Ocena brak

RACJA

Autor /truchtacz Dodano /12.11.2012

 

RACJA (nłc. (1) = rachunek, ro­zum, rozsądek) gr. logos; łc. principium (1); ang. reason (1); fr. raison (1); nm. Ratio (1), Grund (1)

1. metaf. W filozofii bytu: to, co w jaki­kolwiek sposób warunkuje byt (racja onty­czna, ratio quoad se) i tym samym go wyjaś­nia {ratio quoad nos); to, co umożliwia zro­zumienie lub co uzasadnia, zasada lub środek wyjaśniania — przyczyna, powód, motyw. Pojęcie racji ma szerszy zakres niż pojęcie przyczyny. Racje są danymi —> zdro­wego rozsądku (1) lub jego zasadami i ja­ko takie są racjonalne, oczywiste w swej treści i doprowadzają intelekt do uznania czegoś za prawdę. Rozróżnia się:

  1. racje bezpośrednie — stanowiące za­razem dane nauk szczegółowych;

  2. racje ostateczne i najogólniejsze — wynik filozoficznego opracowania racji bezpośrednich. Do racji ostatecznych i najogólniejszych zalicza się następujące -^ za­sady: tożsamości, /nie-/sprzeczności, wy­łączonego środka, przyczynowości, celowości, bytowości (= racji dostatecznej). Ostatnią zasadę można rozpatrywać dwoja­ko: bądź jako A) rację bytu, bądź jako B) ra­cję dostateczną.

 

  1. Racja bytu — podkreślana w stwier­dzeniu faktycznej —> inteligibUnośd bytu, tj. tego, że dla intelektu ludzkiego byt jest zro­zumiały sam w sobie i że jako adekwatny przedmiot intelektualnego poznania wytłumaczalny jest tylko przez byt, wobec cze­go nie można go utożsamiać z -^ niebytem (lA). Racja bytu jest pierwotną intuicją bytu jako przedmiotu ludzkiego poznania, uświadamianą intelektualnie. Zasada racji bytu stwierdza, że dla wszelkiego bytu uza­sadnienie jego bytowości znajdujemy bądź w nim samym — co dotyczy jego elemen­tów konstytutywnych, bądź poza nim—jak to widzimy we wszelkich ionych przypad­kach; uzasadnienie tego należy do zasady wyłączonego środka oraz do —> zasady / nie- / sprzeczności.

  2. Racja dostateczna może być bądź a) wewnętrzna, bądź b) zewnętrzna.

a) Racja dostateczna wewnętrzna (for­malna) — podkreślana w stwierdzeniu, że każdy byt ma swoją zdeterminowaną na­turę — ma ją sam w sobie, tj. przez swe elementy konstytutywne. Naturę tę, czyli istotę rzeczy, tłumaczy —> forma (lA), któ­ra jest czynnikiem organizującym treść rzeczy od wewnątrz: dzięki formie dana rzecz jest tym właśnie, czym jest. Wewnętrzną rację bytu stanowi —> przyczynowość (1) formalna wewnętrzna, która wy­raża się w zasadzie tożsamości oraz w pochodnej od niej zasadzie substancjalności.

b) Racja dostateczna zewnętrzna — pod­kreślana w stwierdzeniu, że niekonstytutywne elementy jakiegoś bytu, zasadniczo różne od jego cech konstytutywnych, wy­magają — jako swego ontycznego i zara­zem poznawczego uzasadnienia — bytu, z którym byłyby związane w sposób istot­ny. Związek taki zakłada czynniki-przyczyny, powodujące realne bytowanie. W tradycji arystotelesowskiej czynniki te­go rodzaju sprowadzają się do czterech dziedzin przyczynowości, określającej ze­wnętrzną rację bytu, a mianowicie: 1) do przyczynowości sprawczej — sprawca sta­nowi rację bytu skutku; 2) do przyczyno­wości celowej — cel stanowi rację bytu środków, które do niego wiodą; 3) do przy­czynowości wzorczej (tj. formalnej ze­wnętrznej) — idea stanowi rację bytu wy­tworów; 4) do przyczynowości material­nej — podmiot (substancja) stanowi rację bytu przypadłościowych właściwości.

Sformułowanie zasady racji do­statecznej (czyli racji bytu): „to, bez czego dany byt nie mógłby być tym, czym jest". Typowym przykładem jej za­stosowania jest uzasadnienie istnienia by­tu absolutnego na podstawie stwierdzenia nietożsamości istoty i istnienia w bytach przygodnych {-^ Bóg / I-I /). Zasady tej nie należy mylić z zasadą racji dostatecznej w sformułowaniu G. W. Leibniza, według którego wszystkie prawdy są ze sobą racjo­nalnie powiązane, a racją każdego faktu jest jego celowość i odpowiedniość.

2. log. -^ Poprzednik (1) w —> implikacji będącej —> tautologią (1); jej następnik na­zywa się następstwenn(logicznym).

Podobne prace

Do góry