i wszelkie próby eksperymentowania jako zdegenerowane i pesymistyczne.

Tego rodzaju dyktat tłumił rzecz jasna kreatywność i swobodę artystycznego wyrazu. Pewien malarz, będący ofiarą takiej polityki kulturalnej, zauważył trafnie, że „impresjonizm oznacza malowanie tego, co się widzi; ekspresjonizm - tego, co się czuje, a socrealizm - tego, co się słyszy."

Wspomniany już CP. Snow podsumowuje nurt realistyczny, mówiąc, że „wielkie powieści realistyczne charakteryzują się świadomą dążnością do dogłębnej analizy opisywanych wydarzeń. Wszystkie poruszają aktualne problemy społeczeństw, w jakich umieszczeni zostali ich bohaterowie. Realny świat, świat faktów i stosunków społecznych stanowią tu istotną wartość artystyczną."

Podobne prace

Do góry