Ocena 5.0 1 głos

Psychologiczne aspekty ciąży i porodu - charakterystyka stanów emocjonalnych kobiet w ciąży

Autor /demetrio Dodano /09.06.2014

Dojrzałość do macierzyństwa kształtuje się na różnych etapach życia. Proces ten zaczyna się już u malej dziewczynki, później nastolatki i trwa nadal w okresie dojrzałości. Kształtowanie wyobrażenia o roli matki odbywa się dzięki informacjom przekazywanym przez kobiety (te będące i niebędące matkami) i przez mężczyzn, również za sprawą ich sposobu bycia i zachowania.

Ciąża to bardzo szczególny czas zarówno dla kobiety, jak i dziecka, czas wielu zmian i intensywnego rozwoju. To również czas emocji silnie doświadczanych przez kobiety (radości, ekscytacji, smutku, złości, lęku, obaw, tęsknoty, miłości) i czas pierwszych życiowych doświadczeń dziecka. Te 40 tygodni to także okres, w którym matka poznaje swoje dziecko (jego stany snu i czuwania, sposób, w jaki się porusza, siłę, z jaką kopie), a ono „uczy się mamy” (bicia jej serca, oddechu, rytmu, głosu) - jest to czas budowania więzi między nimi.

Ciąża i poród to okres fizycznych i psychicznych przemian zachodzących matki i rozwijającego się dziecka, które przygotowują ich do nowych waran-ków życia. Ciąża jest fizjologicznym,-lecz jednocześnie dodatkowym obciążeniem dla organizmu kobiety, ale jest również radosnym okresem oczekiwania i obserwowania rozwoju nienarodzonego dziecka.

W pierwszym okresie ciąży najważniejszą potrzebą emocjonalną u każdej kobiety jest pełna i bezwarunkowa akceptacja otoczenia. Niezaspokojenie tego pragnienia jest boleśnie odczuwane i wywołuje negatywne uczucia, a w skrajnych przypadkach nawet depresję. Zrozumienie powoduje, że kobiety lepiej znoszą ciążę oraz łatwiej przyjmują niedogodności i wyrzeczenia.

Wyniki prezentowanych w literaturze badań ujawniają ambiwalentność przeżywanych przez kobiety ciężarne emocji - z jednej strony doświadczają one szczęścia i radości, ponieważ wkrótce będą miały dziecko, ale również pojawia się u nich niepokój związany z sytuacją zawodową i finansową rodziny, przygnębienie, niepewność, lęk o zdrowie i prawidłowy rozwój dziecka oraz obawa o przebieg ciąży i porodu.

Typowa dla kobiet w ciąży jest również wrażliwość, nadpobudliwość i la-biłność emocjonalna oraz słabsza niż przed ciążą kontrola własnych reakcji emocjonalnych. Ciężarne boją się śmierci swojej i nienarodzonego dziecka, bólu, cierpienia, wystąpienia ewentualnych powikłań ciążowych łub porodowych, utraty dotychczasowej pozycji życiowej, atrakcyjności erotycznej i statusu zawodowego., U kobiet nadmiernie wrażliwych, u kobiet, których poprzednia ciąża zakończyła się niepowodzeniem, i u kobiet pochodzących z rodzin, w których istnieje zwiększone ryzyko zaburzeń genetycznych, poziom lęku może być szczególnie wysoki. Niepokoje i obawy występują zarówno podczas pierwszej ciąży, jak i przy kolejnych ciążach. Przeżycia te są bardziej nasilone w I trymestrze ciąży, bezpośrednio przed porodem oraz u kobiet z ciążą zagrożoną.

1 trymestr ciąży, zwany fazą dostosowawczą (fazą adaptacji lub też okresem kryzysu psychicznego), jest bardzo ważnym momentem przystosowawczym dla kobiety ciężarnej. Dla niektórych kobiet pierwsze trzy miesiące bywają trudnym okresem: jest to czas pierwszej konfrontacji z wielką zmianą - wejściem w nową rolę życiową - rolę mamy.

W tym okresie u większości kobiet występuje ambiwałencja uczuć i zmienne nastroje. Napięcie emocjonalne w tym okresie może objawiać się bólami głowy, nudnościami, wymiotami oraz szybkim męczeniem się. Zmiany w psychice rozwijają się powoli i dotyczą świadomości stanu, w jakim znajduje się przyszła matka. Samopoczucie kobiety zależy m.in. od tego, jaka była pierwsza reakcja partnera i innych bliskich osób na ciążę, oraz od tego, jak znosi ona fizyczne niedogodności pierwszych tygodni tego okresu.

Istnieje grupa kobiet, która potrzebuje dłuższego czasu na zaakceptowanie swojego stanu; należą do niej: nieletnie dziewczęta, kobiety samotne, kobiety oczekujące pierwszego dziecka oraz kobiety, które znajdują się w bardzo trudnej sytuacji bytowej. „W przypadku kobiet, które wcześniej straciły dziecko, lub tych, których aktualna ciąża jest zagrożona, okres ten może być zdominowany przez lęk i napięcie emocjonalne”5.

Następuje stopniowy proces uświadamiania sobie realności istnienia dziecka oraz jego akceptacji we własnym ciele i w życiu rodziny.

Kobieta początkowo jest skoncentrowana na sobie i zmianach w swoim ciele, ale jej uwaga z czasem zostaje w coraz większym stopniu ukierunkowana na dziecko. Przełomowym wydarzeniem, uświadamiającym kobiecie realność istnienia dziecka, jest zobaczenie go podczas wykonywania USG, usłyszenie bicia jego serca, a przede wszystkim doświadczenie jego pierwszych ruchów, które stają się odczuwalne w II trymestrze ciąży.

il trymestr ciąży, zwany także fazą dobrego samopoczucia, to dla większości kobiet czas stabilizacji hormonalnej i emocjonalnej. Z psychologicznego punktu widzenia jest to najkorzystniejszy dla kobiet okres ciąży, ponieważ wtedy czują się one najlepiej, zarówno pod względem psychicznym, jak i fizycznym.

Dla kobiet to szczególny czas - z jednej strony mogą realnie „poczuć” swoje dziecko, z drugiej zaś stabilizujące się stężenia hormonów i odnalezienie się w roli ciężarnej dają im poczucie większej równowagi, a to wszystko sprawia, że łatwiej mogą one cieszyć się swoim nienarodzonym jeszcze dzieckiem. W tym okresie rzadziej występuje stan depresji i niewiary we własne siły. Kobiety w ciąży w tym czasie stopniowo zmieniają swoje dotychczasowe potrzeby, nawyki i aspiracje życiowe, dostosowując je do wzrastającego poczucia odpowiedzialności za dziecko, które ma się narodzić.

lest to czas doświadczania przez kobiety wielu pozytywnych emocji, poczucia wewnętrznej siły i życiowej energii. Ciąża nie ogranicza jeszcze ich ruchów, a odległy w czasie poród nie skupia uwagi. Kobieta może w pełni, z radością i satysfakcją doświadczać rozwoju dziecka oraz nawiązywać z nim pierwsze formy komunikacji, dzielić się z bliskimi osobami wielorakością i intensywnością nowych doznań oraz spostrzeżeń, a także snuć fantazje na temat wyglądu dziecka.

Występujące w tym okresie negatywne odczucia najczęściej mają związek z odmiennością procesu przeżywania ciąży przez kobietę i jej partnera, mniejszym zainteresowaniem partnera ciążą czy mniejszą chęcią wspólnego jej przeżywania. Te negatywne odczucia mogą też wynikać z nieuświadomionych konfliktów wewnętrznych, lęku przed współżyciem seksualnym czy brakiem akceptacji ciąży od początku jej istnienia.

W li! trymestrze ciąży, zwanym fazą obciążeń, kobiety częściej są rozdrażnione i podatne na stres, powraca labilność emocjonalna oraz obawy o zdrowie własne i dziecka. -

Dla kobiet ten trymestr bywa trudniejszy - z jednej strony z powodu gorszego samopoczucia fizycznego (powiększający się brzuch i zmiany w organizmie przygotowujące do porodu mogą powodować różne dolegliwości fizyczne), z drugiej zaś z powodu lęków i niepokojów związanych z porodem, zdrowiem dziecka, a także odnalezieniem się w roli mamy. Pod koniec ciąży powracają obawy dotyczące nowych obowiązków i odpowiedzialności rodzicielskiej.

Wsparcie emocjonalne mające na celu zmniejszenie lęku i napięcia emocjonalnego, pozytywne „wzmacnianie” ciężarnej przez różne formy wsparcia i wskazywanie różnych sposobów radzenia sobie w zaistniałej sytuacji - to zadanie dla lekarza, położnej i bliskich ciężarnej. Korzystne wyniki przynosi również udział kobiety w zajęciach szkoły rodzenia.

W okresie ciąży kobieta przeżywa wspólnie ze swoim dzieckiem każdy dzień i każdą noc przez wiele miesięcy bez przerwy i może wtedy świadomie pielęgnować relację z nim.

W społeczeństwach, w których żyje się w rodzinach wielopokoleniowych, wzorcami macierzyństwa są matki, babki i inne doświadczone kobiety z rodziny. Ten modeł odchodzi już do przeszłości i współczesna kobieta nie zawsze ma oparcie w rodzinie. Przy ogromnym tempie zmian, jakie zachodzą w obyczajowości, przekaz międzypokoleniowy traci też na wartości i współczesne matki nie bardzo chcą powielać wzory wychowawcze poprzednich pokoleń i tradycyjne wzory relacji małżeńskiej; inne są obecnie role społeczne kobiet i mężczyzn, także w rodzinie. Jest jeszcze inny powód, dła którego korzystanie z doświadczeń starszego pokolenia nie zawsze jest możliwe - ten powód znajduje się już na pograniczu zagadnień klinicznych.

Kobiety, które przeżywają najwięcej problemów związanych z macierzyństwem i które przede wszystkim potrzebują pomocy, bardzo często same doświadczyły złych wzorów macierzyństwa w domu, w którym zaburzone były relacje matka-córka lub, rzadziej, córka-ojciec. Te, często nieuświadomione przyczyny sprawiają, że kobieta albo w ogóle nie chce zostać matką, albo odczuwa ogromny lęk przed urodzeniem i wychowaniem dziecka, bądź też chce robić wszystko inaczej niż własna matka i wikła się w ten sposób w nowe trudności.

Psychologia identyfikuje przynajmniej kilka źródeł nasilonych trudności z właściwym przeżywaniem macierzyństwa.

Jedno źródło to wskazane wyżej problemy generacyjne: zaburzenia w kształtowaniu się tożsamości płciowej, mające swoją praprzyczynę w relacjach rodzinnych. Inne źródło to niespecyficzne dla trudności bycia matką zaburzenia związane z ogólną niedojrzałością osobowości, infantylnością psychiki, której korzenie na ogół też tkwią w niewłaściwych relacjach rodzinnych. Prowadzą one do tego, że kobieta nie staje się dorosła, tkwi w układach zależ-nościowych (od własnej rodziny albo od partnera) i nie jest zdolna podjąć odpowiedzialnie zadań związanych z wychowaniem dziecka. Trzecie źródło to zagubienie w wartościach.

Niekorzystne z punktu widzenia przebiegu ciąży reakcje emocjonalne mogą być związane z ważnymi wydarzeniami, z trudnymi sytuacjami, które miały miejsce w życiu kobiety bezpośrednio przed zajściem w ciążę, lub z sytuacjami zakłócającymi równowagę emocjonalną. Przeżywane wydarzenia życiowe i trudne sytuacje mogą wywoływać stres, czyli określoną relację między osobą a otoczeniem, która oceniana jest przez tę osobę jako obciążaj ąca lub przekra-czająca jej zasoby i zagrażająca jej dobrostanowi.

Ciąża może być odbierana jako sytuacja trudna, tzn. taka, w której „brak jest równowagi między zadaniem, czynnościami i warunkami zewnętrznymi lub wewnętrznymi”. Szczególnie daje się to zauważyć w sytuacji, gdy: jest to pierwsze dziecko, rodzicenieletni, rodzice są w starszym wieku, ciąża jest nieplanowana, ciąża jest przedmałżeńska, matka jest niepełnosprawna fizycznie lub psychicznie oraz gdy występują komplikacje w przebiegu ciąży, a kobieta ciężarna wymaga hospitalizacji.

Zagrożenie ciąży oraz konieczność hospitalizacji powoduje, że ciężarna przyjmuje rolę pacjentki, a swoją sytuację zaczyna traktować jako chorobę. Każda choroba i potrzeba hospitalizacji jest dla organizmu sytuacją frustrującą, stresorem, utrudniającym zaspokajanie potrzeb psychospołecznych i wpływającym ujemnie na stan emocjonalny człowieka. Liczne badania dotyczące wpływu przeżywanego stresu przez kobiety ciężarne na przebieg ciąży wskazują., że może on prowadzić do poronienia, porodu przedwczesnego, zaburzeń w rozwoju płodu łub małej urodzeniowej masy ciała dziecka. Frustracje spowodowane zagrożeniem istniejącej ciąży wywołują niezadowolenie ze sposobu realizacji funkcji macierzyńskich i ojcowskich. Pobyt na oddziale patologii ciąży i związana z tym świadomość zagrożenia zdrowia własnego lub zdrowia dziecka dodatkowo wpływają na eskalację negatywnych emocji związanych z przeżywaniem ciąży i porodu.

W przypadkach drobnych sytuacji stresowych organizm kobiety ciężarnej wykorzystuje fizjologiczny mechanizm adaptacyjny do stresu, który chroni matkę i dziecko przed jego negatywnym wpływem. Otoczenie specjalną troską ciężarnej polega przede wszystkim na obserwacji i analizie parametrów medycznych dotyczących jej funkcjonowania, stanu zdrowia, a także prawidłowego rozwoju ciąży i płodu. Jednak uważna obserwacja własnego ciała powoduje koncentrację na nim, co z lcołei może wzmagać napięcie i lęk.

Zajście w nieplanowaną ciążę' - pierwszą lub kolejną - koreluje z gorszym stanem emocjonalnym kobiet \v trakcie jej trwania; częściej u tych kobiet pojawia się lęk i depresja. Z badań wynika, że ok. 50% ciąż to ciąże nieplanowane, nie znaczy to jednak, że są to ciąże niechciane. Bardzo ważne w takiej sytuacji jest wsparcie uzyskiwane od partnera w początkowym okresie ciąży; bezpieczeństwo w tym czasie powinna również zapewnić ciężarnej kobiecie jej matka, która stanowi dla niej przykład macierzyństwa mogący silnie oddziaływać na przeżycia kobiety oraz na stopień jej niepokoju lub lęku.

Poród jest bardzo dużym przeżyciem emocjonalnym dla kobiety, wymaga od niej psychicznego i fizycznego przygotowania się do nowej sytuacji - ważną potrzebą kobiety rodzącej jest wsparcie i akceptacja. Emocjonalne przystosowanie ciężarnej do porodu jest uzależnione od stopnia fizycznego przygotowania do porodu, stabilności psychicznej kobiety, przebiegu małżeństwa, chęci posiadania dziecka oraz właściwych relacji z partnerem. Dobre przygotowanie pacjentki do porodu ułatwia właściwie sprawowana opieka przedporodowa; dotyczy to zwłaszcza kobiet emocjonalnie niedojrzałych lub lękliwych. Podczas porodu najważniejsze źródło wsparcia stanowi partner; jego obecność wpływa korzystnie na samopoczucie kobiety w czasie porodu, zmniejsza jej niepokój i podnosi wiarę we własne możliwości.

Stan psychiczny kobiet po porodzie związany jest z adaptacją do całkowitej zmiany sytuacji życiowej, jaką jest pojawienie się dziecka. Fizjologiczne i psychiczne zmiany u pacjentek w okresie poporodowym zachodzą bardzo szybko, pod warunkiem że opieka przedporodowa sprawowana była właściwie i ciąża przebiegała bez powikłań. Dobre samopoczucie kobiet po porodzie w dużej mierze zależy od ich stanu emocjonalnego, od ich relacji z innymi ludźmi przed, w czasie i po narodzinach dziecka. W okresie połogu nawet te pacjentki, które uważały ciążę za przyjemny okres życia, mogą być zaniepokojone i znajdować się w stanie napięcia emocjonalnego. Pogorszenie nastroju w pierwszych dniach po porodzie może być psychologicznie uzasadnione i interpretowane jako odreagowanie stresu po spełnionym zadaniu.

Dla wielu kobiet poród, pojawienie się dziecka i przyjęcie na siebie nowej roli stanowi czynnik stresujący, wpływający na wystąpienie depresji poporodowej. Reakcje takie są częstsze w przypadku kobiet, które nie doświadczają wsparcia i pomocy ze strony męża i innych członków rodziny.

Personel oddziału położniczego powinien szczególnie wnikliwie obserwować kobiety po porodzie pod kątem pojawiających się zaburzeń oraz stanowić wsparcie dla położnic, należących do grup ryzyka, tj. kobiet bardzo młodych

- poniżej 18. roku życia, kobiet po wcześniejszych niepowodzeniach położniczych lub po stracie dziecka, kobiet samotnych, które nie mogą liczyć na żadne wsparcie, kobiet znajdujących się w bardzo trudnej sytuacji społeczno-ekonomicznej oraz kobiet z zaburzeniami psychicznymi występującymi przed ciążą lub z depresją po poprzednich porodach.

W okresie ciąży kobietom towarzyszy radość i szczęście, jednak hospitalizacja w tym okresie wpływa na rozwój negatywnych emocji. Z psychołogicz-. nego punktu widzenia każda ciąża wysokiego ryzyka jest dla kobiety sytuacją trudną - diagnoza „ciąża podwyższonego ryzyka” stanowi dla kobiety realny dowód zagrożenia zdrowia lub życia - własnego lub dziecka. Pobyt na oddziale patologii ciąży i związana z tym świadomość zagrożenia zdrowia swojego i dziecka dodatkowo wpływają na nasilenie negatywnych emocji związanych z przeżywaniem ciąży i porodu.

Przeżywanie ciąży, porodu i połogu jest uzależnione od wielu czynników biopsychospołecznych, od wcześniejszych doświadczeń położniczych i od społecznego wsparcia. Poczucie wsparcia ze strony osoby bliskiej pozwala na zaspokojenie ważnych potrzeb psychicznych oraz wpływa dodatnio na doświadczenia związane z okresem ciąży, porodu i połogu.

Lekarze i położne, a także pielęgniarki długo jeszcze będą osobami pierwszego kontaktu dla kobiet w ciąży i dlatego powinni oni dysponować pewną wiedzą psychologiczną ułatwiającą zarówno rozpoznawanie patologii, jak i pomoc w przypadkach trudności psychologicznych o średnim stopniu nasilenia.

 

Podobne prace

Do góry