Ocena brak

PRZYCZYNA

Autor /truchtacz Dodano /12.11.2012

 

PRZYCZYNA gr. aitia, to aition (Platon); łc. causa; ang. cause; fr. cause; nm. Ursache, Grund

1. metaf. —> Zasada (IB) udzielająca ist­nienia temu, czego jest zasadą; czyrmik, od którego coś realnie pochodzi i jest od tego czynnika zależne w swoim istnieniu {arche, principium). Rozróżnia się (za Arystotele­sem, Metaf., I, 3, 983 a; V, 2, 1013 a): cztery przyczyny: dwie wewnętrzne (ma­terialną i formalną) — współdziałające w ustanawianiu jakiegoś bytu, i dwie ze­wnętrzne (sprawczą i celową) — współdziałające w jego powstawaniu.

A) Przyczyna materialna (okre­ślenia Arystotelesa: he hyle, to hypokeimenon; określenie scholastyczne: causa materialis) — to, z czego coś powstaje i dzięki czemu trwa. Jest ona:

  1. zdolnością przyjmowania nowej for­my substancjalnej w miejsce formy ustę­pującej;

  2. łączeniem się z formą substancjalną i konstytuowaniem przez to bytu złożone­go {ens compositum);

  3. podmiotem zmian substancjalnych.

B) Przyczyna formalna (określe­nia Arystotelesa: he ousia, tt en etnai lub też tó eidos, tó parddeigma; określenie schola­styczne: causa formalis), którą można przed­stawić w dwóch aspektach:

  1. jako przyczynę formalną wewnętrz­ną — aktualizowanie materii przez ukon­stytuowanie jej treści i usunięcie poprze­dniej formy. Przyczyna formalna umiesz­cza byt w danym —> gatunku (1, 2);

  2. jako przyczynę formalną zewnętrzną (= przyczyna wzorcza) — dopeł­niającą w wytwarzanych bytach działanie przyczyny formalnej wewnętrznej; zew­nętrzną w stosunku do skutku.

C) Przyczyna sprawcza (określe­nie Arystotelesa: he arche tes kineseos; określe­nia scholastyczne: causa effickns, causa agens)— dokonująca tego, że dany byt się urzeczy­wistnia, powodująca zaistnienie rzeczy.

D) Przyczyna celowa (określenia Arystotelesa: tó hau heneka, tagathón, tó telos; określenie scholastyczne: causa finalis) — to, ze względu na co jakiś byt powstaje, racja bytu dla działania sprawczego.

A oto dalsze rozróżnienia dotyczące po­jęcia przyczyny sprawczej, poczynione przeważnie na gruncie scholastycznym:

Przyczyna pierwsza (prima causa) > Poruszyciel (a) nieruchomy, —> Absolut (1); przyczyna wtórna, przyczyna druga (cau­sa secundaria) — działająca jedynie w za­leżności od jakiejś przyczyny wyższej.

Przyczyna sprawcza główna (causa principalis) — wytwarzająca skutek swą włas­ną mocą; przyczyna sprawcza narzędna (ca­usa instrumentalis) — taka, która nie działa własną mocą, lecz jedynie mocą pocho­dzącą od czynnika głównego.

Przyczyna właściwa (causa perse) — wy­twarzająca właściwy sobie skutek; przy­czyna przypadłościowa (causa per accidens) - taka, która wytwarza jakiś skutek nie zamierzony ani nie przewidywany, dołą­czający się ubocznie do skutków zamie­rzonych.

Przyczyna właściwa może być bezpośrednia (causa directe) — taka, od której bezpośrednio zależy skutek; dalsza - taka, która znajduje się na początku ja­kiegoś szeregu przyczynowego; pośrednia (causa indirecte) — przeciwieństwo bezpo­średniej (rozróżnienia Tomasza z Akwinu).

  • 2. W przeciwieństwie do przedstawio­nego wyżej (1), tradycyjnego pojmowania przyczyny jako zasady transcendentnej w stosunku do zjawisk, od XVII w., zwła­szcza od czasów I. Newtona, „przyczyna" zaczęła oznaczać ich czynnik immanentny.

    W przyrodoznawstwie: stale występują­cy poprzednik jakiegoś zjawiska lub gru­py zjawisk; równoznacznik określenia: ogół -^ warunków (2). Niekiedy także: stosunek między zjawiskami wyrażający się w postaci funkcjonalnej (—> funkcja /!/, —-prawo /3/).

Podobne prace

Do góry