Ocena brak

PRZYBOŚ JULIAN

Autor /ann_mar Dodano /20.03.2012

PRZYBOŚ JULIAN, ur. 5 III 1901 w Gwoźnicy pod Strzyżowem (Rzeszowskie), zm. 6 X 1970 w Warszawie, poeta, eseista. Pochodził z rodziny chłopskiej. Od 1912 uczeń gimn. w Rzeszowie, brał udział w walkach 1918 i 1920. Po studiach polonist. na UJ (1920-23) pracował jako nauczyciel gimn. w Sokalu (1923-25), Chrzanowie (1925-27) i w Cieszynie (1927-37). Stypendium na wyjazd do Francji (1937-39) pozwoliło mu poznać sztukę europejską. W okresie wojny przebywał początkowo we Lwowie (red. działu poezji „Nowych Widnokręgów", bibliotekarz w Ossolineum). Aresztowany przez gestapo, po uwolnieniu schronił się 1941 w Gwoźnicy, gdzie pracował na roli. Po wyzwoleniu był krótko kierownikiem wydz. informacji i propagandy w Urzędzie Woj. w Rzeszowie, potem czł. redakcji tyg. „Odrodzenie" (1944-47), posłem do KRN (1944-47) i pierwszym prezesem reaktywowanego 1945 ZZLP. W 1947-51 poseł RP w Szwajcarii, 1951-55 dyr. Bibl. Jagiellońskiej. Od 1955 w Warszawie, należał m. in. do redakcji „Przeglądu Kult." (1957-63), był zastępcą red. nacz. miesięcznika „Poezja" (1965-68) i czł. zespołu red. „Miesięcznika Literackiego". Otrzymał nagrodę lit. m. Krakowa (1945), nagrodę WRN w Rzeszowie za twórczość związaną z ziemią rzesz. (1961), nagrodę państw. I st. za całokształt twórczości (1964). Zmarł nagle podczas przemówienia na międzynar. zjeździe tłumaczy literatury polskiej. Pochowany został w rodzinnej wsi.

Za właściwy swój debiut uważał P. wiersz Cieśle, druk. 1922 w mies. „Skamander", chociaż jego młodzieńcze próby poet. datują się już od ok. 1916. Początkowo związany z efemerycznymi ugrupowaniami krak. młodzieży lit. (klub studentów UJ „Dionizy", ruch tzw. negatywistów), niebawem stał się jednym z czołowych przedstawicieli Awangardy Krak., publikując 1926-33 ważne art. polemiczne i programowe w —> „Zwrotnicy" i —> „Linii". W 1930-35 współdziałał z W. Strzemińskim (który opracowywał graficznie jego tomiki poet.) w łódzkiej grupie a.r. (komunikaty „a.r.", wystąpienia publicyst.), współpracował też 1929-30 z paryską „Sztuką Współczesną - L'Art contemporain" J. Brzękowskiego. Pierwsze dwa tomy wierszy P., Śruby (1925) i Oburącz (1926), wyrażały programową pochwałę nowoczesności, wezwanie do zbiorowego wysiłku „pracowitej gromady" (np. Na budowę mostu na Wiśle), przedstawiały bohaterów nowej cywilizacji (tokarz, lotnik). Własną rolę w wysiłku zbiorowości określał poeta jako aktywność robotnika, który pracuje nad słowem. Z nowoczesnej techniki pragnął wywieść nową poetykę. Oparł ją na zasadach ekonomii i funkcjonalizmu, z czym łączyło się odejście od tradycyjnego metrum, wzmożona eliptyczność ( —> elipsa) i metaforyczność oraz obecność charakterystycznych motywów wyobraźni poet.: koła, prądu, rozruchu.

Dalsza ewolucja poetycka P. dokonała się w dwu fazach, nakładających się na siebie: 1930-50 oraz 1940-70. Tomy Z ponad (1930) i W głąb las (1932) zapoczątkowały jego twórczą dojrzałość. Nastąpił tu zwrot do przyrody, krajobrazu i erotyki, pojawiło się rozczarowanie do cywilizacji wielkomiejskiej i do rzeczywistości społ. (Droga powrotna). Podmiot rezoner-przywódca ustąpił miejsca podmiotowi przeciwstawiającemu swą wolę twórczą otaczającemu światu. Postawie tej służyła tzw. figura kreacyjna, ukazująca przedmioty jak gdyby tworzone dzięki wysiłkowi podmiotu w procesie wizualnej percepcji. „Ja" liryczne ulegało rozszczepieniu na „ja" obecne i przeszłe, tematem stawał się aktualny stosunek emocjonalny do przeżyć minionych (Wieczór). Dynamizm zewn. przekształcał się w dynamizm wewn., powtarzał się motyw koła widnokręgu, zwł. jego rozruchu podejmowanego wysiłkiem człowieka, siłą słowa, pracą wyobraźni. Zasada funkcjonalizmu prowadziła do poet. wykorzystania wieloznaczności wyrazów (wzór dla późniejszej tzw. poezji lingwistycznej). W zbiorze —> Równanie serca (1938) dołączyły się problemy społ.: solidarność ze światem walczących, poczucie odmienności własnego losu, przekonanie o nieuchronnej zagładzie istniejącego porządku, wychylenie w przyszłość, konfrontacja ze światem wielkiej kultury zach., której przeciwstawiona zostaje sfera wartości związanych z pracą zwykłego człowieka. W tomikach z l. trzydziestych ukształtował się ostatecznie styl poetycki P., oparty na elipsie i na metaforze, najczęściej niewyobrażalnej, przy czym jeden z szeregów wyrazowych precyzował czasowo-przestrzenną sytuację podmiotu, a drugi - jego sytuację emocjonalną i egzystencjalną. Charakr; terystyczną właściwością tego stylu stała się też tzw. figura ekspłozywna, ukazująca tkwiącą potencjalnie w przedmiotach i zjawiskach energię (np. „niewybuchły huk skał"). Pozycję P. utrwaliły zbiory —> Póki my żyjemy (1944) i Miejsce na ziemi (1945), będące manifestacją wewn. niezależności człowieka i artysty wobec kataklizmu wojny, W h powojennych nastąpiło częściowe przejście do nowej poetyki, co wyraziło się w dążeniu do większej komunikatywności, w swoistym gawędziarstwie, w zmianie postawy podmiotu z buntowniczej na akceptującą i pouczającą, a także - w nawrocie do tematu pracy (—> Najmniej słów 1955). W późniejszej twórczości, objętej zbiorami Narzędzie ze światła (1958), Próba całości (1961), Więcej o manifest (1962), Na znak (1965) i Kwiat nieznany (1968), ważny stał się temat własnej tożsamości i odrębności, rozwijany na tle wspomnień z dzieciństwa i w aktualnych polemikach wierszem, powtarzały się motywy lotu, światła, koła (obecnie jako „koła czasu") oraz kontynuacje stałych cykli lirycznych (motywy wiosny i paryskiej katedry Notre-Dame).

Aktywności poetyckiej P. towarzyszyły artykuły i eseje dot. problemów liryki, in. dziedzin sztuki (zwł. plastyki), komentarze do własnej twórczości, wystąpienia polemiczne. W okresie międzywojennym formułował hasła funkcjonalizmu, rozwijał kategorie obrazu i wizji. Po wojnie (zbiory —> Linia i gwar 1963, Sens poetycki 1967) zajął się gł. uzasadnieniem postulatu nowatorstwa w sztuce, podejmując zarazem próby reinterpre-tacji pewnych wątków tradycji kult., zwł. romantycznej (zbiór Czytając Mickiewicza 1950, wyd. 2 rozsz. 1956). Żywo interesował go folklor lit. (opracował antologię pol. pieśni lud. Jabłoneczka 1953, wyd. 2 1957). W Zapiskach bez daty (1970) dał wiele materiału do swej biografii i twórczości, zajął się teorią liryki i literaturą pol. XX w. Brał czynny udział w życiu lit. jako recenzent i polemista (Oda do turpistów, prwdr. 1962, która wprowadziła pojęcie poet. „turpizmu"). Tłumaczył z kilku języków zach.eur. i słow., m. in. poezję Majakowskiego i Rilkego; jego wiersze drukowane były w przekł. na kilkanaście języków obcych (m. in. osobne wybory niem., serb.-chorw. i słowacki).

Wybór poezji, W. 1949; Rzut pionowy. Wybór wierszy, W. 1952; Poezje zebrane, W. 1959; Liryki 1930-1964, wstęp A. Sandauer, wyd. 2 W. 1970; Utwory poetyckie, W. 1971; Listy J.P. do rodziny, 1921-1931, oprać. A. Przyboś, Kr. 1974.

H. MICHALSKI Rozwój poetycki J.P., „Twórczość" 1946 nr 5; A. SANDAUER Esteta czy Scyta, albo Robotnik Wyobraźni, w: Poeci czterech pokoleń, W. 1977 (prwdr. 1955); K. WYKA ,,Wola wymiernego kształtu", w: Rzecz wyobraźni, wyd. 2 rozsz. W. 1977 (wyd. 11959); J. SŁAWIŃSKI Koncepcja języka poetyckiego Awangardy Krakowskiej, Wr. 1965; H. ZAWORSKA Poeta, czyli nowe doznawanie świata, „Odra" 1969 nr 7-8; Z. ŁAPIŃSKI „Świat cały-jakże zmieścić go w źrenicy" (O kategoriach percepcyjnych w poezji J.P.), w: Studia z teorii i historii poezji (zbiór.), S. II, Wr. 1970; A. SANDAUER P„ W. 1970 AA; J. KWIATKOWSKI Świat poetycki J.P., W. 1972; B. KIERC P., Wr. 1976; J.P. Życie i dzieło poetyckie, red. S. Frycie, Rzeszów 1976; Wspomnienia o J.P., oprać i wstęp J. Sławiński, W. 1976; A. LAM Teoria poezji J.P., w; Z teorii i praktyki awangardyzmu, W. 1976; W.P. SZYMAŃSKI J.P., W. 1978.

Podobne prace

Do góry