Ocena brak

RACJONALIZM

Autor /truchtacz Dodano /12.11.2012

 

RACJONALIZM (nłc. od nłc. rationalis = rozumny, rozsądny) ang. rationalism; fr. rationalisme; nm. Rationalismus

Termin występujący już u F. Bacona (1612, rationales — racjonaliści), używany w Anglii (rationalists) w odniesieniu do sekt nie uznających Objawienia, rozpo­wszechniony w XIX w. w swym znacze­niu teologicznym (zob. niżej /6/).

Doktryna lub postawa uznające prymat —> rozumu, często na niekorzyść innych władz lub źródeł poznania, określana też jako antyempiryzm, antyirracjonalizm.

  1. t. pozn. Racjonalizm genety­czny (natywizm) — pogląd dotyczący genezy poznania, przeciwstawny —> empiryzmowi (1) genetycznemu, przyjmują­cy tezę, że umysł ludzki dzięki swej stru­kturze posiada wiedzę wcześniejszą od doświadczenia zmysłowego (jak np. pla­tońskie idee, idee wrodzone u R. Descartes'a, formy a priori u I. Kanta), która to wiedza bądź sama w sobie (racjonalizm absolut­ny), bądź wraz z danymi doświadczenia zmysłowego (racjonalizm względny, ra­cjonalizm empiryczny) jest źródłem po­znania. Racjonalizm względny wiąże się z umiarkowanym empiryzmem genetycznym, według którego w kształtowaniu po­jęć uczestniczy nie tylko doświadczenie zmysłowe, lecz również rozum jako wła­dza odrębna od zmysłów (m. in. Demokryt, Arystoteles, Tomasz z Akwinu).

  2. t.pozn., metod. Racjonalizm me­todologiczny (aprioryzm) — pogląd przyznający dominującą rolę w poznaruu rozumowi, nie zaś doświadczeniu. Rozum jest nie tylko koniecznym, ale i wystarcza­jącym warunkiem poznania, doświadcze­nie zaś służy jedynie uświadomieniu sobie przez umysł danycłi wcześniejszych od doświadczenia (racjonalizm skrajny — m. in. Parmenides, Platon), bądź też ro­zum jest koniecznym warunkiem wiedzy pochodzącej z doświadczenia, choć nie zawsze jest jej warunkiem wystarczającym (racjonalizm umiarkowany — m. in. R. Descartes, G. W. Leibniz, I. Kant). Racjona­lizm ten przyjmuje istnienie wiedzy speł­niającej wymagania rozumu: w zasadzie daje się ona intersubiektywnie zakomuni­kować i skontrolować co do uzasadnienia oraz refleksyjnie ocenić; w swym progra­mie zaś żąda niezależności wiedzy od wiary. Racjonalizm przyjmujący za jedyną podstawę prawomocnego poznania po­prawne rozumowanie i doświadczenie, może być, jeśli chodzi o przyjmowanie sa­mych reguł rozumowania: a) dogmatycz­ny (neopozytywiści), b) sceptyczny (np. W. Van Orman Quine), c) krytyczny (np. K. R. Popper); ponadto racjonalizm tego ty­pu ujmuje poprawne rozumowanie sze­rzej lub węziej zależnie od tego, czy uwa­ża, że ma się ono opierać tylko na związ­kach formalnych, czy też i na związkach treściowo-rzeczowych, ujętych w akcie intelektualnej intuicji.

  3. t. pozn. W przeciwstawieniu do z;s—> ir­racjonalizmu (2) — stanowisko, według którego rozum (poznanie intelektualne) stanowi ostateczną instancję w ocenie war­tości ludzkiego poznania; zgodnie z tym formułuje się tzw. racjonalną koncepcję nauki, wysuwając postulat kierowania się w poznaniu i działaniu kryteriami -^ ra­cjonalności (2), jaka powinna cechować ba­danie naukowe. Racjonalizm w tym zna­czeniu bywa też określany mianem antyirracjonalizmu (K. Ajdukiewicz).

  4. metaf. Stanowisko przyjmujące —> ra­cjonalność (1) całej rzeczywistości, a za­tem i racjonalność poznania, opierające się na stwierdzeniu, że zarówno rzeczywisto­ścią pozapodmiotową, jak i myśleniem rządzą racjonalne zasady, wśród których wymienia się na ogół: zasadę tożsamości, zasadę /nie-/sprzeczności, zasadę racji dostatecznej. Konsekwencją tego stanowi­ska jest epistemologiczne twierdzenie, że rozum ludzki zdolny jest poznać obie­ktywną rzeczywistość i wyrazić ją ade­kwatnie w formie pojęciowej (m. in. Par­menides, Platon, Arystoteles, Tomasz z Akwinu, R. Descartes, B. Spinoza, G. W. Leib­niz, J. G. Fichte, G. W. F. Hegel, J. M. Hoene-Wroński, H. Cohen, P. Natorp, E. Husserl).

  5. et., psych. Pogląd, że życie psychicz­ne sprowadza się do sfery intelektualnej, nie uwzględniający autonomii czy odręb­ności sfery wolitywnej i uczuciowej. We­dług tego poglądu (głoszonego głównie przez Sokratesa) postawa moralna człowieka zależy jedynie od jego wiedzy na te­mat dobra (cnota = wiedza). Racjonalizm tego typu nazywa się skrajnym intelektualizmem moralnym, w odróżnieniu od ra­cjonalizmu umiarkowanego >intelektualizmu (2), według którego konstytu­cja strukturalna człowieka stanowi jed­ność poznania zmysłowego i intelektu­alnego oraz woli i uczuć, przy czym intelekt ma wśród tych władz funkcję kierow­niczą (tomizm).

    6. Stanowisko wobec religii objawionej, według którego rozum jest podstawowym czynnikiem poznania rzeczywistości reli­gijnej. Rozróżnia się: a) racjonalizm absolutny — odrzucają­cy wszelkie twierdzenia, których nie moż­na uzasadnić w sposób czysto rozumowy, np. dogmaty; b) racjonalizm względny — według któ­rego rozum jest niezbędnym, choć nie za­wsze wystarczającym warunkiem uzasad­nienia i zrozumienia prawd wiary.

Podobne prace

Do góry