Ocena brak

REALIZM, termin filoz.-estet.

Autor /werciakol Dodano /20.03.2012

REALIZM, termin filoz.-estet. rozumiany najczęściej jako metoda ujmowania i kształtowania materiału w dziele sztuki (utworze lit.) bądź jako historycznie określony prąd (kierunek) w twórczości artyst. (literaturze); powst. w l. dwudziestych XIX w. we Francji (w Polsce stosowany już przez M. Mochnackiego),. upowszechnił się w poł. tego stulecia. R. jest pojęciem o dużej wieloznaczności: definiowano go i interpretowano w zależności od przyjmowanego stanowiska filoz.-estet. jako kategorię typologiczną lub hist., metodę twórczą lub styl czy kierunek epoki (w większości literatur eur. umiejscowiany w 2 poł XIX w., między romantyzmem i naturalizmem), rozważano w kategoriach prawdy, obiektywizmu, szczerości wypowiedzi twórczej, utożsamiano z zespołem określonych (zwł. werystycznych) środków wyrazu artyst. bądź dopuszczano dowolność w ich wyborze. Hist. teorie r. nawiązywały najczęściej do staroż. pojęcia —> mimesis, rozumianego bądź jako dążenie do odtwarzania rzeczywistości w jej cechach zewn., zmysłowych (stanowisko iluzjonistyczne), bądź istotnych, gatunkowych czyli typowych). Estetyka marksist. (F. Engels, G. Lukacs), przv wszystkich różnicach interpretacyjnych, ujmuje r. w kategoriach typowości społ. i psychol., widzi w nim przejaw dynamiki społ. i kult. klas wstępujących i odpowiednik osiągniętego stanu świadomości społ., akcentuje jego funkcje pramawcze i społeczno-edukacyjne.

Początki nowożytnego r. wiąże się zazwyczaj z rozwojem ang. prozy powieściowej XVIII w., zwracającej się do nowej publiczności lit. - mieszczaństwa, i będącej wyrazem jego zdobywczych aspiracji społ. i kult. (stąd używane niekiedy określenie r. mieszczański). Klas. wzorzec r., ukształtowany w twórczości wielkich pisarzy fr., ang. i ros. XIX w., stał się gł. punktem odniesienia dla wszelkich późniejszych odmian r., które w praktyce twórczej i w wystąpieniach programowych nawiązują - pozytywnie lub polemicznie - do owego wzorca. Gł. celem pisarza-realisty, najwyraziściej zamanifestowanym właśnie w dziełach twórców wielkiego r. XIX-wiecznego, jest stworzenie artyst. wizji świata możliwie najbardziej adekwatnej do obiektywnego stanu i wyglądu rzeczywistości. Cel ten, wraz z narzucającym się odbiorcy poczuciem wierności świata przedstawionego wobec realnie egzystującego modelu, stara się r. osiągnąć przez: pojmowanie pracy pisarza jako studium społeczeństwa i natury, opartego na rzetelnej wiedzy i na precyzyjnej obserwacji w celu zbudowania konstrukcji artyst. o walorach poznawczych i o cechach analogii wobec rzeczywistości empirycznej; stosowanie selekcji materiału w celu wydobycia z wielości zaobserwowanych szczegółów - zjawisk, postaci i sytuacji typowych, tzn. reprezentatywnych dla danej klasy społ., grupy ludzkiej czy procesu hist.; unikanie abstrakcji i schematyzacji, ukazywanie faktów społecznie i psychologicznie typowych na przykładzie przypadków silnie zindywidualizowanych; pogłębienie i zindywidualizowanie psychol. postaci lit. przy jednoczesnym zachowaniu równowagi między tendencją do typizacji a właściwą r. skłonnością do precyzyjnej analizy charakterologicznej; dążenie do osiągnięcia iluzji prawdopodobieństwa przedstawionego w utworze obrazu świata przez zachowanie immanentnej konsekwencji przedmiotowej, tzn. zorganizowanie zachodzących między składnikami utworu związków i stosunków na zasadzie niesprzeczności i relacji przyczynowo-skutkowych oraz przez zbudowanie wizji świata na tyle zgodnej z powsz. doświadczeniem i aktualnym stanem wiedzyt by wytrzymała ona próbę konfrontacji z rzeczywistością; zachowanie pozorów maksymalnego obiektywizmu, np. przez eliminowanie bezpośredniego podmiotowego komentarza autorskiego lub przez stylizację na wypowiedź pozalit. (list, dziennik, pamiętnik); połączenie postawy kryt. wobec rzeczywistości z przeświadczeniem o możliwości poznawczego jej opanowania i przeobrażenia; zbliżenie języka lit. do języka potocznego, kolokwialnego, a niekiedy również eliminowanie zbyt ekspresyjnej ornamentyki stylist. w celu uzyskania maksymalnej przejrzystości i niezauważalności warstwy językowej, której gł. celem i funkcją ma być ścisłe i komunikatywne oddanie obiektywnych wyglądów i stanów rzeczy. Domeną tak rozumianego r. są gł. gatunki fabularne, przede wszystkim —> powieść; w liryce idee r. przejawiały się pośrednio i wtórnie.

Tradycje r. w literaturze pol. sięgają początków piśmiennictwa, średniow. Satyry na leniwych chłopów, Krótkiej rozprawy M. Reja, Sielanek Sz. Szymonowica, odtwarzających istniejące ówcześnie stosunki społ. w całej ostrości ich wewn. napięć; tendencje realist. nieobce były też XVII-wiecznej poezji (W. Potocki), epice i literaturze plebejskiej. Jako świadomie zamierzony typ pisarstwa upowszechnił się r. w dobie oświecenia, w satyrze przynoszącej trafnie uchwycone obrazki rodzajowe z życia obycz. ówczesnej Polski, w komediach F. Zabłockiego, doskonale adaptujących obce pierwowzory do warunków rodzimych, w pierwszej pol. powieści obycz., Mikołaja Doświadczyńskiego przypadkach I. Krasickiego, w rodzajowo-folklorystycznym nurcie sielankopisarstwa. Arcydziełem r. epickiego, nie mającym odpowiednika w ówczesnej literaturze, jest Pan Tadeusz Mickiewicza, poemat jednoczący wiele właściwości gatunkowych i stylist., a zarazem powieść realist., przedstawiająca z wielkim pietyzmem dla realiów życia, z hist.-socjol. wiernością i psychoznawczą subtelnością wizję schyłku starej Polski szlacheckiej. Jako kierunek lit. rozwinął się r. w l. czterdziestych i pięćdziesiątych XIX w., zwł. w lud. i obycz. powieściach J.I. Kraszewskiego (np. Ulana, Ostap Bondarczuk, Powieść bez tytułu, Dwa światy), przynoszących wnikliwą i wartościową poznawczo analizę przewarstwień społ. i obycz. w środowiskach chłopskich i ziemiańskich, a także J. Korzeniowskiego, który w powieści Krewni przełamał szlach. ekskluzywizm literatury pol., wprowadzając pozytywny obraz świata rzemieślniczo-mieszczańskiego. Najwyższe osiągnięcia r. w literaturze pol. przypadły na 2 poł. XIX w. We wczesnych opowiadaniach H. Sienkiewicza i w jego powieściach obycz. (Bez dogmatu, Rodzina Połanieckich), w utworach powieściowych E. Orzeszkowej (Nad Niemnem, Niziny, Dziurdziowie, Cham), w nowelach M. Konopnickiej, a przede wszystkim w wielkich powieściach B. Prusa (Placówka, Lalka, Emancypantki) r. socjologiczny i psychol. ogarniający rozległą panoramę ówczesnego życia pol. we wszystkich jego warstwach i przekrojach, jak też indywidualne doświadczenia jednostek - znalazł najpełniejsze i najdoskonalsze artystycznie urzeczywistnienie.

W XX w. tradycja ta znalazła wielu wybitnych kontynuatorów, z tym jednak zastrzeżeniem, że r. ich twórczości odchyla się niekiedy bądź ku naturalizmowi (w nowelistyce i powieściopisarstwie W.S. Reymonta i W. Orkana), kierunkowi wielorako powiązanemu z r. i niekiedy z nim utożsamianemu, bądź ku lirycznemu —> impresjonizmowi (w powieści lirycznej S. Żeromskiego), —> ekspresjonizmowi (w pełnych pasji powieściach polit. J. Kadena-Bandrowskiego), bądź wreszcie ku —> psychologizmowi (zwł. w tzw. powieści kobiecej: Z. Nałkowska, M. Kuncewiczowa). Odrębne miejsce dzięki rozległości obrazu i epickiej wielowymiarowości zajmuje tetralogia M. Dąbrowskiej Noce i dnie, nawiązująca do popularnego w XX-wiecznej literaturze świat, typu sągi rodzinnej oraz,, powieści-rzeki", obrazującej życie ludzkie w powolnym rytmie rodzących się i ustępujących pokoleń. Dalsza ewolucja r. we współcz. literaturze pol. wiąże się m.in. z twórczością prozatorską J. Iwaszkiewicza (opowiadania, epicka powieść Sława i chwała), J. Andrzejewskiego (Popiół i diament), T. Brezy (Mury Jerycha), L. Kruczkowskiego (proza i dramat). W okresie 20-lecia międzywojennego pojawił się jednocześnie jakby nurt uboczny, określany niekiedy nazwą „małego r.", ograniczający swe pisarskie ambicje do sumiennej penetracji mikrostruktur społ. bez aspiracji tworzenia bardziej rozległych syntez panoramicznych - w powieściach P. Gojawiczyńskiej (Dziewczęta z Nowolipek, Rajska jabłoń), w utworach pisarzy samorodnych, którzy wtargnęli w świat literatury wprost z życia, nieraz z dołów społ., jak J. Brzoza, H. Worcell, Z. Uniłowski, w koncepcjach i praktyce lit. grupy —> Przedmieście (H. Boguszewska i in.). Polemika z tradycją tak rozumianego r. była w pierwszych latach po II wojnie świat, jednym z wątków teorii „wielkiego r.", mającego ukazywać ogólne prawidłowości hist. i socjol. determinujące losy społeczeństw i jednostek (S. Żółkiewski i grupa „Kuźnicy"). Po 1949 w wystąpieniach programowych i praktyce twórczej uzewnętrzniły się silnie idee r. socjalistycznego, kierunku będącego swoistym, określonym ideologicznie wariantem r., ukształtowanym w Rosji porewol. jako wyraz walki o sztukę wyrażającą interesy proletariatu, a związanym światopoglądowo i filozoficznie z marksizmem. Wśród tradycji przywoływanych przez teoretyków kierunku znalazły się niektóre przejawy dotychczasowej twórczości realist., zwł. o demaskatorskiej wymowie społ. (określane jako r. krytyczny). Współcześnie, w związku z gwałtownym tempem przeobrażeń, jakim ulega całość życia społ., zaznacza się w literaturze tendencja do korektury i rewizji XIX-wiecznego modelu prozy realist. i poszukiwania nOwych, dostosowanych do wymagań współczesności środków wyrazu, często pod wpływem in. form piśmiennictwa i działalności twórczej - nauki, dziennikarstwa, filmu. Ten „nowy r." odznacza się szerokim wyzyskiwaniem form komunikacji pisarskiej właściwych literaturze dokumentalnej, jak reportaż, dziennik, faktomontaż, quasi-autentyk, poszukuje też nowych uzasadnień teoret. i socjol., co uwidocznia się również w twórczości młodego pokolenia (np. programowa książka J. Kornhauserai A. Zagajewskiego Świat nie przedstawiony). Wielu pisarzy i krytyków, nie rezygnując z pojęcia r., w którym pragną zamknąć swą twórczość i swe koncepcje (np. formuła „r. magicznego"), domaga się jednak takiego poszerzenia jego semantycznej wartości, by mieściło się w nim również prawo do niczym nie ograniczonego eksperymentowania i najdalej idącej deformacji. Inni widzą w takim uniwersalizowaniu pojęcia r., które staje się formułą zbiorczą dla nieomal wszelkich możliwych do wryobrażenia form wypowiedzi, niebezpieczeństwo całkowitego zatarcia ostrości znaczeniowej terminu, a zatem pozbawienia go wszelkiej przydatności jako kategorii opisu naukowego.

S. BACZYŃSKI Losy romansu. W. 1927; L. POMIROWSKI Walka o nowy r., W. 1933; S. OSSOWSKI Zagadnienie r., w: U podstaw estetyki, W. 1966 (prwdr. 1933); K. WYKA Pogranicze powieści, wyd. 2 W. 1974 (wyd. 1 1948); tenże Propozycje realistyczne, w: O potrzebie historii literatury, W. 1969 (prwdr. 1956); H. MARKIEWICZ Dyskusja or., w: Tradycje i rewizje, Kr. 1957; S. MORAWSKI O r. jako kategorii  estetycznej, Estetyka t. 2 (1961); W. WEINTRAUB Wyznaczniki stylu realistycznego, „Pam. Lit." 1961 z. 2; H. MARKIEWICZ R., naturalizm, typowość, w: Główne problemy wiedzy o literaturze, wyd. 5 uzup. Kr. 1980 (wyd. 1 1965); A. HUTNIKIEWICZ Od czystej formy do literatury faktu, wyd. 4 W. 1976 (wyd. 1 1965); S. ŻÓŁKIEWSKI Zagadnienie stylu, W. 1965; A. BRODZKA O kryteriach r. w badaniach literackich, W. 1967;W. TATARKIEWICZ Prawda w sztuce, w: Droga przez estetyką, W. 1972; A. MARTUSZEWSKA Poetyka polskiej powieści dojrzałego r. (1876-1895), Wr. 1977; A. LAM przedm. w: Wokół problemów r. (przekł. z ros.), W. 1977.

Do góry