Ocena brak

Przeobrażenia ustroju politycznego

Autor /Nikita09 Dodano /28.06.2013

Ustrój polityczny państw kapitalistycznych uległ w ciągu ostatniego stulecia poważnym przeobrażeniom. Podstawowym ideologicznym czynnikiem tych przeobrażeń było szerzenie się i umacnianie idei demokratycznych. Pewną rolę odegrała pod tym względem Komuna paryska 1871 roku. Niezależnie od tego, że była ona zapowiedzią rewolucji typu socjalistycznego, wywarła ona wpływ na rozwój demokracji burżuazyjnej Jednym z pośrednich skutków Komuny było czasowe zwycięstwo w ruchu robotniczym na kontynencie europejskim kierunku marksistowskiego.

Masowe partie robotnicze, nazywające się z reguły partiami socjaldemokratycznymi, które powstawały właśnie w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XIX w., przyjmowały ideologię marksistowską. Podobnie uczyniła organizacja tych partii, Druga Międzynarodówka, powołana do życia w 1889 roku. Celem strategicznym partii socjaldemokratycznych było obalenie kapitalizmu i wprowadzenie ustroju, jak go określano, sprawiedliwości społecznej, jednakże wśród ich celów taktycznych znalazła się idea jak największej demokratyzacji ustroju państwa bur-/uazyjnego i uzyskanie jak największych praw socjalnych. Wraz z opanowaniem większości partii socjaldemokratycznych przez nurt rewizjonistyczny, tj. nurt rewidujący podstawowe założenia marksizmu, w ślad za wystąpieniami niemieckiego socjaldemokiMt\ Idwuidn Bernsteina z lat 1897-1898, oraz przez tendencjo reformifityi*zin*. * \ li pi/< kominie o tym, że socjalizm można wprowadzić drogą stopniowych rclorrn kupllnli/.mu wskazane cele taktyczne zaczęły odsuwać na dalszy plan pierwotny cel strategiczny. Socjaldemokracja stała się rzecznikiem jak najszerszej demokracji burżuazyjnej - przez co wywierała poważny wpływ nn zmierzające w tym kierunku reformy.

Jeszcze przed pierwszą wojną światową w niektórych krajach wprowadzono powszechne prawo wyborcze dla mężczyzn: w Niemczech w wyborach do parlamentu związkowego w 1871 r., w Austrii w 1896 r., przy czym od 1907 r. prawo wyborcze było równe; we Francji, jak wiemy, prawo takie przyznano już w 1848 r. [20]. Zaczęto też wtedy przyznawać prawa wyborcze kobietom. Pierwszy pod tym względem był w 1869 r. stan Wyoming w USA, a przed rokiem 1914 kobiety uzyskały prawa wyborcze także w Finlandii, w Norwegii i w Australii.

Zaczęto wreszcie wprowadzać - zamiast tradycyjnych wyborów większościowych - wybory proporcjonalne: w Belgii w 1899 r., w Szwecji w 1908 roku. Wybory proporcjonalne polegały na tym, że mandaty przyznawano reprezentantom określonych formacji politycznych, z reguły partii, proporcjonalnie do ilości głosów oddanych na listy tych formacji. W systemach wielopartyjnych, a takie ukształtowały się na kontynencie europejskim, proporcjonalne prawo wyborcze zasadniczo dokładniej odzwierciedla wolę wyborców, zapewniając proporcjonalną reprezentację wszystkich akceptowanych przez obywateli sił politycznych. System większościowy preferuje natomiast ugrupowania silniejsze, a do tego w większym stopniu umożliwia wywieranie przez rząd pośredniego wpływu na wyniki wyborów za pomocą odpowiedniego podziału obszaru państwa na okręgi wyborcze, co nazywa się geografią wyborczą. Wielka Brytania, charakteryzująca się w zasadzie systemem dwupartyjnym, pozostała jednak przy systemie większościowym. Ponieważ od początku naszego stulecia w Wielkiej Brytanii działa więcej liczących się partii, i tam wysuwa się co jakiś czas propozycje wprowadzenia wyborów proporcjonalnych.

Po I wojnie światowej, także pod pośrednim wpływem rewolucji październikowej, demokratyczne zmiany, w tym wybory proporcjonalne, wprowadzono ju* w wielu krajach. Powszechne prawo wyborcze dla mężczyzn stało się po I wojnie rzeczą normalną. Często też przewidywano już prawo wyborcze kobiet - choć kobiety Francji i Włoch uzyskały je po II wojnie światowej, a kobiety szwajcarskie czekały na nie do 1971 roku. Jedną z podstawowych przemian ustrojowych, do jakich doszło po I wojnie światowej, było szerokie wprowadzenie ustroju republikańskiego, zwłaszcza na gruzach monarchii obszarniczo-burżuazyjnycli. Przed 1914 rokiem republikami były zaledwie trzy państwa europejskie: Szwajcaria od 1848 r., Francja od 1875 r. i Portugalia od 1910 roku. Po 1918 r. w Europie było dwanaście republik, nie licząc republik radzieckich. W łonie aparatu państwowego przewagę miały osiągnąć organy przedstawicielskie.

Polityczną odpowiedzialność rządu przed parlamentem uznano za konieczną i jako taką formułowano w aktach konstytucyjnych. Rozszerzono zakres praw i wolności obywatelskich, a nowe konstytucje zaczęły przewidywał lakii- pruwu socjalne, jak prawo do oświaty, prawo do wypoczynku czy 4 god/lmiy lvtl/Un puny.

Pewien wpływ, bardzo różny w różnych krajach, na postępy demokratyzacji wywarły - obok partii socjaldemokratycznych i centrowych - partie komunistyczne. Powstały one po I wojnie światowej, na ogół przez wydzielenie się /.socjaldemokracji. W Polsce Komunistyczna Partia Robotnicza Polski, nosząca od 1925 r. do rozwiązania jej w 1938 r. nazwę Komunistycznej Partii Polski, powstała w inny sposób, a mianowicie przez połączenie jednej z dwóch działających od lat dziewięćdziesiątych partii robotniczych - Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy z formacją powstałą w wyniku rozbicia drugiej partii -Polską Partią Socjalistyczną-Lewica. Komuniści polscy nie wywierali odczuwalnego wpływu na życie polityczne kraju, co wynikało z szeregu przyczyn, między innymi ze zbojkotowania przez nich wyborów do Sejmu Ustawodawczego w 1919 r., z niedoceniania przez nich czynnika narodowego w świadomości społeczeństwa polskiego oraz z wyjątkowo ostrych represji, którym poddano partię rychło po jej powstaniu.

Wszystkie demokratyczne zasady, typowe dla konstytucjonalizmu pierwszych lat powojennych, znalazły odzwierciedlenie w uchwalonej 17 marca 1921 r. konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, dla której przyjęła się potoczna nazwa Konstytucji marcowej. Dalsza ewolucja ustroju Drugiej Rzeczypospolitej również odzwierciedlała ewolucję ogólną. Po okresie panowania rozwiązań burżu-uzyjno-demokratycznych nadszedł w wielu krajach okres odwrotu od demokracji w stronę zupełnego jej zaprzeczenia, czyli faszyzmu, który we Włoszech zapanował już w 1922 r. [57], bądź w stronę stojącego jak gdyby pośrodku między burżuazyjną demokracją a faszyzmem autorytaryzmu.

Autorytarne rządy w Polsce rozpoczęły się wraz z majowym zamachem stanu w 1926 r. i przeprowadzoną w jego następstwie zmianą konstytucji, tzw. nowelą sierpniową. Ostateczne prawne sformułowania umacniające ten typ rządów znalazły się w konstytucji z 23 kwietnia 1935 r., zwanej Konstytucją kwietniową. W 1935 r. ograniczono uprawnienia parlamentu, a poważnie rozszerzono zakres władzy prezydenta i rządu. Zarazem doszło do zasadniczej zmiany sposobu powoływania członków izb. Miejsce pięcioprzymiotnikowych, w tym proporcjonalnych, wyborów do sejmu i senatu zajęły wybory większościowe do sejmu i nierówne, większościowe wybory części senatu, którego resztę składu powoływał prezydent. Konstytucja kwietniowa została przyjęta w czasie, gdy w Niemczech od dwóch lat sprawował władzę Hitler. W krajach, w których nie zapanowały reżimy faszystowskie ani autorytarne: w rozwiniętych krajach Europy Zachodniej, w USA, w Czechosłowacji - w praktyce także następowało umacnianie roli rządu kosztem parlamentu.

Po II wojnie światowej wystąpiła nowa fala reform politycznych o charakterze demokratycznym. Japonia, zachowująca dotąd wiele reliktów monarchii ob-szarniczo-burżiinzyjncj, Wiochy i zachodnie Niemcy uzyskały demokratyczne konstytucje: Japonia w 1946 i , Wiochy w 1947 r., RFN w 1949 roku. We Francji uchwalono w konstytucję, która przyznawała pierwszoplanową rolę parlamentowi. W Wielkiej Brytanii zniesiono niektóre jeszcze pozostałości instytucji niedemokratycznych, jak naruszające zasadę równości prawa wyborczego głosowanie pluralne; niektórym wyborcom przysługiwał mianowicie do tego czasu niejeden, lecz dwa, a nawet trzy głosy.

Mniej jednak niż po I wojnie światowej ceniono zasadę proporcjonalności wyborów, uważając, że utrudniała ona, a czasem uniemożliwiała wyłonienie trwalszej większości parlamentarnej, a zatem i większości rządowej. Stąd też -w ramach szerszej tendencji racjonalizacji parlamentaryzmu - albo proporcjonalność ograniczano w różny sposób, albo nawet z niej rezygnowano.

Rychło jednak doszło, nieco podobnie jak po I wojnie światowej, lecz absolutnie nie w takim stopniu i z innych przyczyn, do uzyskania przez rządy faktycznej przewagi nad parlamentami. We Francji rząd uzyskał nad parlamentem przewagę w sposób formalny na podstawie aktualnie obowiązującej konstytucji V Republiki z 1958 roku. Konstytucja ta, warto zaznaczyć, była początkowo krytykowana jako niedemokratyczna przez komunistów i socjalistów. Krytyka konstytucji V Republiki skończyła się wraz z dojściem lewicy do władzy po raz pierwszy pod rządem tej konstytucji w 1981 roku.

Gdzie indziej przewaga rządu wynika z przesłanek technicznych - z faktycznego monopolu wiedzy o bieżącym i perspektywicznym stanie przedmiotu działalności państwa, jaki posiada administracja państwowa. Teoretyczną podbudową tej praktyki stały się tezy o niezdolności parlamentów do rozstrzygania tak ważnych spraw, jak polityka gospodarcza czy społeczna. Tezy te opierają się na założeniu, że tego rodzaju sprawy mogą prawidłowo rozstrzygać tylko specjaliści sztuki rządzenia i administrowania, skupieni w agendach rządowych, nazywający się chętnie technokratami. Termin technokracja, utworzony z połączenia dwóch greckich słów: techne, czyli sztuka, nauka, rzemiosło bądź biegłość oraz kratos, czyli władza, pojawił się już przed II w'ojną światową, lecz ogromną karierę zrobił dopiero w latach powojennych.

Technokratyczna diagnoza kryzysu współczesnego parlamentaryzmu opiera się na założeniu niemożliwości dojścia do porozumienia między politykami, a zatem parlamentarzystami i specjalistami"technokratami. Tym drugim z góry przyznaje ona pierwszeństwo. Taka diagnoza spotyka się w krajach zachodnich z opozycją wielu sił politycznych, które podkreślają, że powinno dochodzić do współpracy czynnika politycznego i czynnika fachowego, a ostateczne decyzje winny podejmować politycy. Decyzje bowiem powinny być racjonalne nie tylko technicznie, a taką racjonalnością zajmują się technokraci - lecz również społecznie, tzn. muszą odznaczać się jak największą efektywnością w danych warunkach politycznych i społecznych, w tym przy danym stanie świadomości społeczeństwa. Racjonalność społeczną są w stanie stwierdzać tylko politycy.

Technokratyzm nie jest specjalnością pewnych tylko orionliuji politycznych. Może również wystąpić technokratyzm lewicy, gdy opiniuje ona i parlament, i rząd. Zjawisko takie zdawało się rozwijać wc I hmiu|I po 1981 roku.

Występowało ono również do wyborów 1996 r. w postfrankistowskiej Hiszpanii, tj. w okresie rządów socjalistów.

Mimo tendencji technokratycznych demokracja czyniła i tym bardziej czyni postępy. W 1974 r. weszła w życie konstytucja Szwecji, najbardziej demokratyczna z konstytucji najwyżej rozwiniętych państw kapitalistycznych, a w 1975 r. uchwalono w Portugalii, po obaleniu dyktatury faszystowskiej, konstytucję uznawaną za najbardziej demokratyczną w ogóle. Po śmierci generała Franco w 1975 r. rozpoczęła się szybka demokratyzacja ustroju Hiszpanii. Demokracja /opanowała w Grecji po upadku „reżimu czarnych pułkowników” (1967-1974) Oraz gruntuje się w Turcji po upadku rządów wojskowych (1980-1983). Triumfem demokracji był upadek realnego socjalizmu w Europie środkowej i połu-tlniowo-wschodniej [69]. Dzięki tym postępom demokracji w Europie, Rada Europy, organizacja państw demokratycznych, z klubu demokracji zachodnich stała się organizacją skupiającą prawie wszystkie państwa europejskie [por. 57].

W krajach średnio i słabo rozwiniętych demokracja wciąż jest jednak dla klas rządzących rodzajem luksusu, a jeżeli istnieje, jej los nie jest pewny. W praktyce większość państw średnio i słabo rozwiniętych posiada reżimy niedemokratyczne lub reżimy o licznych cechach niedemokratycznych, nawet gdy występują one w ramach ustroju formalnie demokratycznego.

Podobne prace

Do góry