Ocena brak

PRZYCZYNOWOŚĆ

Autor /truchtacz Dodano /12.11.2012

 

PRZYCZYNOWOŚĆ nłc. causalitas; ang. causality, causation; fr. causalite; nm. Kausalitat

1. metaf. Związek przyczynowy (mię­dzy bytami), stosunek -> przyczyny (1) do —> skutku (1). Pojęcie przyczynowości za­kłada: a) powstawanie istnienia — b) w ja­kimś podmiocie — c) w wyniku oddziały­wania czynnika zewnętrznego. Odpowiednio do czterech typów przyczyn rozróż­nia się (za Arystotelesem) przyczynowość sprawczą, celową, formalną i materialną, choć zasadniczo pojęcie przyczynowości wiąże się z dzialaruem przyczyn zewnętrz­nych, a w sensie właściwym — z przyczyną sprawczą (przyczynowość sprawcza).

Zasada przyczynowości, która należy do pierwszych -> zasad bytu i re­guł rozumowania i stanowi epistemologiczny wyraz działania przyczyny spraw­czej, formułowana jest m. in. — w tradycji filozofii arystotelesowsko-tomistycznej — następująco: „to, co się staje [tzn. skutek], ma (swoją) przyczynę" (umieszczone w nawiasach słowo 'skutek' jest tylko do­danym objaśnieniem, w zasadzie zbęd­nym, a nawet ryzykownym, gdyż w przy­padku opuszczenia nawiasów formuła za­mieniłaby się w zwyczajną tautologię; po­dobnie ujęty w nawiasy zaimek 'swoją', który pojawia się ze względów stylistycznych, mógłby sugerować, że chodzi nie o zasadę przyczynowości, lecz po prostu o ogólne prawo następstwa).

W filozofii nowożytnej zasadę przyczy­nowości formułowali m. in. B. Spinoza {Etyka, I, Aksjomat 3 i 11), G. W. Leibniz {Teodycea, § 44). Krytykami zaś pojęcia przyczynowości byli głównie D. Hume i I. Kant. Hume odrzucał związek przy­czynowy między zjawiskami twierdząc, że doświadczenie mówi jedynie o następ­stwie zjawisk. Kant potraktował przyczy­nowość jako kategorię aprioryczną, dzięki której rozum ujmuje poszczególne zjawi­ska jako powiązane przyczynowo.

2. fiz. Założenie fizyki klasycznej, że układ dokładnie określonych warunków początkowych wywołuje w późniejszym czasie dokładnie te same skutki.

Na gruncie fizykalnym zasada przyczy­nowości może być formułowana bądź w terminach filozofii przyrody, bądź w ter­minach fizyki. I tak:

a) w ujęciu filozofii przyrody: „bieg zdarzeń w rzeczywistości jest tak zdeterminowany, że taka sama przyczyna w ta­kich samych warunkach zawsze i z konie­czności wywołuje taki sam skutek";

b) w ujęciu fizycznym: „jeśli dany jest stan układu materialnego w teraźniejszo­ści, to tym samym dane są stany tego ukła­du w przeszłości i w przyszłości".

Elementami składowymi zasady przy­czynowości są: 1) -> schemat (2) przewidywania (uważany czasem za wyraz -^ determinizmu /2/) oraz 2) dynamiczna współ­zależność zjawisk.

Podobne prace

Do góry